W Polsce letni okres żywienia bydła rozpoczyna się około 10 maja i trwa do 15 października, czyli średnio wynosi 160-170 dni. W tym czasie w miarę możliwości zwierzęta powinny przebywać jak najdłużej na pastwisku. Aby pastwisko było w stanie w pełni zabezpieczyć potrzeby pokarmowe zwierząt musi posiadać odpowiednio dobraną pod względem gatunkowym i odmianowym ruń. Najkorzystniejszy skład botaniczny jest wówczas, gdy około 60-70% runi stanowią trawy, 15-20% rośliny motylkowate i 5-10% zioła.

O wielkości plonu oraz jego wartości energetycznej przede wszystkim decydują trawy, dlatego szczególnie zalecanymi na pastwisko są: życica trwała (Lolium perenne), wiechlina łąkowa (Poa pratensis), kupkówka pospolita (Dactylis glomerata), kostrzewa łąkowa (Festuca pratensis), tymotka łąkowa (Phleum pratense), mietlica biaława (Agrostis alba) oraz kostrzewa czerwona (Festuca rubra). Z roślin motylkowatych w runi pastwiskowej przede wszystkim powinna się znaleźć koniczyna biała (Trifolium repens), która jest odporna na przygryzanie i udeptywanie. Jest ona także cennym źródłem azotu dla innych roślin. Zielonka pastwiskowa powinna zawierać także zioła, które oprócz walorów smakowych, jakie nadają paszy, odgrywają także ważną rolę w regulowaniu przemiany materii, korzystnie wpływają na system odpornościowy, a także hamują rozwój wirusów i bakterii.

Utrzymać ruń w dobrym stanie
Bardzo duże znaczenie dla utrzymania runi pastwiskowej w dobrym stanie, dostarczającej dobrej jakościowo paszy dla zwierząt, mają zabiegi pielęgnacyjne. Dość często niestety w gospodarstwach ekologicznych, gdzie stosowany jest wolny wypas zwierząt na dużych powierzchniach, dochodzi do nadmiernego zachwaszczenia pastwisk oraz do wypierania wartościowych traw przez rośliny gorszej jakości niepożądane w runi. Coraz większe obszary łąk i pastwisk zarastają gatunkami chwastów należących do roślin dwuliściennych (zwykle trwałych), silnie konkurujących ze szlachetnymi gatunkami traw uprawnych. Przewagą tych roślin jest wytwarzanie głębokiego, dobrze rozwiniętego systemu korzeniowego oraz bardzo duża reproduktywność osobnicza, np.: jedna roślina Rumex ss. potrafi wytworzyć do kilku tysięcy nasion. Konieczne jest wówczas stosowanie zabiegów renowacyjnych mających na celu poprawę składu florystycznego, a co za tym idzie wartości paszowej runi. Zbiorowisko roślinne ma bowiem wpływ nie tylko na wielkość, ale również na jakość plonów oraz decyduje o ekologicznym znaczeniu użytków zielonych w środowisku przyrodniczym.

Skład zbiorowiska jest odzwierciedleniem stosowanych zabiegów pratotechnicznych, to jest użytkowania i nawożenia oraz warunków siedliskowych – uwilgotnienia siedliska, pH gleby. Według najnowszych danych w Polsce ponad połowa łąk trwałych i pastwisk to użytki zdegradowane wymagające renowacji. Jest to zjawisko tak zwanego „wyradzania się” użytków zielonych, polega ona na tym, iż cenne gatunki roślin motylkowatych i traw są zastępowane przez chwasty i mało wartościową roślinność trawiastą. Konsekwencją tego procesu jest spadek produkcyjności łąk i pastwisk, który może wynosić nawet 70% w stosunku do użytku niezdegradowanego oraz obniżenie się wartości pokarmowej zielonej masy.
 Do procesu degradacji użytków zielonych głównie przyczyniają się:

• stosowanie niewłaściwego nawożenia mineralnego, zwłaszcza azotowego,
• nadmierne stosowanie nawozów płynnych – gnojówki i gnojowicy – w wyniku czego dochodzi do pojawienia się w runi chwastów potaso- i azotolubnych takich jak szczawie, mniszki i ostrożenie,
• niedobory tlenu na skutek okresowego zalewania terenu, które sprzyjają rozwojowi sitów, turzyc i śmiałka darniowego kosztem wartościowych traw i roślin motylkowatych,
• długotrwałe okresy suszy,
• niewłaściwe użytkowanie kośne – opóźnienie zbioru I i II pokosu, zbyt niskie koszenie, pozostawianie resztek zielonki i siana na powierzchni łąk,
• błędne użytkowanie pastwiskowe – pozostawianie zbyt dużych powierzchni niedojadów, a przez to wzrost udziału chwastów w runi, głównie sitów, śmiałka darniowego oraz jaskra ostrego,
• stosowanie jednostronnego użytkowania łąkowego lub tylko pastwiskowego zamiast użytkowania zmiennego.

Metody renowacji
Istotne znaczenie w odnawianiu zdegradowanych trwałych użytków zielonych ma właściwy dobór metody renowacji. Należy przy tym uwzględnić stopień degradacji runi, jej skład botaniczny, stan darni i deniwelacje powierzchni oraz rodzaj gleby i stosunki wodne w okresie wegetacji.
 W praktyce stosowanych jest kilka metod odnowy zdegradowanych lub zachwaszczonych pastwisk, nie wszystkie jednak mogą być zastosowane w gospodarstwach ekologicznych. Metody zgodne z wymogami rolnictwa ekologicznego to:

• renowacja poprzez nawożenie organiczne – polegającą na zastosowaniu zwiększonych dawek nawozów organicznych, metoda ta daje dobre rezultaty, jednak tylko w przypadku niewielkiego zdegradowania użytków zielonych;
• renowacja przez podsiew gatunkami traw i roślin motylkowych po częściowym mechanicznym zniszczeniu starej darni;
• renowacja z zastosowaniem pełnej uprawy płużnej, która jest metodą bardzo kosztowną i stosowaną w przypadkach silnie zachwaszczonych i bardzo zaniedbanych użytków zielonych lub zdegradowanych łąk i pastwisk przeznaczonych do ponownego zagospodarowania.

Nawożenie pastwisk w gospodarstwach ekologicznych
Podstawowym i najtańszym zabiegiem poprawiającym skład botaniczny runi oraz plonowanie użytków zielonych jest nawożenie. Stosowane nawożenie powinno uwzględniać potrzeby gospodarstwa oraz czynniki siedliskowe, a mianowicie rodzaj gleby oraz stosunki wodne. W gospodarstwach ekologicznych, w związku z zakazem stosowania nawożenia mineralnego stosuje się nawozy naturalne takie jak: skompostowany obornik, gnojówkę i gnojowicę. W dawce 10 m3 gnojówki wnosi się do gleby około 35-40 kg azotu i około 80 kg potasu K2O. Roczne dawki gnojówki nie powinny więc przekraczać 30 m3ּha-1, a jednorazowe 15 m3, aby nie spowodować nadmiernego, masowego wystąpienia chwastów azoto- i potasolubnych. Obornik korzystnie wpływa na stan darni i skład botaniczny runi. Korzystne następcze działanie obornika utrzymuje się zwykle przez okres 2-3 lat.
 Oprócz tego pastwisko nawożone jest także odchodami zwierząt pozostawionymi bezpośrednio na pastwisku. Szacuje się, że w sezonie pastwiskowym jedna krowa w odchodach pozostawia około 40 kg azotu (N), 5 kg fosforu (P) i 15 kg potasu (K). Ogólna ilość wprowadzanego azotu do gleby nie może przekroczyć 170 kg N/ha, czyli ilości określonej w Dyrektywie azotanowej UE jako bezpiecznej dla środowiska (Dyrektywa 91/676/EWG; Ustawa z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu).

A co z niedojadami?
Szczególne znaczenie w pielęgnacji pastwisk, zwłaszcza ekologicznych, ma wykaszanie niedojadów, czyli roślin pozostawionych przez zwierzęta (rośliny przestarzałe, zanieczyszczone odchodami), zabieg ten najkorzystniej jest wykonać po II wypasie. Na prawidłowo urządzonym i pielęgnowanym pastwisku ilość niedojadów nie powinna być wyższa niż 15% plonu ogólnego. Najlepsze wykorzystanie i pobranie runi pastwiskowej jest wówczas, gdy spasanie rozpoczyna się przy wysokości około 15 cm głównej masy traw, czyli w stadium tzw. dojrzałości pastwiskowej. Zwierzęta łatwo pobierają taką ruń i szybko się najadają.

Podsiew
W celu wzbogacenia runi pastwiskowej oraz podwyższenia jej wartości paszowej można zastosować podsiew nasionami roślin motylkowatych. Tradycyjna metoda podsiewu jest polecana w gospodarstwach ekologicznych ze względu na niskie koszty oraz dopuszczalność wykonywania wszystkich zabiegów agrotechnicznych.
 Trwałe użytki zielone odgrywają bardzo ważną rolę w rolnictwie ekologicznym, zwłaszcza w produkcji zwierzęcej. Są one źródłem naturalnych pasz dla zwierząt trawożernych, a występujące w runi rośliny motylkowate oraz zioła poprawiają smakowitość pasz i przemianę materii u zwierząt, dlatego bardzo ważne jest, aby wypasana ruń cechowała się korzystnym składem gatunkowym, a co za tym idzie wysoką wartością paszową. W pierwszych miesiącach wegetacji, na dobrze utrzymanym pastwisku, zielonka cechuje się dużą koncentracją zarówno energii, jak i białka. W późniejszych miesiącach następuje stopniowe pogorszenie jakości paszy, z czym wiążą się mniejsze przyrosty wypasanych zwierząt, dlatego też należy stopniowo powiększać powierzchnię wypasanych kwater. Na prawidłowo użytkowanym pastwisku wykorzystanie runi wynosi 80-85%, natomiast na źle użytkowanym jest znacznie niższe i może wynosić tylko 20-30%.
 Wejście Polski do Unii Europejskiej spowodowało zwiększenie opłacalności chowu bydła w produkcji wołowiny i cielęciny. Pojawiło się także wsparcie produkcji wołowiny zarówno na poziomie producenta, jak i wsparcie rynkowe. Jednak, aby produkcja żywca wołowego była opłacalna powinna opierać się o niskonakładowe systemy utrzymania bydła, w chowie wykorzystywane powinny być pasze objętościowe, przede wszystkim zaś zielonka pastwiskowa.

Tags: użytki zielone