Deficyt składników mineralnych lub niewłaściwe proporcje między poszczególnymi pierwiastkami w dietach dla krów mlecznych powodują nie tylko zmniejszenie ilości produkowanego mleka i pogorszenie jego składu mineralnego, lecz także prowadzą do występowania licznych schorzeń, takich jak łomikost, porażenie poporodowe, tężyczka pastwiskowa, zapalenie wymienia, zatrzymanie łożyska, przemieszczenie trawieńca, zapalenie błony śluzowej macicy itp.

 Wymienione schorzenia występują najczęściej w pierwszych tygodniach po ocieleniu a przyczyny ich występowania tkwią nie tylko w błędach popełnianych w stosowaniu dodatków mineralnych po rozpoczęciu laktacji, lecz także w niewłaściwym zbilansowaniu diet pod względem zawartości składników mineralnych w okresie zasuszenia. Hodowcy krów mlecznych mogą w znacznym stopniu poprawić stan zdrowia krów oraz zwiększyć produkcję mleka nie tylko w bieżącej lecz także i w następnej laktacji.
 W ostatnich latach zaczęto zwracać uwagę również na wzajemny stosunek pierwiastków chemicznych obdarzonych ujemnym ładunkiem elektrycznym (anionów) do pierwiastków naładowanych dodatnio (kationów). W zależności od przewagi w dawce pokarmowej krowy mlecznej anionów lub kationów, ogólny bilans składników mineralnych z uwzględnieniem ich ładunku elektrycznego może być ujemny lub dodatni. Opracowano wiele sposobów obliczania bilansu kationowo-anionowego. Największe uznanie znalazło bardzo proste równanie, w którym od sumy milirównoważników (mEq) kationów (Na i K) odejmuje się sumę milirównoważników chloru i siarki (Cl i S). Bilans kationowo-anionowy (DCAD – ang. dietary cation-anion difference) oblicza się według następującego równania:
 Przy pomocy podanego wzoru można z wystarczającą dokładnością do celów praktycznych obliczyć bilans kationowo-anionowy. Wystarczy znać koncentrację tylko czterech pierwiastków w suchej masie dawki pokarmowej występujących w tym wzorze, tj. 2 kationów (sodu – Na i potasu – K) oraz 2 anionów (chloru – Cl i siarki – S). Dane takie są dostępne w tabelach składu mineralnego pasz. W tabeli 1 podano zawartość omawianych pierwiastków w paszach najczęściej stosowanych w żywieniu krów mlecznych.
 Przykład: w suchej masie całej dawki pokarmowej zawartość potasu (K) wynosi 1,0%, sodu (Na) – 0,30%, chloru (Cl) – 0,30% i siarki (S) – 0,28%. W celu obliczenia bilansu kationowo-anionowego w dawce należy wyżej podaną procentową zawartość pierwiastków w suchej masie całej dawki podzielić przez wartość ich ekwiwalentów (mEq), która dla Na wynosi 0,023, K – 0,039, Cl – 0,0355 i S – 0,016. W tabeli 2 podano bilans kationowo-anionowy w naszej przykładowej dawce pokarmowej.
 W przypadku siarki i chloru otrzymujemy zawsze iloraz ujemny, ponieważ pierwiastki te obdarzone są ładunkiem ujemnym. W podanym przykładzie dawka pokarmowa zawiera więcej kationów niż anionów, stąd bilans kationowo-anionowy jest dodatni.
 W końcowym okresie zasuszenia bilans DCAD powinien być ujemny, zaś w okresie laktacji – dodatni. Nasuwa się więc pytanie, dlaczego wartość DCAD powinna być zróżnicowana w zależności od stadium laktacji i okresu zasuszenia? Specyfika przemian składników mineralnych w organizmie krowy powoduje, że pewien nadmiar jonów ujemnych, a więc np. Cl czy S przyczynia się do niewielkiego „zakwaszenia” organizmu krowy a to z kolei uruchamia mechanizm fizjologiczny uwalniania Ca z kości, bowiem organizm krowy dąży do tego, aby we krwi była utrzymana równowaga kwasowo-zasadowa. Jest to szczególnie ważne w ostatnich 3-4 tygodniach przed ocieleniem krowy, ponieważ organizm jest przygotowany w ten sposób do zmniejszenia deficytu Ca po rozpoczęciu laktacji. Dzięki złagodzeniu lub całkowitemu wyeliminowaniu hipokalcemii (niedoboru wapnia po porodzie) można uzyskać od krowy dodatkowo 200-450 kg mleka w okresie laktacji. Szacuje się, że co najmniej u 60% wysoko wydajnych krów w stadzie bilans Ca w okresie laktacji, zwłaszcza w pierwszym okresie po ocieleniu jest najczęściej ujemny w związku z wydalaniem dużych jego ilości tego pierwiastka wraz z mlekiem. Dla przykładu można podać, że w dobowej ilości siary (ok. 10 kg) krowa wydala blisko 10 razy więcej Ca niż go posiada w całej ilości krwi. W okresie tym trudno jest pokryć zapotrzebowanie Ca nawet dobrze zbilansowaną dawką pokarmową pod względem jego zawartości, dlatego organizm krowy uruchamia rezerwy tego składnika z kości. Jeśli mechanizm uruchamiania Ca z rezerw znajdujących się w kościach nie zostanie zapoczątkowany w ostatnim okresie zasuszenia krowy (wymaga to stosunkowo długiego okresu czasu), a dopiero rozpocznie się po wycieleniu krowy, wówczas jest bardzo wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia dużego deficytu Ca. Istniejący deficyt tego składnika w organizmie krowy przyczynia się do wystąpienia wielu bardzo groźnych schorzeń, m.in. gorączki mlecznej (zalegania poporodowego), nadmiernego obrzęku wymienia, kwasicy, ketozy, przemieszczenia trawieńca, zapalenia i wydłużenia okresu inwolucji macicy po porodzie itp. Zmniejszenie koncentracji wapnia w surowicy krwi krów poniżej poziomu fizjologicznego (8-12 mg/dl) powoduje zmniejszenie ruchliwości mięśni gładkich nawet o 70%, co z kolei przyczynia się do zmniejszenia ilości pobieranej paszy i przemieszczenia trawieńca. Z omawianych względów lekko ujemny bilans składników mineralnych w dawce pokarmowej dla krów mlecznych w okresie zasuszenia wyraźnie przyczynia się do zmniejszenia liczby przypadków występowania gorączki mlecznej po porodzie, podczas gdy dodatni bilans DCAD ,w tym okresie sprzyja występowaniu tego groźnego schorzenia metabolicznego. Zależność między bilansem kationowo-anionowym a częstością występowania gorączki mlecznej obrazują wyniki uzyskane na stacjach doświadczalnych w Kanadzie i USA (tab. 3).
 W większości przypadków wyraźne zmniejszenie częstości występowania gorączki mlecznej u krów żywionych w końcowym okresie zasuszenia dietami z ujemnym bilansem DCAD było spowodowane wcześniejszym uruchomieniem rezerw Ca z kości, a także zwiększeniem wchłaniania Ca z dawki pokarmowej. Krowy żywione takimi dietami posiadają wyższy poziom Ca we krwi w momencie wycielenia, co zapobiega występowaniu gorączki mlecznej.

Bilans kationowo-anionowy w okresie laktacji
Dawka pokarmowa dla krów w okresie laktacji powinna charakteryzować się dodatnim bilansem kationowo-anionowym. W badaniach na krowach dojnych przeprowadzonych w USA wykazano, że przy żywieniu dawkami z dodatnim bilansem kationowo-anionowym (20 mEq/100 g s.m.) uzyskano o 8,6% mleka więcej w porównaniu z krowami, które żywiono dietami z ujemnym bilansem kationowo-anionowym (-10 mEq/100 g s.m.). Przytoczone dane dowodzą, że stan hipokalcemii (niedoboru Ca) w okresie laktacji, zwłaszcza w pierwszym trymestrze laktacji, może przyczynić się do zmniejszenia wydajności mleka za całą laktację nawet o 500 kg. Stan hipokalcemii dodatkowo opóźnia inwolucję macicy, a także zmniejsza perystaltykę jelit, co pociąga za sobą zmniejszenie ilości pobieranej przez krowę paszy i tym samym obniża wydajność mleka. Ma to istotne znaczenie, szacuje się bowiem, że niewykorzystanie potencjału krowy do produkcji mleka w szczytowym okresie laktacji o 1 kg powoduje zmniejszenie wydajności mleka za całą laktację o ok. 200 kg. Skala tego problemu jest bardzo duża, ponieważ w stadach bydła mlecznego niedobór Ca występuje nawet u 70% krów.
 Niezależnie od niedoboru przyswajalnego Ca w dawce pokarmowej krów po ocieleniu jedną z przyczyn tego zjawiska jest zbyt wysoka jego zawartość w diecie krów zasuszonych w stosunku do potrzeb, co nie sprzyja wcześniejszemu uruchamianiu tego składnika z rezerw znajdujących się w kościach.
 Negatywny wpływ na gospodarkę wapniem w organizmie krowy wywiera także nadmiar potasu (K). W takiej sytuacji stosowanie dodatku soli anionowych do dawki krów zasuszonych jest szczególnie uzasadnione. Ujemny bilans kationowo-anionowy można uzyskać stosując do diet jeden z następujących rodzajów soli: siarczan magnezu, siarczan wapnia, siarczan amonu jak również sole zwierające chlor, a więc chlorek wapnia, chlorek magnezu, chlorek amonu itp. Amerykańscy żywieniowcy zalecają podawanie krowom na 3-4 tygodnie przed spodziewanym ocieleniem 200g/sztukę dziennie jednej z następujących soli: chlorek amonu, siarczan amonu lub siarczan magnezu. Obecnie na rynku są dostępne gotowe mieszanki mineralne zawierające sole anionowe w odpowiedniej proporcji, przeznaczone dla krów w okresie zasuszania. Jak już wspomniano wcześniej dodatek tych soli zaleca się tylko do dawek przeznaczonych dla krów zasuszonych w okresie 3-4 tygodni przed spodziewanym ocieleniem. W żadnym przypadku nie zaleca się stosowania tego rodzaju dodatków dla krów zasuszonych w pierwszym miesiącu okresu zasuszania (po zakończonej laktacji), jak również dla jałówek w końcowym okresie cielności, ponieważ sole te ze względu na ich gorzki smak przyczyniają się do zmniejszenia ilości pobieranej paszy, co może wpływać negatywnie na rozwój pierwiastek, a tym samym na ich wydajność mleka po ocieleniu. Dodatkowe przeciwwskazanie stosowania dodatku soli anionowych do diet jałówek cielnych wynika z faktu, że zwierzęta te w porównaniu z krowami starszymi są mniej podatne na wymienione wcześniej schorzenia okresu poporodowego.
 Nie zaleca się stosowania omawianych dodatków do diet dla krów w okresie zasuszenia we własnym zakresie, ponieważ wymaga to posiadania określonych umiejętności. Popełnione błędy mogą przynieść więcej strat niż korzyści. Należy stosować wyłącznie mieszanki lub pojedyncze sole produkowane przez firmy paszowe zgodnie z zaleceniami producenta. Trzeba mieć na uwadze zarówno korzyści wynikające ze stosowania dodatków soli anionowych, jak i ich pewne strony ujemne.

Wady i zalety stosoowania soli znionowych
Do niewątpliwych zalet zalicza się obok wyraźnego zmniejszenia bądź całkowitego wyeliminowania przypadków występowania gorączki mlecznej także zwiększenie pobrania suchej masy po ocieleniu, poprawę wskaźników rozrodu, szybsze ustąpienie obrzęku wymienia, szybszą inwolucję macicy i tym samym przyśpieszenie terminu wystąpienia pierwszej rui po porodzie oraz generalnie lepszy stan zdrowia i zwiększoną odporność całego organizmu krowy.
 Po stronie wad związanych ze stosowaniem dodatku soli anionowych wymienia się pogorszenie smakowitości całej dawki pokarmowej i tym samym zmniejszenie ilości pobieranej suchej masy, niebezpieczeństwo wystąpienia kwasicy w przypadku przedawkowania soli oraz nadmiaru amoniaku przy stosowania dodatku soli amonowych. Wymienione mankamenty wynikające ze stosowania dodatku do diet krów zasuszonych soli anionowych wywierają ujemny wpływ na wydajność mleka w okresie laktacji.

Optymalny bilans kationowo-anionowy
Do chwili obecnej nie ma jeszcze jednoznacznej odpowiedzi na pytanie – jaki powinien być optymalny bilans kationowo-anionowy w dietach pokarmowych dla krów mlecznych w okresie laktacji. Na podstawie informacji dostępnych w literaturze światowej można wnioskować, że optymalny DCAD w okresie zasuszenia (wyrażony w mEq/kg suchej masy całej dawki pokarmowej) powinien mieścić się w przedziale od zera do minus 100, w okresie wczesnej laktacji około +500, zaś w środkowym okresie laktacji od +275 do +400. Wysokość bilansu DCAD można stosunkowo łatwo kontrolować w stadzie krów dokonując pomiaru pH moczu przy pomocy zwykłego papierka lakmusowego (dostępnego praktycznie w każdej aptece) (tab. 4).
 Aby na podstawie wartość pH moczu można było wyciągnąć prawidłowe wnioski, należy pomiaru dokonać przynajmniej u 5 typowych krów w stadzie.
 Jeśli pH moczu znajduje się w przedziale 5,5-6,5, mamy lekko ujemny bilans DCAD, który jest pożądany u krów w końcowym okresie zasuszenia. Wzrost pH moczu powyżej 6,5 wskazuje na potrzebę zwiększenia dodatku soli anionowych, zaś zmniejszenie pH poniżej 5,5 jest sygnałem wskazującym na potrzebę zmniejszenia dodatku tych soli do diet. Niezależnie od zmniejszenia ilości pobieranej paszy i zmniejszenia aktywności przewodu pokarmowego w przypadku podawania nadmiernej ilości soli anionowych może dochodzić do nadmiernego obciążenia nerek a nawet do ich uszkodzenia. Jeżeli hodowca nie ma możliwości kontrolowania ilości spożywanej suchej masy przez krowy, to nie powinien stosować dodatku soli anionowych, ponieważ mogłoby to doprowadzić do pogłębienia i tak już istniejącego z reguły zmniejszenia ilości pobieranej paszy w okresie okołoporodowym.

 Podsumowując należy stwierdzić, że stosowanie dodatku soli anionowych do diet dla krów zasuszonych może przynieść określone korzyści pod warunkiem właściwego ich dawkowania (najlepiej po uzgodnieniu z doradcą żywieniowym i lekarzem weterynarii) oraz przy przestrzeganiu następujących zasad:
• należy posiadać informację dotyczącą zawartości pierwiastków, na podstawie których oblicza się bilans DCAD, tj. wapnia, potasu, siarki i chloru;
• kontrolować pH moczu krów;
• zapewnić w dawce pokarmowej udział białka nie rozkładającego się w żwaczu na poziomie co najmniej 30%;
• w przypadku podjęcia decyzji dotyczącej stosowania soli anionowych należy je bardzo dokładnie mieszać z całą dawką pokarmową, aby zmniejszyć do minimum niekorzystny wpływ na smakowitość i ilość pobieranej paszy.

Tags: żywienie bydła