Produkcja bydła mlecznego nie sprowadza się jedynie do zagwarantowania zwierzętom wysokiej jakości paszy i czystej wody. Osiąganie wysokiej efektywności produkcji w oborze jest bowiem uwarunkowane stworzeniem sprzyjających warunków środowiskowych, wśród których szczególne miejsce zajmuje … odpowiedni poziom oświetlenia.

Jesienno-zimowy okres w produkcji bydła mlecznego wyróżnia specyfika krótkiego dnia, a tym samym ograniczonego dostępu do naturalnego światła słonecznego. Jesień i zbliżająca się zima stanowią tym samym szczególny czas, w którym warto pomyśleć o właściwym zbilansowaniu oświetlenia w oborze. Przesłanek uzasadniających bilansowanie oświetlenia w pomieszczeniach związanych z produkcją bydła mlecznego jest wiele. Zdrowie, kondycja i wskaźniki produkcyjne zwierząt zaliczają się do najważniejszych z nich. Ale nie tylko. Bilansować warto też koszty, a o tych w istotny sposób decyduje korzystanie w budynku inwentarskim z oświetlenia zasilanego energią elektryczną. Konieczność korzystania ze sztucznego oświetlenia jest sprawą oczywistą, co nie oznacza, że nie warto rozpatrzyć kwestii poszukiwania ewentualnych oszczędności. Poszukiwać można zaś w wielu miejscach, a do najważniejszych zaliczają się te, które decydują o dostępie do pomieszczenia obory światła naturalnego. Decyzję o dostępie światła naturalnego podejmuje się już pośrednio na etapie projektowania budynku inwentarskiego, ale i jego usytuowania w terenie, względem stron świata. Przykład oświetlenia pomieszczeń inwentarskich dla bydła mlecznego potwierdza tym samym potrzebę kompleksowego podejścia do produkcji bydła mlecznego i jej planowania.

Co warto przypomnieć na temat światła
Znaczenie światła w życiu organizmów żywych, w tym bydła mlecznego stanowi przedmiot bogatych studiów i badań, z których jednoznacznie wynika, że prawidłowe oświetlenie miejsc przebywania zwierząt wykazuje pozytywne oddziaływanie na ich zdrowie i ogólne samopoczucie, co oczywiście nie pozostaje bez wpływu na osiągane wskaźniki produkcyjne.

Podkreślając rolę światła w budynkach inwentarskich, w tym w oborach nie bez znaczenia pozostaje również podkreślenie istoty prawidłowego oświetlenia z punktu widzenia komfortu, sprawności i bezpieczeństwa realizacji zadań roboczych przez osoby odpowiedzialne za obsługę i pielęgnację stada, a także podejmujące inne działania w oborze, w tym związane z utrzymaniem czystości i porządku na korytarzach i w innych miejscach pomieszczenia inwentarskiego.
W szczegółowych aktach prawnych, a można tu przytoczyć rozporządzenie MRiRW (z 2 września 2003 r.) w sprawie minimalnych warunków utrzymywania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich wskazuje się, że pomieszczenia inwentarskie dla zwierząt gospodarskich oświetla się przystosowanym dla danego gatunku zwierząt światłem sztucznym lub zapewnia dostęp światła naturalnego. W tym kontekście szczegółowego rozwinięcia wymaga szereg kwestii, obejmujących chociażby zachowanie odpowiednich proporcji między oświetleniem naturalnym i sztucznym w pomieszczeniach dla bydła mlecznego.

Krowy w naturalnym świetle
Źródłem naturalnego światła w produkcji bydła mlecznego są oczywiście promienie słoneczne, które docierając do pomieszczeń inwentarskich stanowią o poziomie oświetlenia ich wnętrza.
Rozwijając znaczenie promieniowania słonecznego w aspekcie funkcjonowania organizmów żywych warto przypomnieć kilka podstawowych informacji. Światło słoneczne stanowi podstawę egzystencji organizmów żywych i wpływa stymulująco na ich prawidłowy rozwój. W głównej mierze dotyczy to młodych osobników, bowiem przenikające przez skórę promieniowanie słoneczne sprzyja wytwarzaniu witaminy D, pełniącej bardzo ważną rolę w prawidłowym rozwoju wielu układów, w szczególności zaś układu kostnego. Korzystnie na zdrowie i kondycję zwierząt wpływają promienie ultrafioletowe, których działanie jest związane z właściwościami bakteriostatycznymi i bakteriobójczymi. Odpowiednio dobrane oświetlenie w pomieszczeniu inwentarskim przekłada się na poprawę psychicznej kondycji zwierząt, wykazując równocześnie pozytywny wpływ na dobowy rytm ich funkcjonowania, aktywność ruchową i procesy rozrodcze. Ponadto, wzrok zwierząt inwentarskich (zresztą podobnie jak i ludzi) jest przede wszystkim przystosowany do naturalnego światła dziennego, dlatego też jego udział w okresie doby powinien być możliwie jak największy. Promieniowanie słoneczne zalicza się do najważniejszych źródeł życiodajnej energii, co oczywiście nie pozostaje bez wpływu na funkcjonowanie organizmów żywych.
Ważne znaczenie, jakie spełnia światło słoneczne w życiu i codziennym funkcjonowaniu zwierząt inwentarskich, w szczególności zaś bydła mlecznego decyduje o konieczności zagwarantowania odpowiedniego dostępu do naturalnego światła w oborze. Jest to możliwe pod warunkiem odpowiedniego zaprojektowania budynku inwentarskiego. Projekt odpowiedni to taki, który wśród wielu szczegółowych założeń uwzględnia spełnienie podstawowych standardów w zakresie udziału powierzchni okien w stosunku do powierzchni posadzki (podłogi) w oborze. Zalecenia szczegółowych dyrektyw, w tym Dyrektywy 80/778EEC wskazują, że powierzchnia otworów okiennych i innych otworów, w tym świetlików umieszczonych w ścianach budynku powinna wynosić od 5 do 10% powierzchni podłogi. Błędne byłoby jednak założenie, iż spełniając ten warunek można w pełni osiągnąć kryterium dostępu do światła naturalnego w oborze. Istotnym ograniczeniem może bowiem okazać się zanieczyszczenie szyb, wymagających systematycznej kontroli w okresie długotrwałej eksploatacji budynku. Nie jest to zresztą jedyne wymaganie stawiane powierzchni okien. Okna powinny być przystosowane do uchylania i umieszczone w taki sposób i na takiej wysokości, aby unikać niekorzystnych dla zwierząt i obsługi przeciągów w pomieszczeniu.

Naturalne światło słoneczne zalicza się do najtańszych źródeł oświetlenia. Nie bez znaczenia pozostaje tym samym zwrócenie uwagi na możliwość zwiększenia powierzchni, poprzez którą światło słoneczne jest w stanie dotrzeć do wnętrza obory. Praktycznym rozwiązaniem jest w tym przypadku wprowadzenie do konstrukcyjnego projektu obory otworów dachowych, a także szczelin kalenicowych. Powierzchnia świetlików, które mogą znaleźć się w dachu obory powinna wynosić od 3 do 5% powierzchni podłogi w budynku. Kalenicowe świetliki są na ogół wykonywane z przezroczystych włókien poliwęglanowych bądź szkła organicznego o dużej wytrzymałości (o handlowych nazwach: metapleks, pleksiglas, szkło akrylowe). Świetliki osadza się w metalowej ramie i umieszcza na szczycie dachu. Dzięki opcji wbudowania siłowników lub innych zespołów roboczych świetliki mogą być przystosowane do otwierania, co w efekcie pozwala na poszerzenie ich funkcji roboczych o zadania związane z wentylacją. W porównaniu z montowanymi w ścianach bocznych oknami rozwiązanie takie znacznie ogranicza przeciągi wewnątrz pomieszczenia. Zastosowanie świetlików sprzyja również bardziej równomiernemu oświetleniu obory i ogranicza osadzanie się wilgoci na wewnętrznych ścianach dachu.

Wymagany poziom natężenia światła dziennego wewnątrz obory można również uzyskać w wyniku zastosowania przezroczystego dachu oraz przezroczystych fragmentów ścian, szczególnie ścian szczytowych. W przypadku wielu obór wprowadzenie przezroczystych elementów w zewnętrznej konstrukcji budynku wiąże się nie tylko z poprawą dostępu światła naturalnego, ale i sprzyja stworzeniu wyjątkowego klimatu wewnętrznego oraz nastroju porównywalnego w szeregu przypadkach z dziełami architektonicznymi.
Niezależnie od zastosowanych rozwiązań technicznych i stopnia ich innowacyjności warto pamiętać, że poziom natężenia światła naturalnego wewnątrz pomieszczenia inwentarskiego zależy również od pory roku, usytuowania budynku względem stron świata oraz ukształtowania terenu wokół budynku, w tym udziału drzew i elementów otaczającego krajobrazu. Zgodnie z zaleceniami budynek obory powinien być usytuowany w taki sposób, aby jego oś była zbliżona do kierunku północ-południe, a w najkorzystniejszym przypadku odchylona od tego kierunku o kąt 15°.

Sztuczne oświetlenie w oborze
Wykorzystanie sztucznego oświetlenia stanowi oczywiste uzupełnienie oświetlenia naturalnego w budynku przeznaczonym do utrzymywania krów i jedyną kwestią pozostaje tylko czas doświetlania w okresie doby, wynikający chociażby z pory roku, stopnia zachmurzenia i udziału innych czynników. Potrzeba systematycznego doświetlania pomieszczeń inwentarskich dla bydła mlecznego znajduje swoje uzasadnienie w wynikach licznych badań, które jednoznacznie wskazują, że wydłużanie widnej części dnia w efekcie zastosowanego oświetlenia sztucznego przekłada się na możliwy wzrost wydajności mlecznej krów i wydłużenie czasu leżenia zwierząt. Jako przykład skrajnych wyników obserwacji podaje się równocześnie, że produkcji bydła w źle oświetlonych oborach mogą towarzyszyć zdrowotne zakłócenia krów wyrażające się obniżeniem ich płodności. Niedostateczne oświetlenie wykazuje zresztą negatywny wpływ nie tylko na zwierzęta, ale i ludzi pracujących w pomieszczeniach inwentarskich. W przypadku słabego oświetlenia obserwuje się szybsze zmęczenie, szczególnie zmęczenie oczu. Podobne skutki towarzyszą zbyt jasnemu oświetleniu, szczególnie, gdy źródło światła bezpośrednio razi w oczy.
Zastosowanie sztucznego oświetlenia wiąże się z jego odpowiednim doborem do danego pomieszczenia w budynku obory i wewnętrznej charakterystyki uwzględniającej chociażby wysokość i inne gabaryty przestrzeni, w której przebywają zwierzęta. Dobór uwzględnia w tym przypadku rodzaj lamp, ich rozmieszczenie, a także natężenie oświetlenia. Ostatni spośród wymienionych parametrów, tj. natężenie oświetlenia dostosowuje się do miejsca w oborze, a także rodzaju oświetlenia, co szczegółowo zestawiono w tabeli.
Przytoczone w tabeli dane związane z natężeniem oświetlenia stanowią wartości zalecane. Jednakże w przypadku niektórych miejsc, a do takich zalicza się dojarnię, istotne może okazać się uwzględnienie wymogów ergonomii pracy, które wskazują, że na poziomie wykonywania przez dojarza czynności manualnych, obejmujących poziom wymion krów, natężenie oświetlenia powinno osiągać 400-500 luksów (lx).
Zestawione w tabeli dane jednocześnie wskazują, że w przypadku krów mlecznych wymagany jest trójpoziomowy system oświetlenia, składający się z oświetlenia roboczego, orientacyjnego i/lub nocnego. Oświetlenie robocze obejmuje podstawowe źródła zastępujące światło naturalne w przypadku jego niedostatecznego natężenia i stosowane w miejscach przebywania bydła i wykonywania czynności roboczych. Oświetlenie orientacyjne jest włączone przez cały okres odpoczynku zwierząt w systemie utrzymania ze zmniejszonym obszarem paszowym, jak również w przypadku korzystania przez krowy ze stacji paszowych. Funkcją oświetlenia nocnego jest głównie ułatwienie zwierzętom rozróżniania szczegółów otoczenia w miejscu odpoczynku i pobierania paszy. Włączanie jak i wyłączanie poszczególnych grup oświetlenia może odbywać się ręcznie. W praktyce stosowane są również systemy automatycznego sterowania działaniem oświetlenia, które dostosowują, dzięki wykorzystaniu czujników optycznych moment włączenia lub wyłączenia światła sztucznego do poziomu natężenia światła naturalnego. Inną opcją automatycznego sterowania jest ustawienie momentu włączenia / wyłączenia światła na określoną godzinę.
Wśród kluczowych czynników oceny prawidłowo zaprojektowanego i użytkowanego oświetlenia wymienia się:

• odpowiednie, średnie natężenie oświetlenia na danej powierzchni,
• równomierne oświetlenie w czasie i na powierzchni,
• barwę światła odpowiednią do potrzeb.

Cecha, jaką jest równomierność oświetlenia w czasie dotyczy zapewnienia wysokiej sprawności działania urządzeń, tj. bez migotań i wahań wynikających ze spadków napięcia w sieci. Równomierne oświetlenie na powierzchni powinno uwzględniać w miarę możliwości zapewnienie tego samego natężenia oświetlenia w różnych punktach danego pomieszczenia. Aby uzyskać równomierne oświetlenie z reguły przyjmuje się, że odległość między źródłami światła (lampami) powinna być ok. 1,5 do 1,8 razy większa w porównaniu z wysokością ich umieszczenia nad podłożem, po którym przemieszczają się zwierzęta.
Problem równomierności oświetlenia dotyczy nie tylko pojedynczego pomieszczenia, ale powinien być również rozpatrywany w kategorii odrębnych pomieszczeń wchodzących w skład danego budynku obory. Podstawową zasadą powinno być ograniczenie nadmiernych różnic w natężeniu oświetlenia w pomieszczeniach lub obszarach znajdujących się w oborze, uwzględniając przykładowo powierzchnię przeznaczoną do odpoczynku, korytarze przepędowe, halę udojową, porodówkę i inne. Zbyt duże zróżnicowanie natężenia światła między poszczególnymi pomieszczeniami bądź powierzchniami w danym budynku może prowadzić do chwilowych problemów związanych z utratą pola widzenia, wynikających z przekroczenia zdolności akomodacyjnych, przystosowujących oczy do widzenia w przypadku nagłej zmiany natężenia światła. Problem z akomodacją odnosi się zresztą nie tylko do wnętrza obory, ale i różnic w natężeniu światła w przypadku przechodzenia z wewnętrznych pomieszczeń na zewnątrz budynku inwentarskiego (i w odwrotnym kierunku). Różnice w natężeniu światła w rozpatrywanej sytuacji nie powinny przekraczać 50%.
Przy doborze źródła światła zwraca się również uwagę na emitowaną przez te źródła barwę światła, która wykazuje wpływ na zachowanie zwierząt, ich reakcje, nerwowość i inne cechy. Do najkorzystniejszych źródeł zalicza się takie, które wytwarzają światło o barwie zbliżonej do światła dziennego.
Wykorzystaniu sztucznego oświetlenia w pomieszczeniu obory powinna towarzyszyć wysoka sprawność i bezpieczeństwo użytkowania. Bezpieczeństwo jest przede wszystkim związane z przestrzeganiem zaleceń obejmujących stosowanie osłon i kloszy na lampach, zaś wysoką sprawność użytkowania osiąga się w wyniku dbałości o czystość lamp, ich opraw i kloszy. Ocenę sprawności użytkowania kształtują m.in. koszty, jakie trzeba ponieść na sztuczne oświetlanie obory. Zastosowanie świetlówek kompaktowych w miejsce tradycyjnych żarówek, pomimo wyższych kosztów inwestycyjnych niewątpliwie w okresie dłuższej eksploatacji, sprzyja znacznym oszczędnościom energii, a tym samym obniżeniu jednostkowych kosztów ponoszonych na oświetlanie pomieszczeń inwentarskich dla bydła mlecznego.

Podsumowując …
Okres jesienny, a w szczególności okres zimowy stanowi w produkcji bydła mlecznego trudny czas wymagający dostosowania nie tylko do coraz niższych temperatur, ale i specyfiki krótkiego dnia, wyróżniającego się ograniczonym dostępem do naturalnego światła słonecznego. Światło, tak jak dostęp do paszy, wody, komfortowych legowisk i innych czynników produkcyjnych nie pozostaje bez wpływu na ogólne samopoczucie, bezpieczeństwo i zachowanie bydła mlecznego, przekładające się na wskaźniki produkcyjne. Droga do doskonalenia tych wskaźników wiedzie poprzez zagwarantowanie zwierzętom odpowiednio wysokiego poziomu dobrostanu, którego ważnym elementem pozostaje światło.

Tags: obora