Gospodarstwo rolnicze podobnie jak każde racjonalnie zarządzane przedsiębiorstwo powinno w swojej działalności kierować się zasadami efektywności ekonomicznej. Gospodarstwa rolnicze świadome celów swojej działalności oraz ograniczoności (rzadkości) środków służących ich realizacji, dążą do uzyskania maksymalnych efektów przy założonych nakładach (zasada największej wydajności) albo do minimalizacji nakładów ponoszonych dla osiągnięcia założonego efektu (zasada oszczędności).

Jednym z podstawowych narzędzi zarządzania jest rachunek kosztów. Racjonalny rachunek kosztów zawiera w sobie pomiar oraz transformowanie (według przyjętych modeli) informacji o kosztach, służących do oceny sytuacji, podejmowania decyzji ekonomicznych, kontroli procesów gospodarczych, wyceny majątku oraz pomiaru efektów ekonomicznych.

Obliczenia mające na celu ustalenie kosztów jednostkowych wytworzenia i kosztów własnych sprzedaży realizuje się z wykorzystaniem różnych metod kalkulacji (w zależności od cech analizowanego podmiotu).
Sytuacja na rynku i zmieniająca się efektywność ekonomiczna produkcji to ważne determinanty systematycznych obliczeń i analiz kosztów w gospodarstwach.
O efektywności ekonomicznej w znacznym stopniu decyduje wewnętrzny potencjał gospodarstw i sprawność w zakresie utrzymywania oczekiwanego poziomu kosztów działalności. Na te elementy rolnicy mają realny wpływ. Istotna pozostaje również sytuacja na rynkach środków do produkcji, których ceny wyraźnie determinują koszty produkcji. W kontekście efektywności gospodarowania należy uwzględniać również ceny produktów rolniczych.

Problem kosztów produkcji jest powszechnie dostrzegany, ale ich rachunek w praktyce funkcjonowania gospodarstw nie jest powszechny. Gospodarstwa częściej oczekują zewnętrznych informacji o poziomie kosztów produkcji (liczonych najczęściej dla zagregowanych grup podmiotów) niż same przystępują do ewidencjonowania nakładów, obliczania i analizy kosztów.
Działania proefektywnościowe w gospodarstwie można łatwiej zaplanować i wdrożyć, jeżeli ich założenia oparte są na przeprowadzanych w konkretnym podmiocie rachunkach i analizach kosztów. Ze względu na decyzyjne wykorzystanie koszty można podzielić na następujące grupy:

• według zachowania się kosztów względem zmian w rozmiarach działalności na koszty stałe i zmienne,
• koszty znaczące dla danego wariantu decyzyjnego (koszty, które zmieniają się w zależności od wyboru alternatywy działania) i koszty nieznaczące,
• koszty wynikające z wcześniejszych decyzji, są one nieodwracalne i nieznaczące przy podejmowaniu decyzji bieżących,
• koszty utraconych korzyści określają co się utraci, rezygnując z alternatywnego wariantu działania,
• koszty uznaniowe zależą od oceny sytuacji, w danym momencie nie muszą być uwzględniane,
• wzorce kosztów oparte najczęściej na normach technicznych.

Podejmując określone działania możemy ustalić ich koszty według założonego układu, co pozwala dokładniej rozważać określone warianty konkretnych decyzji produkcyjnych, inwestycyjnych itp.
Działania obniżające poziom jednostkowych kosztów produkcji mleka i mięsa wołowego są możliwe w sytuacji, kiedy znany jest poziom i struktura kosztów. Kierując się tą strukturą można ustalić priorytety działań. W ujęciu normatywnym (m.in. na podstawie kalkulacji Warmińsko-Mazurskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Olsztynie) można stwierdzić, że największy udział w kosztach produkcji mleka i mięsa wołowego mają pasze (Rys. 1-4). Wraz ze wzrostem wydajności mlecznej krów rośnie udział kosztów pasz treściwych. Około 15% stanowią koszty reprodukcji stada, a koszty pośrednie (związane m.in. z budynkami gospodarczymi) szacuje się na 18%. Kilka procent obejmują koszty inseminacji, usług weterynaryjnych oraz inne koszty bezpośrednie.

Do najistotniejszych metod obniżania kosztów produkcji mleka i mięsa wołowego (w ujęciu ekonomicznym) należy zaliczyć m.in.:

• optymalizację skali produkcji w zależności od sytuacji rynkowej i warunków gospodarstwa,
• optymalizację gospodarki paszowej i efektywną substytucję pasz,
• optymalizację zakupów zwierząt i racjonalny obrót stada,
• zachowanie racjonalności inwestycyjnej gospodarstw,
• optymalizację struktury finansowania produkcji (minimalizacja kosztów kapitałów, zachowanie płynności finansowej itp.),
• działania organizacyjne związane m.in. ze współpracą z podmiotami gospodarczymi i instytucjami udostępniającymi wiedzę technologiczną i ekonomiczną itp.

Optymalizacja skali produkcji związana jest przede wszystkim z liczbą użytkowanych krów oraz poziomem ich mlecznej wydajności. Jednostkowe koszty produkcji są niższe w sytuacji większej skali produkcji. Wynika to z rozdzielania kosztów stałych (niezależnych od wielkości produkcji – np. kosztów budynków, kosztów pasz służących pokryciu zapotrzebowania bytowego) na większą liczbę jednostek produkcji. Na przykład według kalkulacji W-MODR w Olsztynie koszt jednostkowy produkcji mleka przy wydajności mlecznej krów na poziomie 4000 l wynosił 1,01 zł/l, przy wzroście wydajności do 6000 l – koszt jednostkowy obniżył się do poziomu 0,86 zł/l, natomiast przy wydajności 8000 l do 0,73 zł/l.
Korzyści skali można podzielić na rzeczywiste i względne. Najważniejsze rzeczywiste korzyści to:

• produkcyjne, spowodowane wyższą wydajnością pracy, możliwością wykorzystania wyspecjalizowanych maszyn i urządzeń, lepszego wykorzystania pasz itd.,
• sprzedaży (wynikające z oszczędności na kosztach sprzedaży),
• zarządzania, osiągane m.in. ze względu na możliwość racjonalnego podziału zadań,
• transportu i magazynowania, powstające na skutek lepszego wykorzystania zdolności przewozowych środków transportowych, pełniejszego wykorzystania powierzchni magazynowych związanych z przechowywaniem środków do produkcji itd.
  Najważniejsze względne korzyści skali to:
• możliwość zakupu dużych partii środków produkcji po niższych cenach,
• szansa na niższe oprocentowanie zewnętrznych źródeł finansowania itd.

Najistotniejszym ograniczeniem skali produkcji jest wielkość własnej powierzchni paszowej oraz wartość genetyczna i zdrowotność zwierząt determinujące średnią wydajność stada krów. Skutki efektywności skali produkcji w praktyce gospodarczej były zauważalne w ostatnim roku – według informacji Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej (IERiGŻ) – liczba gospodarstw utrzymujących stada najmniejsze (do 9 krów) zmalała w ciągu roku o 30%, nastąpił natomiast dynamiczny wzrost liczby gospodarstw utrzymujących co najmniej 30 krów (w tym zwłaszcza utrzymujących 100 i więcej).
Oczywiście w pewnym momencie mogą zacząć pojawiać się niekorzyści zbyt dużej skali produkcji, do których należy zaliczyć m.in.:

• trudności zarządzania dużym gospodarstwem (menedżerskie niekorzyści skali, utrudniony przepływ informacji, biurokratyzacja, itp.),
• działanie czynników geograficznych – zwiększanie powierzchni gospodarstwa o grunty położone coraz dalej od jego centrum będzie powodowało m.in. wzrost kosztów transportu itd.

W wyniku niekorzyści skali koszty jednostkowe zaczynają rosnąć. W ujęciu ekonomicznym wzrost wielkości produkcji powinien następować do momentu kiedy koszt krańcowy (koszt przyrostu produkcji o kolejną jednostkę) zrównuje się z ceną produktu.
Gospodarka paszowa, z ekonomicznego punktu widzenia, powinna być prowadzona ze szczególnym uwzględnieniem minimalizacji kosztów jednostkowych wykorzystywanych składników pokarmowych oraz optymalnego wykorzystania własnej powierzchni paszowej. Rozważając koszty produkcji roślinnej należy uwzględnić przede wszystkim produktywność poszczególnych gatunków roślin oraz ceny środków do ich produkcji. W miarę postępu technologicznego większe znaczenie plonotwórcze przypisuje się odmianie (postępowi biologicznemu) i nawożeniu mineralnemu.
Największy udział w kosztach produkcji pasz własnych mają eksploatacja maszyn i nawozy mineralne. Optymalizowanie decyzji nawozowych jest bardzo istotne, ponieważ dość regularnie rosną ceny nawozów. Według badań IERiGŻ średnioroczny wzrost cen nawozów mineralnych w 2009 r. wyniósł 7,1% (przy znacznych wahaniach w trakcie tego okresu). Na zakup 1 kg NPK należało przeznaczyć 8,6 kg równowartości pszenicy (w 2008 r. – 5,5 kg). Podobny był wzrost cen środków ochrony roślin (w 2009 r. o 7,3%). Wzrost cen środków mechanizacji rolnictwa w 2009 r. wynosił 3%. Relatywnie stabilnie utrzymywał się poziom cen nasion kwalifikowanych.
Ważną kategorią ekonomiczną przydatną w optymalizacji doboru pasz w żywieniu poszczególnych grup zwierząt gospodarskich jest efektywność substytucji. Odpowiednia proporcja między czynnikami produkcji może pozwolić na uzyskanie niższego kosztu produkcji. Efektywność substytucji ma szczególne zastosowanie w zakresie decyzji dotyczących pasz treściwych. Różnice w cenach i w zawartości składników pokarmowych są często na tyle istotne, że warto stosować zamianę ze względu na szansę obniżenia kosztu jednostkowego składników pokarmowych. Stopa substytucji (poziom „zamienialności” pasz) nie powinna obniżać efektu produkcyjnego.
Optymalizacja zakupów zwierząt i racjonalny obrót to działania obniżające koszty reprodukcji stada. Przy wyższej wartości użytkowej jałówek koszty odchowu zwierząt we własnym gospodarstwie są znacznie niższe niż cena ich zakupu na rynku. Również w sytuacji dłuższego użytkowania krów ich „amortyzacja” może być mniejsza przez rozliczenie kosztów zakupu lub odchowu na większą liczbę lat użytkowania. W tym kontekście ważne pozostaje utrzymywanie zdrowotności zwierząt.
Racjonalność inwestycyjna gospodarstw powinna polegać na uwzględnianiu efektywności ekonomicznej budowy obiektów gospodarczych, zakupywanych maszyn i urządzeń. Wartość zdyskontowanych nadwyżek finansowych wynikających z użytkowania danej inwestycji powinna być dodatnia (suma zdyskontowanych przychodów z inwestycji powinna przewyższać poziom zdyskontowanych nakładów inwestycyjnych). Dodatkowo inwestycje powinny zwracać się w założonym czasie. Planowanie efektywności inwestycji w gospodarstwach rolniczych jest trudne ze względu na ryzyko zmienności różnych kategorii ekonomicznych (głównie finansowych) w czasie funkcjonowania inwestycji. Najpopularniejsze metody ekonomicznej oceny projektów gospodarczych to m.in. analiza okresu zwrotu inwestycji, analiza stopy zwrotu z inwestycji, obliczanie zaktualizowanej wartości netto inwestycji.
Optymalizacja struktury finansowania produkcji wiąże się z obniżaniem kosztów używanych kapitałów. Każda złotówka służąca obsłudze działań bieżących czy wykorzystywana do finansowania inwestycji ma określoną cenę (np. odsetki od kredytu). Należy dążyć do sytuacji, żeby średni ważony koszt kapitałów używanych w gospodarstwie był jak najniższy. Ważne jest również utrzymanie płynności finansowej m.in. przez utrzymywanie właściwego salda w przepływach gotówki, a także przez właściwą ocenę wypłacalności kontrahentów.
Udział gospodarstw w organizacjach sektorowych np. grupach producenckich, klastrach gospodarczych również stwarza szansę obniżenia kosztów produkcji i poprawy jej efektywności. Najważniejsze korzyści wynikające z takiej współpracy dotyczą łatwiejszych kontaktów z jednostkami naukowo-badawczymi (lepszy dostęp do wiedzy branżowej), wspólnych działań rynkowych (zakup większych partii środków produkcji), standaryzacji większych partii produktów, kreowania marek regionalnych itp.

Podsumowanie
Jednym z podstawowych warunków racjonalnego obniżania kosztów produkcji mleka i mięsa wołowego jest wypracowanie w gospodarstwie modelu ewidencji nakładów oraz systematycznych rachunków i analiz kosztów. Narzędzia ekonomiczne pozwalają wybierać spośród różnych wariantów decyzyjnych (technologicznych, rynkowych) rozwiązania efektywniejsze. Kierowanie się racjonalnością ekonomiczną stwarza podstawy do obniżania kosztów produkcji, a w konsekwencji do większej dochodowości gospodarstw. Warianty decyzji technologicznych wynikają z wiedzy technologicznej i doświadczenia rolników oraz doradztwa technologicznego. Analiza ekonomiczna kosztów i efektywności ekonomicznej prowadzona przez właściciela gospodarstwa optymalizuje jego wybór w konkretnej sytuacji ekonomiczno-produkcyjnej.
Oczywiście istnieją inne uwarunkowania kosztów produkcji mleka i mięsa wołowego. Mają one często charakter rynkowy lub wynikają z polityki rolnej. Wpływ na te czynniki działań pojedynczego gospodarstwa rolniczego jest ograniczony.

Tags: producenci żywności , produkcja mleczna , produkcja wołowiny