Wzrost i rozwój biologiczny cieląt jest uwarunkowany prawidłowym pokryciem potrzeb pokarmowych. Poziom żywienia energetycznego, białkowego, a także mineralnego w pierwszych tygodniach życia wpływa na skład jakościowy i wysokość uzyskiwanych przyrostów masy ciała, a także na procesy kształtowania się gruczołu mlecznego i kośćca. Długoterminowym efektem w odniesieniu do żywienia cieliczek ras mlecznych jest wpływ na ich przyszłą wydajność mleczną. 

Celem artykułu jest przybliżenie wyników badań naukowych, analizujących zarówno krótkoterminowe jak i długoterminowe efekty intensywności żywienia cieliczek ras mlecznych w okresie podawania pasz płynnych.

Źródła wątpliwości
Od lat 50. ubiegłego wieku panuje pogląd, że ograniczanie ilości podawanych pasz płynnych stymuluje cielęta do pobierania pasz stałych, zapewniając szybki rozwój i stabilizację fermentacji mikrobiologicznej w żwaczu. W miarę pogłębiania wiedzy na temat metabolizmu cieląt w pierwszych tygodniach życia wykazano, że zarówno zapotrzebowanie na energię bytową jest bardzo wysokie (przekraczające dwukrotnie zapotrzebowania dorosłego bydła w przeliczeniu na masę metaboliczną), jak również wysokie są potrzeby energetyczno-białkowe związane z przyrostem masy ciała. Jednak na tym etapie rozwoju przewodu pokarmowego sekrecja enzymów trawiących składniki zawarte w paszach roślinnych jest niska, a formułująca się fermentacja mikrobiologiczna w żwaczu niewydajna. Wobec wysokiego zapotrzebowania na składniki pokarmowe oraz niewydajnego trawienia pasz stałych, zdaniem znawców metabolizmu cieląt J. K. Drackley’a oraz C. L. Davisa (Wydział Nauk o Zwierzętach, Uniwersytet Illinois, 1996-1998), realizacja zasady ograniczania ilości pasz płynnych (określana terminem „zasada wymuszenia”), prowadzi do zahamowania wzrostu i rozwoju z prostej przyczyny, jaką jest niedożywienie.
Również istotnym czynnikiem wzbudzającym wątpliwość, co do słuszności dotychczas stosowanego systemu ograniczania ilości podawanych pasz płynnych w żywieniu cieliczek jest aktualny stan wiedzy na temat związku między rozwojem i mineralizacją kośćca w okresie cielęcym, a zaburzeniami w gospodarce wapniowo-fosforowej krów w okresie intensywnej produkcji mleka. Wykazano w badaniach kanadyjskich (E. Block, 2002) oraz izraelskich (S. Shamay i wsp., 2005), że jeżeli w pierwszych trzech miesiącach życia niedobór składników pokarmowych, w tym również mineralnych, powoduje zahamowanie rozwoju i mineralizacji kośćca, a kościec nie osiągnie uwarunkowanych genetycznie rozmiarów, masy i gęstości mineralnej, krowy w późniejszym użytkowaniu częściej narażone są na choroby wynikające z niedoboru wapnia w okresie laktacji.

Potrzeba weryfikacji zasad żywienia cieląt w pierwszych tygodniach życia została również potwierdzona przez wyniki badań, które wykazały, że postęp prac hodowlanych doskonalących bydło poprawił jego cechy użytkowe ale równocześnie zmienił jego rzeczywiste potrzeby pokarmowe. Potrzeby pokarmowe udoskonalonego bydła są wyższe niż przyjmowane w dotychczas stosowanych normach żywienia, a zmiany te obejmują między innymi także okres pierwszych tygodni życia. W latach 2001-2007 pojawiły się liczne wyniki badań z różnych ośrodków naukowych (Uniwersytet Cornell’a; Uniwersytety w Illinois, w Michigan oraz w Minnesocie), które potwierdziły poprawę efektywności żywienia oraz uzyskiwane przyrosty masy ciała w wyniku podawania zwiększonych dawek mleka (Flower i Weary, 2001; Jasper i Weary, 2002; Khan i wsp., 2007) lub preparatu mlekozastępczego (Bartlett, 2001; Bartlett i wsp., 2007; Blome i wsp., 2003; Brown i wsp., 2005). Programy uzyskiwały różne nazwy (intensyfikacja żywienia, intensyfikacja wzrostu, żywienie zgodne z potrzebami biologicznymi), ale najbardziej utrwalono pojęcie accelerated growth, które funkcjonuje w polskiej terminologii zarówno jako „przyśpieszony wzrost” w dosłownym tłumaczeniu, ale również jako „intensywne żywienie cieliczek ras mlecznych”, określające program żywienia cieliczek prowadzący do zwiększenia przyrostów masy ciała w pierwszych tygodniach życia. Celem licznych opracowań jest lepsze dostosowanie zasad żywienia cieląt do potencjału genetycznego współczesnego bydła mlecznego.

Programy żywienia cieląt paszami płynnymi
W pierwszych tygodniach życia podstawowym pokarmem cieląt są płynne pasze: krowie mleko lub pójło z preparatów mlekozastępczych, jednak ze względów ekonomicznych najczęściej stosowaną paszą są tańsze preparaty mlekozastępcze (w Stanach Zjednoczonych 69% cieląt jest karmionych preparatami mlekozastępczymi, wg danych USDA, 2007). Ponieważ zarówno programy żywienia tradycyjnego jak i intensywnego, oparte na podawaniu preparatów mlekozastępczych, wzbudzają wątpliwości, poniżej przedstawiono główne założenia, zalety oraz wady tych programów.

PROGRAM TRADYCYJNY

Określenie „tradycyjny” obejmuje program stosowany od lat 50., w którym podstawowym założeniem jest ograniczenie ilości podawanych pasz płynnych, a w konsekwencji stymulacja rozwoju żwacza. Według tego założenia, stosowane w Polsce „Normy żywienia bydła, owiec i kóz” (IZ-INRA, 2001) zalecają następujące dzienne dawki pójła z preparatu mleko zastępczego:
• od 5 do 7-go dnia życia  6 kg pójła,
• od 8 do 42 dnia życia  8 kg pójła,
• od 43 do 49 dnia życia  6 kg,
• od 50 do 56 dnia życia  3 kg,
• przy pobraniu mieszanki starterowej  ad libitum.
Według tego schematu cieliczki o masie ciała około 50 kg dziennie powinny otrzymywać około 660 g preparatu mlekozastępczego, a ilość ta pokrywa potrzeby bytowe oraz dzienne przyrosty masy ciała wynoszące około 400 g.
Amerykańskie normy „Nutrient Requirement of Dairy Cattle” (NRC, 2001) zalecają podawanie pójła z preparatu mlekozastępczego w ilości od 8 do 10% urodzeniowej masy ciała.
Amerykańskie normy, podobnie, jak „Normy żywienia bydła….” zalecają podawanie 630 g suchej masy preparatu dziennie cieliczce o masie ciała około 50 kg, zapewniające dzienny przyrost masy ciała w wysokości około 400 g.
Stosowane w tradycyjnym programie (wg IZ-INRA, 2001; NRC, 2001) preparaty mlekozastępcze zawierają w suchej masie od 20 do 22% białka ogólnego oraz od 15 do 20% tłuszczu, a powinny być podawane w formie pójła o zawartości około 12,5% suchej masy.
Mieszanka starterowa powinna zawierać około 18% białka ogólnego.
Zakończenie podawania paszy płynnej (odsadzenie) następuje w 56 dniu życia. Zawartość składników pokarmowych w tak skomponowanej dziennej dawce preparatu mlekozastępczego zapewnia pokrycie potrzeb bytowych i niewielki wzrost, ale aby uzyskać wyższe przyrosty cielęta muszą pobierać znaczące ilości mieszanki starterowej. Stąd istotne znaczenie ma jej jakość, smakowitość oraz zawartość składników stymulujących rozwój przewodu pokarmowego. W programie tradycyjnym ważnym aspektem jest uwzględnienie w dawce dziennej dodatku energetycznego dla cieląt przebywających w niskiej temperaturze, pokrywającego wydatek energetyczny na potrzeby utrzymania prawidłowej ciepłoty ciała (temperatura neutralna dla cieląt w 21 dniu życia mieści się w granicach od 15 do 25 °C).
W posumowaniu, jako plusy stosowania programu tradycyjnego można wymienić:
• wysokie pobieranie pasz stałych,
• rozwój funkcji trawiennych żwacza,
• łagodny przebieg okresu przejściowego (po zakończeniu podawania pasz płynnych),
• natomiast jako minusy:
• możliwość niedoboru składników pokarmowych, skutkująca
• zahamowaniem przyrostu masy ciała,
• zahamowaniem wzrostu i mineralizacji kośćca.

PROGRAM INTENSYWNY

W 1997 roku zespół naukowców reprezentujący Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, pod kierunkiem U. Bar-Peleda, podjął badania mające na celu analizę krótko i długoterminowych efektów karmienia cieliczek rasy holsztyńskiej mlekiem krowim do woli lub ograniczonymi dawkami preparatu mleko zastępczego (wg zasad programu tradycyjnego). Uzyskane wyniki były jednoznaczne i wskazywały, że cieliczki karmione mlekiem do woli charakteryzowały wyższe przyrosty masy ciała, większy wzrost kośćca, a także w późniejszym użytkowaniu lepsze cechy reprodukcyjne (młodszy wiek oraz wyższa masa ciała w terminie skutecznego zacielenia i w terminie porodu) oraz wyższa produkcja mleka w czasie 1-szej laktacji w porównaniu do cieliczek karmionych ograniczonymi dawkami pójła z preparatu mlekozastępczego. Zależności te zostały potwierdzone w licznych badaniach realizowanych w następnych latach. Głównym celem wykonanych badań jest opracowanie programu żywienia cieląt paszami płynnymi, programu zapewniającego prawidłowy wzrost i rozwój, zgodny z fizjologicznym etapem rozwoju organizmu.
Wyniki badań opublikowanych w latach 2002-2007 przez naukowców amerykańskich (M. E. Van Amburgh, J. K. Drackley i J. A. Stamey), a także ostatnie publikacje M. Raeth-Knight i wsp. (2009) potwierdziły, że cieliczki karmione według intensywnego programu żywienia rosną lepiej, uzyskując do 8 tygodnia życia o 20% wyższe dzienne przyrosty masy ciała (Rys. 1), o 24% większy przyrost wysokości w krzyżu, a dodatkowo w czasie 1-szej laktacji produkują o od 500 do 1000 kg mleka więcej (Rys. 2).
Pojęcie „accelerated growth” obrazujące intensywny program żywienia obecnie jest przyjęte jako alternatywa dla tradycyjnego programu żywienia ograniczonego. Na czym polega program intensywnego żywienia cieliczek? Zaleca on następujące dawki suchej masy preparatu mlekozastępczego:
• 1-szy tydzień życia  1,5% masy ciała,
• 2 – 5-ty tydzień życia  2% masy ciała,
• 6-ty tydzień życia  stopniowe ograniczanie,
• przy pobraniu mieszanki starterowej  ad libitum.
Stosowane w intensywnym programie preparaty mlekozastępcze zawierają od 25 do 28% białka ogólnego, od 15 do 17% tłuszczu w suchej masie oraz podawane są w formie pójła o zawartości od 12,5 do 17,5% suchej masy.
Mieszanka starterowa powinna zawierać około 20 to 22% białka ogólnego.
Zakończenie podawania paszy płynnej (odsadzenie) następuje w 42 dniu życia i powinno mu towarzyszyć pobranie przynajmniej 1 kg mieszanki starterowej przez 3 kolejne dni. Taki program żywienia w pierwszych 2-3 tygodniach życia jest bliski naturalnej predyspozycji cieląt do pobierania paszy płynnej ad libitum (od 2 do 2,5% masy ciała), pozwala na realizację potencjału genetycznego. Jednak równocześnie ze wzrostem pobranych ilości preparatów mlekozastępczych następuje obniżenie pobrania mieszanek starterowych (Rys. 3), co zmniejsza tempo rozwoju funkcjonalnego żwacza.
W porównaniu do systemu tradycyjnego jako plusy stosowania programu intensywnego można wymienić:

• EFEKTY KRÓTKOTERMINOWE:
  • wyższe przyrosty masy ciała,
  • większy wzrost wysokości kośćca,
  • poprawa stanu odżywienia cieląt zgodna z biologicznymi potrzebami,
• EFEKTY DŁUGOTERMINOWE:
  • młodszy wiek oraz wyższa masa ciała w terminie skutecznego zacielenia,
  • młodszy wiek oraz wyższa masa ciała w terminie porodu,
  • wyższa produkcja mleka w czasie 1-szej laktacji,
  • natomiast jako minusy:
  • wyższa cena pasz w okresie podawania preparatów mlekozastępczych,
  • niższe pobranie pasz stałych,
  • słabszy rozwój fermentacji mikrobiologicznej w żwaczu,
  • obniżenie przyrostów masy ciała po zakończeniu podawania pasz płynnych,
  • potrzeba kontroli masy ciała cieląt.

W posumowaniu pragnę zwrócić uwagę czytelników na podstawowe zasady żywienia, bezwzględnie obowiązujące w pierwszych tygodniach życia cieląt:
• system podawania siary powinien być zgodny z aktualnymi zaleceniami (opisywany na łamach „Hodowcy Bydła”),
• od 1-go dnia życia cielęta powinny mieć stały dostęp do czystej wody i mieszanki starterowej,
• preparat mlekozastępczy stosowany w tradycyjnym programie żywienia nie może być stosowany w programie intensywnym (ze względu na różnice w zawartości białka i tłuszczu),
• mieszanka starterowa stosowana w tradycyjnym programie żywienia nie może być stosowany w programie intensywnym (ze względu na różnice w zawartości białka),
• mieszankę starterową podawaną cieliczkom w każdym programie, powinna cechować wysoka jakość, smakowitość oraz zawartość składników efektywnie trawionych przez rozwijający się przewód pokarmowy.

Tags: żywienie bydła