Jednym z charakterystycznych wyznaczników nowoczesnego podejścia do produkcji mleczarskiej w gospodarstwie jest … komfort. I nie ma się czemu dziwić. Jeśli krowy mają osiągać wysokie wydajności produkcyjne, to obok dostępu do znakomitej jakości pasz, czy też opieki weterynaryjnej należy im się również … godny odpoczynek. A ten nie byłby możliwy bez stworzenia komfortowych warunków na stanowisku legowiskowym, decydujących o dobrym samopoczuciu zwierząt. 

Poszukując racjonalnych rozwiązań w zakresie odpoczynku, leżenia i komfortu krów w pomieszczeniu inwentarskim warto odpowiedzieć na kilka charakterystycznych kwestii.

Dlaczego warto poleżeć?
Krowy spędzają na leżeniu na ogół od 7 do 14 godzin w ciągu doby. O długości tego czasu w istotny sposób decydują warunki, jakie zwierzęta znajdą na stanowiskach legowiskowych. Im są one bardziej komfortowe, tym krowy spędzają więcej czasu w pozycji leżącej. To bardzo ważna zależność. Długość czasu leżenia wpływa bowiem na procesy zachodzące w organizmie krowy, mające związek z produkcją mleka. W porównaniu z pozycją stojącą, w czasie leżenia obserwuje się znacznie lepszy przepływ krwi do wymienia, a także dłuższy czas poświęcany na przeżuwanie. Tym samym sprzyja to procesom związanym z sekrecją mleka.

W innych badaniach zauważono także, że brak leżenia prowadzi u zwierząt do stanów chronicznego stresu, a nawet oznak frustracji, a to niekorzystnie wpływa na zachowanie zwierząt i ich wyniki produkcyjne. Co ciekawe, jak potwierdzają wyniki przykładowych eksperymentów, wiele krów po kilku godzinach spędzonych bez leżenia i równocześnie dostępu do paszy wykazuje tendencję do tego, by najpierw odpocząć w pozycji leżącej, a dopiero potem zaspokoić głód.

Na czym i gdzie warto poleżeć?
By zachęcić krowy do jak najdłuższego leżenia trzeba im stworzyć odpowiedni komfort na stanowiskach legowiskowych. Poszukiwanie podłoży dających taki komfort stanowi cel wielu badań i testów, w których porównuje się różnorodne materiały i ich wzajemne kombinacje. Do materiałów tych zalicza się: beton, słomę (w postaci naturalnej i pociętej na sieczkę), maty i materace z gumy lub tworzyw sztucznych (o zróżnicowanej grubości, teksturze i ukształtowaniu wierzchniej warstwy), piasek oraz trociny. Chociaż są to materiały najbardziej znane i rozpowszechnione, nie oznacza to, że jedyne. W niektórych normach przytaczane są informacje, że podłożem legowiskowym dla krów mogą być również wióry i kora, łodygi kukurydzy, a także łuski orzeszków ziemnych i ryżu.

Najważniejszy wniosek jaki wypływa z szeregu badań i testów porównawczych różnych podłoży wskazuje, że krowy preferują w miejscach legowiskowych powierzchnie bardziej miękkie. Z niektórych badań wynika także, iż czynnikiem sprzyjającym leżeniu krów jest pokrycie miejsca leżenia większą ilością ściółki, niezależnie od tego, czy została ona położona na betonie, czy też macie.
Ponieważ na rynku oferowana jest szeroka gama podłoży z gumy i innych tworzyw sztucznych, w badaniach zwraca się również uwagę na ich jakość i charakterystykę techniczną. Maty różnią się bowiem takimi cechami jak: twardość gumy, grubość jej warstwy, czy też dodatek innych materiałów. Okazuje się, że krowy chętniej i dłużej odpoczywają na gumie bardziej miękkiej i o większej grubości.
By osiągnąć efekt w postaci bardziej miękkiego podłoża i równocześnie ograniczyć bezpośredni kontakt zwierząt z powierzchnią gumową opracowano rozwiązanie polegające na tym, że specjalny materiał ukształtowany w formie płaskiej poduszki wypełnia się wewnątrz drobnymi kawałkami gumy. Komfort zwierząt w czasie leżenia zapewnia dodatkowo pokrycie materiału woskiem, co w efekcie ogranicza jego nasiąkanie, a tym samym wilgotność.

W przykładowych badaniach, w których porównano warunki charakteryzujące się wysokim komfortem dla krów (system ze swobodnym dostępem do stanowisk pokrytych matami) i niskim komfortem (stanowiska uwięziowe z podłożem betonowym) stwierdzono, że w pierwszym przypadku krowy leżały o cztery godziny dłużej w ciągu doby, wykazując równocześnie większą skłonność do wstawania i zmiany pozycji ciała. Inne obserwacje potwierdziły jednocześnie, że najbardziej sprzyjające warunki do osiągnięcia pełnego komfortu przez krowy można stworzyć w wolnostanowiskowym systemie utrzymania zwierząt. Krowy trzymane na uwięzi mają bowiem znacznie ograniczoną swobodę poruszania się, co jest szczególnie istotne przy zmianie pozycji ciała (z leżącej na stojącą i odwrotnie).

Jak zrozumieć potrzeby krów?
By można było dojść do wspomnianych wyżej wniosków, trzeba dać krowom możliwość wyboru podłoża, na którym chciałyby się położyć i odpoczywać. Ta prosta zasada wyboru najlepszego spośród równocześnie kilku opcji stanowisk legowiskowych jest stosowana w eksperymentalnych testach preferencyjnych. To jedna z najbardziej obiektywnych i najczęściej stosowanych metod „zasięgnięcia opinii” o komforcie na stanowiskach legowiskowych u ich bezpośrednich użytkowników, czyli krów. Test polega na rozmieszczeniu stanowisk z porównywanymi podłożami w różnych miejscach obory wolnostanowiskowej i ocenie częstości oraz długości przebywania krów na poszczególnych miejscach przeznaczonych do leżenia.

Poza testami wyboru, jakość stanowisk legowiskowych dla krów ocenia się również na podstawie zachowania zwierząt. Ma to szczególne zastosowanie w przypadku uwięziowych systemów utrzymania zwierząt. Okazuje się, że o komforcie lub dyskomforcie krów na stanowiskach świadczą takie elementy ich zachowania jak: czas poświęcony na leżenie i na stanie, czas pobierania paszy, częstotliwość i łatwość kładzenia się oraz wstawania, a także położenie nóg w czasie leżenia lub wstawania. Za pozycję komfortową przy leżeniu uważa się taką, w której przednie kończyny krowy są wyprostowane, zaś tylne w tym samym czasie podkurczone lub wyprostowane. Według wielu specjalistów leżenie krów w tych pozycjach stanowi formę odprężenia.

Nie tylko komfort odpoczynku
Na rodzaj podłoża na stanowisku do leżenia warto również spojrzeć z innego, niż tylko komfort, punktu widzenia. To, na jakim podłożu krowa kładzie się i wstaje może bowiem decydować o wielkości i częstotliwości urazów kończyn, zarówno przednich jak i tylnych. Potwierdzają to wyniki przykładowych badań przeprowadzonych w oborach wolnostanowiskowych z trzema rodzajami podłoży na legowiskach: trocinami, piaskiem i materacami. Najwięcej dotkliwych urazów kończyn u krów stwierdzono w obiektach stosujących twarde podłoża. Natomiast najmniej uszkodzeń kończyn odnotowano wśród krów leżących na stanowiskach pokrytych piaskiem. Niekorzystne zjawisko uszkadzania kończyn krów, na co wskazują inne badania, potęguje się wraz ze wzrostem twardości materiału, z którego zostały wykonane maty. Bardziej sprzyjające z punktu widzenia ograniczenia urazów nóg są w tym przypadku materace geotekstylne niż maty z twardej gumy.
Ważnym elementem, na który warto zwrócić uwagę przy ocenie różnych podłoży na stanowiskach legowiskowych dla krów jest również ich wpływ na zdrowotność wymienia. Największe zagrożenie dla wymienia, związane z przenoszeniem bakterii, stwarzają podłoża organiczne, do których zalicza się słomę oraz trociny. Materiały te cechują się znacznie wyższym zanieczyszczeniem bakteriami w porównaniu z takim podłożem jak chociażby piasek, stąd też istnieje większe prawdopodobieństwo przenikania drobnoustrojów do kanałów strzykowych leżących zwierząt i przenoszenia chorób między nimi.

Jakie wymiary stanowisk?
Poza jakością podłoża, o komforcie krów decyduje również ilość miejsca przeznaczonego na pojedynczym stanowisku do leżenia. Opinie na temat powierzchni potrzebnej zwierzętom do odpoczynku są jednak podzielone. Niektóre opracowania naukowe sugerują, że dla dorosłych krów rasy HF szerokość boksu legowiskowego powinna wynosić 120-130 cm, zaś długość 255-270 cm. Natomiast inni autorzy zalecają, by dla tych samych zwierząt budować stanowiska o wymiarach: 111 cm (szerokość) i 222 cm (długość). W przypadku tak zróżnicowanych poglądów warto powołać się na odpowiednie normy, które jednoznacznie formułują zalecenia dotyczące wymiarów boksów legowiskowych z podaniem dodatkowych ograniczeń. Wśród znanych w tym zakresie standardów można wymienić rozporządzenie ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 września 2003 r., w sprawie minimalnych warunków utrzymywania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich (Dz. U. Nr 167, poz. 1629 z 2003 r.).
Rozporządzenie, nawiązujące do ustawy o ochronie zwierząt (Dz. U. Nr 106, poz. 1002 z 2003 r.), szczególny nacisk kładzie na stworzenie odpowiedniego komfortu przebywania na stanowiskach legowiskowych. Znaczenie komfortu podkreśla już w pierwszym rozdziale (przepisy ogólne) definicja ściółki. W definicji ściółka jest określana jako suchy, miękki, dobrze nasiąkający materiał, w szczególności słoma lub trociny, kładziony na podłogę w pomieszczeniach inwentarskich w celu zapewnienia zwierzętom uczucia suchości i ciepła oraz stwarzający warunki dla spełnienia potrzeb fizjologicznych.
Wśród najważniejszych kryteriów kształtowania komfortu, uwzględnianych w rozporządzeniu, wyróżnia się wymiary stanowisk, dostosowane do wieku zwierząt, masy ich ciała oraz systemu utrzymania w pomieszczeniu inwentarskim. W przypadku systemu utrzymania bydła na uwięzi, charakterystyka stanowisk obejmuje podstawowe wymiary: długość i szerokość, natomiast w pomieszczeniach przystosowanych do utrzymywania zwierząt bez uwięzi wskaźnikiem porównawczym jest powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedną sztukę bydła.
W standardach podawane są jedynie minimalne granice wymagań stawianych wymiarom stanowisk do leżenia i powierzchni pomieszczeń. Przykładowo, dla jałówek powyżej 7. miesiąca ciąży i krów o masie ciała powyżej 500 kg, zalecane wymiary stanowisk z systemem uwięziowym wynoszą 1,75´1,20 m. Jednocześnie, przy formułowaniu szczegółowych wymagań dotyczących wymiarów stanowisk, uwzględnia się ich położenie w pomieszczeniu inwentarskim. Przykładowo, w oborach wolnostanowiskowych zaleca się, aby długość boksów legowiskowych znajdujących się przy ścianie była większa w porównaniu z długością boksów legowiskowych usytuowanych w środku pomieszczenia, gdy zwierzęta leżą głowami do siebie. W oborach bez wydzielonych stanowisk do leżenia zwraca się z kolei uwagę na to, aby w przypadku głębokiej ściółki powierzchnia pomieszczenia przypadająca na jedno zwierzę była o ok. 30% większa w porównaniu z utrzymywaniem zwierząt w analogicznych pomieszczeniach z płytką ściółką.
Szczegółowe zapisy w rozporządzeniu wskazują, że możliwe jest także utrzymywanie zwierząt w grupowych kojcach bez wydzielonych legowisk i pozbawionych ściółki, jednak takiego systemu nie zaleca się dla krów, jałówek powyżej 7. miesiąca ciąży i buhajów. Pomimo, iż przewiduje się możliwość wykorzystania opcji bez ściółki, tym niemniej warto zwrócić uwagę na fakt, że pozbawienie zwierząt wygodnego podłoża do leżenia istotnie ogranicza komfort przebywania w pomieszczeniach inwentarskich, przyczyniając się do pogorszenia samopoczucia poszczególnych grup bydła. Przejawem dyskomfortu wynikającego ze złej jakości podłoża może być zaś skrócenie czasu odpoczynku zwierząt w ciągu doby. Skutki zmniejszenia długości czasu poświęcanego na odpoczynek są szczególnie istotne w przypadku krów mlecznych.
Jak wynika z badań, większy komfort wypoczynku krów stwierdza się na stanowiskach dłuższych. Wraz z długością stanowisk legowiskowych, przy braku treserów, rośnie jednak na ogół stopień ich zanieczyszczenia odchodami, co decyduje o czystości krów. Stąd dobór rozmiarów stanowisk wymaga przyjęcia kompromisu pomiędzy komfortem zwierząt i ich czystością.

Czy życie na uwięzi jest komfortowe?
W Polsce przeważającym systemem utrzymania bydła mlecznego jest nadal chów uwięziowy. Według badań sprzed kilku lat w naszym kraju ok. 98% wszystkich obór to obory uwięziowe. Na stanowisku uwięziowym krowa wykonuje wszystkie czynności życiowe, tj. pobiera paszę, korzysta z wody, odpoczywa, przechodzi ciążę i poród oraz regularnie oddaje mleko podczas doju. Z punktu widzenia naturalnych zachowań tych zwierząt nie jest to dobry system utrzymania. Jedyną zaletą tego rozwiązania jest lepsza kontrola nad każdą sztuką. Zwraca się również uwagę na ogół na niższe koszty wykonania, co w naszym kraju bardzo często jest głównym kryterium decydującym o sposobie utrzymania. Istotną rolę w komforcie zwierząt przebywających w oborach uwięziowych spełnia sama uwięź. To, w jaki sposób jest uwiązana indywidualna sztuka ma znaczący wpływ na jej samopoczucie, a co za tym idzie na wydajność. W tabeli 1 przedstawiono główne, stosowane obecnie typy uwięzi wraz z zestawem ich zalet i wad rozpatrywanych pod kątem komfortu bydła.
W przypadku stanowisk uwięziowych występuje duża trudność z utrzymaniem czystości. Bydło oddaje kał równomiernie w czasie, z częstotliwością 10-16 razy na dobę. Ponieważ na pobieranie paszy krowa potrzebuje nawet do 6 godzin (w tym czasie 3-4 razy oddaje kał), stąd większe prawdopodobieństwo zabrudzenia płyty legowiskowej, a tym samym i zwierzęcia.

Prawie swobodnie
Najprostszym sposobem przejścia z obory uwięziowej na wolnostanowiskową jest zastosowanie boksów legowiskowo-karmowych tzw. kombiboksów. Istnieją dwa typy kombiboksów: otwarte (pełna swoboda ruchu) i zamykane. W boksach zamykanych nie wiąże się krów, lecz zamyka za pomocą łańcuchów lub pałąków. Krowy uwalniane są tylko na czas doju. W boksach takich zwierzęta leżą i stoją oraz pobierają paszę. Natomiast dojone są w hali udojowej, a ponieważ nie są wiązane mogą swobodnie poruszać się po oborze i wychodzić na okólnik. Rozwiązanie takie ma swoje wymogi, a mianowicie niska krawędź żłobu, co umożliwia wygodne leżenie, a nawet wyciągnięcie kończyn przed siebie. Potrzebne są również przegrody między każdym stanowiskiem, które zapobiegają zabrudzeniu oraz blokowaniu przez jedną krowę dwóch stanowisk (co bardzo często ma miejsce w oborach uwięziowych, gdzie brak jest przegród międzystanowiskowych). W tym systemie można stosować utrzymanie bezściołowe na matach jak i z płytką ściółką. System ten posiada jednak poważną wadę, która znacząco wpływa na dobrostan zwierząt. Krótkie przegrody kombiboksów powodują często urazy ciała zwierząt. System ten jest stosowany z reguły przy modernizowaniu starych obór uwięziowych (w dużych kombinatach rolniczych w Polsce oraz na wschodzie Europy).

Boks w systemie wolnostanowiskowym
W oborach z wolnostanowiskowym systemem utrzymania zwierząt miejscami legowiskowymi zwierząt są boksy legowiskowe. Muszą być one tak ukształtowane aby uwzględniały gatunkowe wymagania zwierzęcia. Krowa powinna swobodnie, bez trudności i bezpiecznie kłaść się, odpoczywać i wstawać. Ściśle z tym związana jest oczywiście wielkość boksów, ale nie tylko. Legowisko powinno być z przodu wyposażone w ograniczenie, które zapobiega przesuwaniu się do przodu podczas kładzenia się. Jeżeli boks usytuowany jest przy ścianie, ograniczenie to powinno być oddalone od ściany o co najmniej 45 cm. Przegrody boczne należy wykonywać z rur stalowych lub z drewna, a na zakończeniu rzędu boksów warto zastosować przegrodę litą w postaci ściany betonowej bądź drewnianej, która zapobiegnie przeciągom na całym rzędzie boksów oraz odizoluje część legowiskową budynku od komunikacyjnej.
Jeżeli podłoga legowiska będzie podniesiona o około 20 cm w stosunku do korytarza, uniemożliwi to zwierzętom wchodzenie tyłem na legowiska i tym samym ułatwi utrzymanie czystości.
Ustawienie boksów legowiskowych wynika z przyjętego rozwiązania technologicznego. Obejmuje ono sposób mechanizacji żywienia, przebieg korytarzy gnojowych, metodę usuwania odchodów, usytuowanie dojarni itp. W nowoczesnych oborach boksy legowiskowe bywają ustawione szeregowo przy bocznych ścianach obory, wzdłuż korytarza paszowego, w jednym lub kilku rzędach. Krowy znakomicie wyczuwają mikroklimat budynku i instynktownie oceniają przydatność poszczególnych boksów do wypoczynku. Zwierzęta o wyższej pozycji w hierarchii stada zajmują boksy lepiej wentylowane. Ważne jest to, aby liczba zwierząt nie była większa od liczby boksów w danej sekcji budynku.

W grupie na głębokiej ściółce
Z punktu widzenia dobrostanu najbardziej naturalnym miejscem legowiskowym dla krów jest strefa głębokiej ściółki, która przypomina podłoże, jakie występuje na łące. W oborach z głęboką ściółką każda grupa krów ma wspólne legowisko (kojec grupowy). Stanowiska żywieniowe umieszczone są w wydzielonej części tego samego pomieszczenia. W obszarach z głęboką ściółką podłoga legowiska może być nieocieplona, ponieważ dościela się ją kolejnymi warstwami ściółki. Ważne jest to, aby ściółka była czysta i wolna od pleśni oraz grzybów. Jej dzienne zużycie w zależności od przypadającej na jedna krowę powierzchni powinno wynosić 8-16 kg. Krowy mogą mieć wydzielone legowiska bądź leżeć na całym obszarze spacerowo-wypoczynkowym. Niezależnie jednak od sposobu wygrodzeń minimalna powierzchnia na obszar wypoczynkowy dla każdej krowy powinna wynosić 6,5 m2. Obszar wypoczynkowy może znajdować się na tym samym lub innym poziomie co obszar paszowy. W przypadku różnicy poziomów z części legowiskowej do strefy żywieniowej biegną najczęściej betonowe schody, po których zwierzęta bez przeszkód przechodzą do stołu paszowego. System legowiskowy na głębokiej ściółce posiada niezaprzeczalną zaletę ciepłych i wygodnych powierzchni legowiskowych oraz wpływa na mniejsze zanieczyszczenie środowiska naturalnego odchodami (obornik zamiast gnojowicy). Oprócz przytoczonych walorów taki system utrzymania ma również wady. Jest to duże zużycie ściółki, większe nakłady pracy, ale przede wszystkim znaczne obniżenie poziomu higieny zwierząt.

Podsumowując cechy dobrego legowiska …
Prawidłowo rozwiązane legowisko powinno umożliwiać zachowanie zdrowia, czystości powłok ciała oraz komfort bytowania. Decydują o tym przede wszystkim: długości i szerokość powierzchni dostępnej dla zwierzęcia oraz spadek płyty legowiskowej (prawidłowy wynosi 2% różnicy poziomu w kierunku części gnojowej), właściwości fizyczne i chemiczne podłogi oraz ściółki, elementy konstrukcyjne wygrodzenia, takie jak brzeg żłobu, przegrody międzystanowiskowe (wymiary oraz rozstawienie kolan bocznych oraz kolan tylnych w przegrodach uwięziowych).
W każdym systemie utrzymania niezbędna przestrzeń dla pojedynczej sztuki przewyższa faktyczne wymiary zwierzęcia, co wynika z jego naturalnego sposobu wstawania i kładzenia się. Należy zwrócić uwagę, że w pierwszej fazie kładzenia się i wstawania bydło wysuwa głowę do przodu. Dla krów ta odległość wynosi około 70 cm. Natomiast gdy zwierzę już leży, zad znajduje się około 50 cm do tyłu w stosunku do pozycji stojącej. W praktyce często zapomina się o tych cechach behawioralnych zwierząt, zwłaszcza przy różnego rodzaju modernizacjach obór. Wynika to głównie z braku miejsca przy coraz to większej obsadzie stada. Dobre stanowisko to takie, na którym zwierzęta długo leżą, nie brudzą się i nie dochodzi do otarć i urazów ciała.

Tags: dobrostan bydła