Co to jest choroba? Co to jest zdrowie? Wydawałoby się iż odpowiedź te pytania nie powinna nastręczać trudności. Ale jednak nie jest tak prosto podać ścisłą definicję. Określenie stanu chorobowego jest tak samo trudne, jak sprecyzowanie stanu zdrowia. Widocznymi oznakami zdrowia są przykładowo odpowiednia temperatura ciała, wrażliwość na bodźce zewnętrzne, apetyt itd. O zaistnieniu choroby można mówić wtedy gdy działanie czynnika chorobotwórczego wywołuje zmiany w budowie i czynności tkanek, narządów, powoduje niepożądane objawy, odbiegające od normy, do których organizm nie jest w stanie się przystosować.

Choroby bydła są niejednokrotnie następstwem niekorzystnych warunków środowiska oraz zbyt wysokich wymagań produkcyjnych w stosunku do zwierząt. Dodatkowo otoczenie, w którym utrzymywane są zwierzęta stanowi często źródło bakterii i wirusów, owadów, roztoczy i robaków, które dostają się do organizmu wraz z paszą lub wodą albo są wdychane z kurzem lub też przenoszą się przez bezpośredni kontakt z zainfekowanymi zwierzętami. Wiele chorób wywoływanych jest nieodpowiednią dietą. Błędne żywienie może wywoływać choroby metaboliczne, takie jak: niestrawność, zatrucia, ketozę, choroby niedoborowe np. niedokrwistość. Choroby występują też na skutek inwazji pasożytów wewnętrznych, takich jak motylica wątrobowa, nicienie i tasiemce oraz pasożytów zewnętrznych – świerzb, wszy, kleszcze. Na rysunku 1 przedstawiono uproszczony schemat podziału chorób zwierząt.
W 2007 roku Światowa Organizacja Zdrowia Zwierząt – OIE, opublikowała listę chorób zakaźnych i inwazyjnych zwierząt wywołanych przez drobnoustroje, względnie pasożyty chorobotwórcze, których rezultaty wpływająca na obniżenie wyniku ekonomicznego w produkcji zwierzęcej. Znajdują się na niej choroby wywołujące zoonozy czyli choroby odzwierzęce przenoszone na ludzi. Wykaz OIE obejmuje 12 pozycji schorzeń występujących u bydła na całym świecie i pokrywa się z chorobami wymienionych w ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. 2004 Nr 69 poz. 625, z późniejszymi zmianami) takimi jak: guzowata choroba skóry bydła (LSD), gruźlica bydła, bruceloza bydła, enzootyczna białaczka bydła (EBL), zakaźne zapalenie nosa i tchawicy/ otręt bydła –IBR/IPV/IBP, choroba mętwikowa bydła. Dodatkowo na liście znajduje się kilka chorób powodujących spadek opłacalności hodowli np.: babeszjoza.
Wśród chorób zakaźnych największe straty w opłacalności produkcji wynikają z zachorowań na BVD/MD czyli wirusową biegunkę bydła i chorobę błon śluzowych. BVD/MD wywołuje występujący na całym świecie patogen rodzaju Pestivirus z rodziny Flavivirdae (posiadający jedną, dodatnio spolaryzowaną nić RNA). Szacuje się ze koło 90% bydła w ciągu swojego życia zakaża się tym wirusem. Zarazek wykazuje możliwość oddziaływania na wszystkie układy organizmu, a w szczególności na układ rozrodczy i odpornościowy. Typowymi wrotami dla wirusa jest droga oddechowa i przewód pokarmowy. Kontakt z wirusem powoduje obniżenie oporności, trwające około 7 do 10 dni, sprzyja to pojawianiu się wtórnych zakażeń, obejmujących różne narządy. Klasyczną formą jest postać ostra BVD-MD przebiegająca z wysoką gorączką, ropno-śluzową wydzieliną z błon śluzowych (oczu i nosa) oraz charakterystyczną biegunką z domieszka śluzu i krwi. Zdarza się iż pojawienie się wirusa nie objawia się wyraźnymi zmianami, obserwuje się jedynie objawy ze strony układu oddechowego, będące efektem obniżenia się odporności błon śluzowych wyściełających ten układ. W trakcie zachorowania obserwuje się też: spadek wydajności mlecznej, wydłużenie okresów międzywycieleniowych, zahamowanie przyrostów masy ciała. Szczególną postać infekcji stanowią zakażenia ciężarnych matek. Gdy do zakażenia dochodzi w pierwszym miesiącu ciąży następuje resorpcja płodu, późniejsza infekcja powoduje poronienia lub pojawienie się wad wrodzonych (głównie ze strony układu nerwowego i immunologicznego) u cieląt. Zakażenie cieląt trwale jednym z szczepów wirusa BVD-MD prowadzi do rozwoju śmiertelnej choroby błon śluzowych (z ang. Mucosal Disease – MD).
Oprócz BVD-MD chorobą przynoszącą ogromne straty ekonomiczne w stadzie jest BRDC (syndrom oddechowy bydła). Termin zespół oddechowy używany jest jako określenie występujących u bydła chorób zapalnych układu oddechowego, wywołanych współdziałaniem czynników zakaźnych (np.: wirusy, bakterie) i środowiskowych (np.: zła wentylacja), obniżających odporność (wieloczynnikowa etiologia). Czynnikami zakaźnymi są głównie wirusy bydlęcy syncytialny wirus, m.in. oddechowy (BRSV), bydlęcy wirus parainfluenzy typu 3 (PI3) i bydlęcy herpeswirus typ 1 (BoHV-1) oraz bakterie Mannheimia haemolytica, Pasteurella multocida, Mycoplasma bovis i Arcanobacterium pyogenes, poza tym pasożyt płucny – Dictyocaulus viviparus. Schorzenie to występuje najczęściej u cieląt w wieku 2-4 miesięcy, w okresie, kiedy dochodzi u nich do zaniku odporności biernej. W pierwszej fazie choroby u większości osobników pojawia się cichy kaszel (jego nasilone objawy są widoczne rano, lub po wysiłku fizycznym). Potem dodatkowo wyciek surowiczo-śluzowy lub śluzowo-ropny z nozdrzy utrudniając wymianę gazową powodując retencję dwutlenku węgla. Dodatkowo zwierzęta stają się apatyczne, osowiałe i niechętnie pobierają paszę. U bydła mlecznego związane jest zwykle z sytuacjami wywołującymi stres. Koszty związane ze schorzeniami układu oddechowego u bydła są sumą strat powodowanych śmiertelnością, kosztami terapii medycznej oraz zmniejszeniem przyrostów masy ciała i pogorszeniem wykorzystania paszy.
Najbardziej znana chorobą powodującą straty nie tylko na etapie, hodowcy ale tez w przemyśle jest mastitis czyli zapalenie wymienia. Zapalenie gruczołu mlekowego u krów (mastitis) określane jest w literaturze jako zespół zmian chorobowych o charakterze czynnościowym i patomorfologicznym w obrębie wymienia. Dotyczy zarówno tkanki gruczołowej jak i przewodów mlekonośnych. W roli czynników zakaźnych opisano ponad 150 gatunków bakterii wywołujących niecałe 95% wszystkich zakażeń wymienia.
W hodowli bydła, jedno z czołowych miejsc zajmują problemy reprodukcji oraz odchowu cieląt, które powodują straty w rachunku ekonomicznym gospodarstwa. Wynika to z kosztów leczenia i konieczności powtarzania zabiegów – inseminacji oraz „straconego” czasu. Każde poronienie, martwo urodzone czy chore cielęta to odczuwalna strata dla hodowcy, gdyż oczekiwał od krowy „przychówku” stanowiącego „wartość hodowlaną lub materialną”.
Do najczęstszych chorób wpływających na skuteczność reprodukcji krów należą zaraza rzęsistkowa, wibrioza. Wibrioza jest chorobą bakteryjną narządów rodnych wywoływaną przez mątwika płodowego Campylobacter foetus. Do najczęstszych objawów wibriozy zalicza się: nieregularne cykle rui i jałowość. Skutkiem zakażenia są ronienia w trzech środkowych miesiącach ciąży. Zaraza rzęsistkowa bydła wywołana jest przez pierwotniaka Trichomonas foetus, bytującego w narządach rodnych. Objawami choroby są: zaburzenia cyklu płciowego oraz wczesne obumieranie płodów z późniejszą ich maceracją lub ronieniem. Przenoszona jest głównie przez buhaje podczas krycia. Natomiast w odchowie cieląt najczęściej problemy zdrowotne wynikają z: schorzeń układu oddechowego, biegunki, wad wrodzonych oraz tak zwanego syndromu słabego cielęcia.
Ogromne straty wywołują choroby pasożytnicze Przykładowo szacuje się, że corocznie na świecie niecałe 600 mln sztuk zwierząt jest zarażonych motylica wątrobową. U krów zarażonych tym pasożytem produkcja mleka jest niższa niż u zdrowych.
Zmniejszenie opłacalności produkcji i tym samym straty mogą spowodować choroby niezakaźne, przeważnie choroby metaboliczne. Wśród powszechnie występujących schorzeń można wymienić: przemieszczenie trawieńca, syndrom tłustej krowy (inaczej zespół stłuszczonej wątroby), kwasicę i najczęściej występującą ketozę.
Na ketozę szczególnie narażone są krowy wysokomleczne, będące w szczytowym okresie laktacji. Jej wystąpienie może być przyczyną poważnych strat w produkcji (spadek wydajności mlecznej krów nawet o 30%). Główną przyczyną tej choroby jest niewłaściwe żywienie krów w okresie okołoporodowym i w pierwszych dniach laktacji.
Choroby bydła mogą mieć różną etiologię. Ważne jest by je szybko rozpoznawać, leczyć i nie pozwalać na dalsze się rozpowszechnianie.

Piśmiennictwo u autora.

Tags: choroby bydła