Optymalizacja rozrodu jest podstawowym warunkiem opłacalności chowu bydła. Wraz ze wzrostem wydajności mlecznej obserwuje się obniżenie wskaźników płodności krów. Problem ten pojawia się w stadach o wydajność przekraczającej 6 tys. kg. Jedną z przyczyną zaburzeń rozrodu krów jest obniżony poziom dobrostanu, a szczególnie nieprawidłowe żywienie.

Cykl płciowy (estrous cycle) jest to okres między jedną a następna rują. Jego długość u krów wynosi średnio 21 dni (18-24 dni). U jałówek jest krótszy i trwa średnio 20 dni (18-22 dni). Klasyczny podział na fazy cyklu płciowego wyróżnia: fazę przedrujową (proestrus), fazę rujową (estrus), fazę zanikania rui (metoestrus) i fazę porujową (postestrus). W zależności od fazy cyklu obserwuje się różnice w zachowaniu płciowym. O gotowości samicy do aktu kopulacyjnego świadczy zespół zewnętrznych objawów fizjologicznych określanych terminem ruja. Zwykle u krów ruja trwa 18 godzin, a jej objawy nasilają się stopniowo w ciągu kilku godzin. Najczęściej rozpoczynają się w nocy lub wcześnie rano. Dlatego nie zawsze można dokładnie określić czas, w którym ruja się rozpoczęła. Zewnętrzne objawy można podzielić na wczesne i właściwe. Do objawów wczesnej rui należy zaliczyć: porykiwanie, utratę apetytu, obniżoną wydajność mleczną, wzrost temperatury ciała, obrzmienie warg sromowych oraz obskakiwanie innych zwierząt. Objawy rui właściwej to tolerancja na obskakiwanie innych osobników oraz wypływ z dróg rodnych ciągliwego i przeźroczystego śluzu w kształcie sopla (tab. 1).

Objawy rui wywołane są działaniem hormonów. Zasadniczym celem tego procesu jest wydalenie z jajnika dojrzałej komórki jajowej. Owulacja ma miejsce po ustaniu zewnętrznych objawów rui. U krów wieloródek owulacja występuje przeciętnie w 24 godzin od początku rui, natomiast u pierwiastek w około 18 godzin od początku rui. Zdolność komórki jajowej do zapłodnienia jest krótka i wynosi tylko 6-8 godzin. Z kolei zdolność plemników do zapłodnienia wynosi 18-30 godzin. Dlatego największą skuteczność zacieleń mają zabiegi unasieniania wykonane w 12 godzin od początku rui właściwej.

W przebiegu cyklu płciowego wyróżniamy fazę lutealną i fazę pęcherzykową. Okres lutealny jest dominującą częścią cyklu płciowego. W miejscu pękniętego pęcherzyka Graafa rozpoczyna się rozwój ciałka żółtego. Jeśli komórka jajowa nie została zapłodniona, to ciałko żółte ulega stopniowemu zanikowi i obniża się poziom progesteronu we krwi. Po fazie ciałka żółtego rozpoczyna się krótka faza pęcherzykowa, trwająca od 18 do 21 dnia cyklu. W tym czasie dojrzewa jeden z pęcherzyków jajnikowych. Cały cykl rozrodczy jest regulowany za pośrednictwem układu nerwowego i hormonalnego. Mózg reguluje cykl rujowy przez podwzgórze oraz część gruczołową przysadki takimi hormonami, jak: FSH hormon dojrzewania pęcherzyków oraz hormon luteinizacji LH. Z kolei jajniki regulują cykl rujowy za pośrednictwem estrogenów i progesteronu. Hormon FSH, czyli gonadotropina A stymuluje rozwój pęcherzyków Graafa, a hormon LH wywołuje owulację. Estrogeny regulują przebieg cyklu płciowego oraz stymulują rozrost błony śluzowej macicy, przygotowując śluzówkę do implantacji zarodka. Natomiast progesteron jest odpowiedzialny za hamowanie skurczów macicy oraz wstrzymywanie dojrzewania pęcherzyków Graafa.
Gospodarka hormonalna regulująca czynności rozrodcze samicy zależy od takich czynników, jak: żywienie, sposób utrzymania, wydajność mleczna, wiek, czy układ czynników fizycznych i chemicznych mikroklimatu budynków inwentarskich. U krów utrzymywanych w nieodpowiednich warunkach środowiskowych występują często zburzenia rozrodu określane jako: powtarzanie rui oraz cicha ruja. Zaburzenia rozrodu dotyczą szczególnie krów wysokowydajnych, których organizm obciążony jest intensywną przemianą materii. Ujemna zależność pomiędzy wydajnością mleczną a płodnością wynika z faktu, że w okresie poporodowym występuje szczytowa produkcja mleka, co pociąga za sobą ujemny bilans energetyczny. Niedobór energii pociąga za sobą ograniczenie sekrecji hormonu LH, co hamuje wzrost pęcherzyków jajnikowych i opóźnia owulację oraz pośrednio wpływa na sekrecję progesteronu, odpowiedzialnego za pojawienie się zewnętrznych objawów rui i implantację zarodka.
Powtarzanie rui może dotyczyć nawet 20-35% zwierząt w stadzie. Krowy nie zachodzą w ciążę pomimo kilkukrotnego krycia. Schorzeniu z reguły nie towarzyszą żadne objawy kliniczne. Przyczyną powtarzania może być: opóźniona owulacja, zapalenie macicy, nieprawidłowa funkcja ciałka żółtego, czy błędy inseminatora. Należy zwrócić uwagę, że czynnikami sprzyjającymi występowaniu tego schorzenia oprócz wysokiej wydajności są błędy żywieniowe, złe warunki środowiskowe, stres i zbyt wczesne krycie po porodzie.
Innym problemem, z którym boryka się wielu hodowców jest cicha ruja. Polega ona na braku lub niewykryciu zewnętrznych objawów rujowych, pomimo zachodzenia cyklicznych zmian na jajnikach i w drogach rodnych krów. Za przyczynę występowania cichej rui uznaje się niedobory energii, witamin lipofilnych, związków mineralnych w dawce pokarmowej, stres, czy złe warunki utrzymania.
Stan odżywienia energetycznego krów obok niedoborów witaminowych jest najważniejszym czynnikiem żywieniowym wpływającym na płodność. W okresie poporodowym oraz na kilka dni przed wycieleniem krowy nie są zdolne do pobierania takiej ilości energii, która pokrywałaby zapotrzebowanie energetyczne na produkcję siary i mleka. Dotyczy to ponad 80% krów, zwłaszcza tych o wysokim potencjale produkcyjnym. W sytuacji ujemnego bilansu energii potrzeby energetyczne pokrywane są częściowo w wyniku mobilizacji rezerw energetycznych organizmu, co powoduje utratę masy ciała i pogorszenie kondycji oraz problemy z płodnością. Prawidłowo zbilansowane żywienie jest szczególnie ważne ponieważ deficyt energii prowadzi do nieprawidłowego rozwoju pęcherzyków jajnikowych i złej jakości oocytów. Z kolei nadmiar białka w dawce pokarmowej powoduje zbyt wysoką koncentrację mocznika i amoniaku, a co za tym idzie niewłaściwe pH błon śluzowych w układzie rozrodczym samicy, uniemożliwiające zagnieżdżenie rozwijającego się zarodka. Niska płodność może być także związana z niedoborami witamin lipofilnych.
Witamina A i jej prowitamina betakaroten pełnią rolę istotnego czynnika rozrodczości krów. Konsekwencją niedoboru są zaburzenia cyklu płciowego. U krów żywionych dawkami pokarmowymi w pełni pokrywającymi zapotrzebowanie na betakaroten, obserwuje się poprawę wskaźników płodności, skrócenie okresu międzyciążowego oraz ograniczenie częstotliwości występowania cichej rui i cyst jajnikowych. Niska zawartość witaminy A w paszy może powodować zaburzenia rui, poronienia oraz zatrzymanie łożyska. Dzienne zapotrzebowanie na betakaroten, w zależności od wydajności mlecznej wynosi od 200 do 500 mg. Przyjmuje się, że 1 mg betakarotenu pod względem aktywności biologicznej odpowiada 400 j.m. witaminy A. Przemiana karotenów w aktywną fizjologicznie witaminę A zachodzi w błonie śluzowej jelita cienkiego oraz w mniejszym stopniu w wątrobie i innych tkankach organizmu. Intensywność tych procesów zależy w dużym stopniu od właściwego zaopatrzenia zwierząt w białko i witaminę E.
Ważną rolę w procesach rozrodu odgrywa witamina E. U krów przy jej niedoborze następują zmiany zwyrodnieniowe jajników, zburzenia w dojrzewaniu pęcherzyków Graafa, utrudnienia w implantacji, resorpcja zarodków oraz poronienia. Tokoferol korzystnie wpływa na rozwój i ochronę płodu w czasie ciąży. Niedobory witaminy E powodują także zatrzymanie łożyska po porodzie oraz stany zapalne macicy. Zapotrzebowanie na tokoferol zmienia się w zależności od stanu fizjologicznego organizmu. W przypadku krów zasuszonych wynosi 1200 j.m. dziennie. Na 3 tygodnie przed porodem oraz na 3 tygodnie po porodzie dawka powinna być zwiększona do poziomu 2000 j.m. W okresie laktacji wystarcza do prawidłowego funkcjonowania organizmu 500-600 j.m. Występowaniu niedoborów witaminowo-mineralnych można zapobiegać stosując dobrze zbilansowane dodatki dla wysokowydajnych krów. Szczególnie po porodzie należy zwiększyć dawkę mieszanki mineralno-witaminowej do 150-200 g, która powinna zawierać w swym składzie selen, cynk, miedź, mangan oraz witaminy A, D i E.
Efektywność rozrodu powinna być wnikliwie monitorowana za pomocą wskaźników charakteryzujących przebieg użytkowania rozrodczego pojedynczych krów czy całego stada. Jednym z podstawowych indeksów płodności jest okres międzywycieleniowy. Jest to czas, jaki upłynął od jednego wycielenia do następnego. Wskaźnikiem wykorzystywanym do oceny płodności krów jest także okres międzyciążowy, czyli czas jaki upłynął od końca jednej ciąży do początku następnej. Sumarycznym wskaźnikiem płodności krów jest procent cielności, czyli liczba krów inseminowanych lub krytych naturalnie w stosunku do wszystkich krów w stadzie (tab. 2-3).
Podsumowując należy podkreślić, że jednym z podstawowych czynników warunkującym opłacalność produkcji mleka jest płodność. Charakteryzują się ona małą odziedziczalnością, stąd istotny wpływ na poziom płodności krów mają czynniki środowiskowe. W nowoczesnych technologiach chowu bydła mlecznego osiągnięcie zadawalającego poziomu mleczności i płodności wymaga odpowiedniego zaopatrzenia żywieniowego krów w energię, białko, witaminy i związki mineralnych. Niewłaściwe pokrycie potrzeb zwierząt prowadzi do pogorszenia zdrowotności, a w konsekwencji do problemów z rozrodem, których efektem są dodatkowe koszty związane z większą liczbą zabiegów inseminacyjnych i opieką weterynaryjną.

Literatura dostępna u autora.

Tags: rozród bydła