Opłacalność hodowli (sukces ekonomiczny hodowcy bydła), zależy w dużej mierze od czynników związanych bezpośrednio z hodowlą tj. warunków utrzymania zwierząt (jakość budynków, wyposażenie, zachowanie parametrów zoohigienicznych, obsada zgodna z normami, wysoka jakość paszy, czyli dbałość o dobrostan zwierząt), także czynnika ludzkiego (zaangażowanie obsługi w pracy na fermie), ale przede wszystkim zależy od kondycji zwierząt, a także jakości nasienia buhaja, co wpływa na uzyskanie zadawalających wyników w rozrodzie.

Wskaźnikiem kosztów związanych z wychowem jałówek, które przeznaczone zostaną na remont stada jest termin pierwszego krycia i zapłodnienia. Czynnikiem decydującym o gotowości jałówki do reprodukcji jest wiek, w którym osiągnie dojrzałość płciową oraz pojawiające się objawy rui (estrus). Przyjmuje się, że pierwsza ruja może wystąpić w 6 miesiącu życia, co nie wyklucza wcześniej pojawiającej się cykliczności jajnikowej (owulacja/brak owulacji), jednak nie obserwuje się rui. Jałówka jest zdolna do rozrodu dopiero wówczas, gdy oprócz gotowości płciowej uzyska pełną dojrzałość hodowlaną.


A co na to fizjologia?
_____________________________________
Cyklowi rujowemu określanemu na podstawie przejawianego behawioru samicy, towarzyszy nierozerwalnie cykl jajnikowy, którego przebieg opisuje się na podstawie zmian zachodzących w morfologii i zmian czynnościowych jajnika (faza dojrzewania pęcherzyków, faza lutealna – ciałka żółtego), w tym przede wszystkim zmian poziomu hormonów gonadotropowych i steroidowych (gonadotropowe – LH, FSH – inicjują rozpoczęcie syntezy i wydzielania hormonów steroidowych przez jajniki – androstendionu, testosteronu – potrzebnego do produkcji uwalnianego następnie estradiolu). Podczas wzrostu pęcherzyka jajnikowego, poziom estradiolu przedostającego się do krwi szybko rośnie, osiągając największe stężenie tuż przed owulacją. Wysoki poziom estradiolu powoduje blokowanie receptorów dla LH znajdujących się w komórkach warstwy wewnętrznej osłonki przejrzystej pęcherzyka jajnikowego, następnie zmniejsza się ilość estradiolu poprzez ograniczone wydzielanie testosteronu.

Poziom LH i profil jego wydzielania do krwi waha się w zależności od fazy cyklu jajnikowego. Pierwsze piki występują już około 8 dnia cyklu, a tzw. wylew LH ma miejsce 15-20 godzin przed owulacją. Natomiast wysokie stężenie FSH można obserwować już w 4-5 dniu a następnie rośnie ok. 13 dnia cyklu. Progesteron w dużych ilościach wydzielany jest już w końcowej fazie wzrostu pęcherzyka jajnikowego. Pierwszy dzień rui jest dniem zerowym cyklu, u większości ras bydła ruja występuje w regularnych odstępach, w ciągu całego roku, dzięki czemu krowy są uważane za zwierzęta poliestralne. Długość cyklu rujowego u krów wynosi średnio 21 dni (3 dni), u jałówek 20 dni (2 dni). Można również zaobserwować różnice osobnicze z tendencją do dłuższych lub krótszych cykli rujowych. Po owulacji pęcherzyka jajnikowego rozpoczyna sie faza ciałka żółtego, która trwa średnio 17 dni. Następują wówczas zmiany w morfologii pęcherzyka jajnikowego, zachodzi proces angiogenezy. Komórki ziarniste pęcherzyka przekształcają się w duże komórki steroidogenne ciałka żółtego (25-40 µm), natomiast z komórek warstwy wewnętrznej osłonki przejrzystej, kształtują się małe komórki steroidogenne (10-20 µm). Dzień 17-18 cyklu jest dniem kryzysowym dla ciałka żółtego.

Jeśli nie doszło do zapłodnienia następuje wówczas luteoliza czyli regresja ciałka, z jednoczesnym spadkiem poziomu progesteronu, gdzie główną rolę pełni prostaglandyna F2α, hormon luteolityczny produkowany i uwalniany z komórek błony śluzowej macicy. Hormon ten z pominięciem krążenia ogólnego wędruje z krwi żylnej i naczyń chłonnych (mechanizm przeciwprądowy) do krwi tętniczej jajnika. Jeżeli nie dojdzie do zapłodnienia wówczas ciałko żółte przekształca się w ciałko białawe, natomiast po zapłodnieniu tworzy się ciałko ciążowe.

Główne elementy związane z rozrodem
__________________________________
Do głównych elementów związanych z rozrodem bydła zalicza się:

• prawidłowość cyklu,

• synchronizacja rui,

• wykrywanie rui,

• ustalenie terminu inseminacji,

• stosowanie dobrej jakości nasienia, w tym seksowanego,

• prawidłowość transferu zarodków,

• wczesne zdiagnozowanie ciąży,

• profilaktyka zaburzeń okresu okołoporodowego, (wszystkie elementy związane są ściśle ze zbilansowanym żywieniem).

Jednym z najważniejszych wymienionych elementów jest wczesne rozpoznanie ciąży, co ułatwia z punktu widzenia hodowcy prawidłowość organizacji stada (przy diagnozie negatywnej – wcześniejsze indukowanie rui, ustalenie planu żywienia z uwzględnieniem wydatków na zakup wartościowych pasz, ustalenie okresu laktacji i zasuszania, zaplanowanie okresu produkcji mlecznej).

Diagnostyka ciąży powinna odpowiedzieć na proste pytania, a mianowicie: Czy krowa jest cielna? Czy płód jest żywy? W jakim stadium rozwoju jest płód? Jaka jest liczba płodów i jakiej płci? Aby uzyskać prawidłową odpowiedź medycyna weterynaryjna w porozumieniu z hodowcami oraz pracownikami nauki i producentami sprzętu elektronicznego, poszukuje wciąż nowych rozwiązań, w celu przyśpieszenia oraz zwiększenia skuteczności diagnozy, opartej nie tylko na trafnym stwierdzeniu lub wykluczeniu ciąży, lecz także np. ustaleniu momentu zamarcia zarodka/płodu).


Metody wczesnego diagnozowania ciąży u bydła
_____________________________________
Analizując metody wczesnej diagnostyki ciąży należy wziąć pod uwagę metody jakimi posługują się lekarze medycyny weterynaryjnej w praktyce. Zasadniczo, metody wykrywania ciąży można podzielić na: (1) pośrednie polegające na stwierdzaniu metodą RIA lub ELISA obecności charakterystycznych substancji białkowych produkowanych przez łożysko [glikoproteina ciążowa – bPAG (Pregnancy Associated Glicoprotein – obecna od 28 dnia ciąży i bPSPB (Pregnancy Specific Protein B – obecna we krwi pomiędzy 24 dniem po inseminacji, do 21 dnia po porodzie)] oraz określaniu poziomu progesteronu. Wynik, w przypadku analiz ELISA, uzyskuje się po upływie kilku lub kilkunastu godzin i (2) bezpośrednie: badanie palpacyjne – per rectum oraz badanie ultrasonograficzne, które pozwalają na bardzo szybkie zdiagnozowanie ciąży. Metody laboratoryjne wykorzystywane do oceny poziomu hormonów ciężarnej samicy pozwalają na pomiar stężenia progesteronu, który wykonywany jest testem immuno-enzymatycznym ELISA (enzyme – linked immunosorbent assy). Wraz z rozwojem ciałka ciążowego poziom progesteronu we krwi obwodowej wzrasta i około 20 dnia ciąży osiąga 10 ng/ml, utrzymując się na tym poziome, aż do kilkunastu dni przed porodem. Pomiędzy 27 a 111 dniem ciąży stężenie progesteronu w płynie omoczniowym i owodniowym waha się od 0.2 ng/ml do 1 ng/ml. W mleku natomiast w 21-24 dniu ciąży poziom progesteronu jest znacznie podwyższony w stosunku do mierzonego u krów niecielnych. W mleku cielnych krów powyżej 100 dnia ciąży stwierdza się obecność estrogenu (siarczan estronu), który osiąga poziom 150pg/ml. Oznaczenie 17α-estradiolu w kale pozwala na rozpoznanie ciąży u krów poza laktacją, również u jałówek. Zawartość 17α-estradiolu w kale jest 10-krotnie wyższa aniżeli estronu i 17β-estradiolu.


Metody bezpośrednie
_____________________________________

• Metoda badania klinicznego przez prostnicę – per rectum

Skutecznym, prostym i szybkim badaniem diagnostycznym ciąży jest stosowane od lat badanie kliniczne przez prostnicę, które pozwala na stwierdzenie obecności ciąży pomiędzy 5 a 7 tygodniem (u wieloródek później w porównaniu do pierwiastek). Badanie to oparte jest na dotyku rogów macicy i stwierdzeniu w nich asymetrii, oraz cieńszej ściany macicy w miejscu obecności pęcherza płodowego. Bardzo przydatnym podczas tego badania jest pojawiający się efekt podwójnej ściany macicy, uzyskany przez tzw. „chwyt na obecność błon płodowych” – przesunięcie pęcherza płodowego, a w drugiej kolejności wyczuwalność ściany macicy. Badanie per rectum w późniejszej ciąży (od 4 miesiąca), pozwala ocenić położenie macicy, która opuszcza się poza spojenie łonowe. Badanie takie, może być jednak niebezpieczne dla samej ciąży, ponieważ wykrywanie obecności błon płodowych przypada w krytycznym okresie ciąży jakim jest ułożyskowanie (implantacja). Duża precyzja diagnozy, mała inwazyjność, możliwość uzyskania natychmiastowego wyniku i niski koszt badania zapewniają metodzie per rectum do chwili obecnej szerokie wykorzystanie w diagnostyce klinicznej w warunkach praktyki terenowej.

• Metoda z zastosowaniem ultrasonografu

Badanie ultrasonograficzne staje się stopniowo nieodłączną częścią badania narządów rozrodczych u bydła. Trudno sobie wyobrazić rzetelną diagnostykę ciąży opartą jedynie na badaniu per rectum. Ogromnym walorem ultrasonografii jest możliwość zapamiętywania bardzo dużej liczby obrazów ultrasonograficznych wraz z ich szczegółową analizą. Dlatego coraz bardziej popularna w terenie staje się ultrasonograficzna diagnoza wczesnej ciąży. Stwierdzenie ciąży u bydła jest możliwe już około 20 dnia, jednak obarczone dużym błędem. Przyjmuje się skuteczność odczytu ciąży w tym okresie, jako 80%. Badanie w tym okresie jest bardzo trudne i wymaga dużego doświadczenia lekarza weterynarii, ponieważ pęcherzyk zarodkowy jest bardzo mały (0,5cm), a zobrazowanie samego zarodka jest bardzo kłopotliwe. Niejednokrotnie niewielka ilość płynu w jamie macicy daje podobny obraz jak płyn pojawiający się w fazie międzyrujowej lub rujowej. W praktyce terenowej badanie ultrasonograficzne wykonuje się rutynowo między 27-28, a 30-32 dniem po inseminacji. (wielkość zarodka wówczas wynosi około 12 mm, natomiast około 35 dnia 15 mm, w 40 dniu wynosi 20 mm długości). Wraz z rozwojem ciąży zwiększa się liczba wykrywanych elementów, będących podstawą diagnozy. Około 32-35 dnia obecność ciąży diagnozowana jest prawie zawsze na podstawie obecności trzech elementów (zwiększona ilość płynu wewnątrz ciężarnego rogu, obecność „nitek” błon płodowych i zarodka), których liczba wzrasta wraz z rozwojem ciąży. Fale dźwiękowe emitowane przez głowicę ultrasonografu nie są szkodliwe dla płodu. Badanie przy pomocy ultrasonografu wymaga doświadczenia. Podstawowym ograniczeniem powszechnego wprowadzenia metody USG do terenowej praktyki lekarsko-weterynaryjnej jest brak odpowiedniego systemu szkoleń i nauczania metod USG, szczególnie w trakcie podstawowego kursu studiów wyższych i to nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Problem dostępności aparatów USG dla lekarzy weterynarii, prowadzących prywatną praktykę lekarską, może być rozwiązany poprzez wprowadzenie na rynek szerokiej gamy aparatów z różnorodnym oprogramowaniem, wyposażonych w sondy – adekwatne do indywidualnych potrzeb lekarza weterynarii i odbiorcy – hodowcy. Obecnie, na rynku są dostępne aparaty USG o dwóch rodzajach sond: sektorowe – mechaniczne i liniowe – elektroniczne. Aparaty wyposażone w sondy sektorowe oferują znaczną rozpiętość częstotliwości w jednej głowicy (od 3,5 do 7,5 MHz), co sprawia, że są aparatami wielofunkcyjnymi i bardziej uniwersalnymi.
Wczesne diagnozowanie ciąży przy użyciu ultrasonografu znajduje jednak coraz szersze zastosowanie z uwagi na rosnące wymagania hodowców, dostępność ultrasonografów oraz nabywanie doświadczenia coraz większej liczby przeszkolonych lekarzy weterynarii pracujących w terenie. Uzyskanie wysokiej sprawności rozrodczej zarówno w stadach bydła mięsnego i mlecznego, związane jest m.in. ze wczesnym diagnozowaniem ciąży.

Tags: rozród bydła