Nawóz naturalny to nawóz pochodzący od zwierząt gospodarskich, tj. obornik, gnojówka i gnojowica oraz guano*. Zawiera on niezbędne dla roślin składniki pokarmowe w postaci związków organicznych. Pojęcie to dotyczy także nawozów mineralnych naturalnego pochodzenia, np. kopalnych fosforytów lub mączek skalnych. Nawozy te wykorzystywane są w rolnictwie ekologicznym.

Cechą nawozów naturalnych jest posiadanie kompleksu pierwiastków potrzebnych roślinom, w zależności jednak od ilości zawartej w nich substancji organicznej, pierwiastki te mogą być bezpośrednio pobierane przez rośliny dopiero po mineralizacji związków organicznych, w procesie, który zachodzi dzięki mikroorganizmom glebowym. Mineralizacja zachodzi stopniowo, dlatego działanie tych nawozów jest długotrwałe, przez co oddziałują korzystnie na rośliny o długim okresie wegetacji, np. na ziemniaki czy buraki. Nawozy naturalne są źródłem próchnicy, dlatego ich stosowanie polepsza właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby oraz wzbogaca jej mikroflorę. Nawozy te wymagają wprowadzenia do gleby.


Nawożenie w świetle przepisów prawnych
Ustawa z dnia 26 lipca 2000 r. Dz. U. Nr 89, rozporządzenie nr 616, Dz. U. Nr 60 z dnia 1 czerwca 2001 r. oraz kodeks dobrej praktyki rolniczej wprowadzają szereg zapisów odnośnie nawożenia i nawozów.
Przyjmuje się następujący podział nawozów:
1.    Nawozy naturalne – odchody stałe, gnojówka, gnojowica, obornik.
2.    Nawozy organiczne – substancje organiczne oraz ich mieszaniny, w tym komposty zawierające składniki pokarmowe roślin.
3.    Nawozy mineralne pochodzące z procesów chemicznych lub przerobu surowców mineralnych.
Z nawozów naturalnych najczęściej stosowany jest obornik i gnojówka. Zgodnie z ustawą, roczna dawka nawozu naturalnego nie może przekraczać 170 kg N w czystym składniku na hektar użytków rolnych.

Przepisy zabraniają stosowania nawozów:
1.    Na glebach zalanych wodą oraz przykrytych śniegiem lub zamarzniętych do głębokości 30 cm.
2.    Naturalnych w postaci płynnej oraz azotowych na glebach bez okrywy roślinnej, położonych na stokach o nachyleniu większym niż 10%.
3.    Naturalnych w postaci płynnej podczas wegetacji roślin przeznaczonych do bezpośredniego spożycia dla ludzi.

Wybrane regulacje z rozporządzenia Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi:
•    Nawozy należy stosować równomiernie na całej powierzchni pola w sposób wykluczający nawożenie pól i upraw do tego nie przeznaczonych.
•    Nawozy naturalne oraz organiczne w postaci płynnej powinny być stosowane w okresie od dnia
1 marca do dnia 30 listopada, z wyjątkiem nawozów stosowanych na uprawy pod osłonami (szklarnie, inspekty, tunele foliowe).
•    Stosowanie nawozów naturalnych oraz organicznych w postaci stałej podczas wegetacji roślin dopuszczalne jest tylko na użytkach zielonych i na wieloletnich uprawach polowych.
•    Przy ustalaniu dawek nawozu uwzględnia się potrzeby pokarmowe roślin, żyzność gleby, warunki klimatyczne, nawadnianie, zagospodarowanie gruntów, systemy płodozmianu, a w przypadku stosowania osadów ściekowych – również dawki składników pokarmowych wprowadzanych do gleby z tymi osadami.
•    Stosowanie nawozów naturalnych oraz organicznych w postaci płynnej podczas wegetacji roślin odbywa się przy użyciu węży rozlewowych, z tym że na użytkach zielonych oraz na wieloletnich uprawach polowych może odbywać się z zastosowaniem płytek rozbryzgowych lub deszczowni.
•    Nawozy naturalne oraz organiczne powinny być przykryte lub wymieszane z glebą nie później niż następnego dnia po ich zastosowaniu, z wyjątkiem nawozów stosowanych w lasach i na użytkach zielonych.
•    Nawozy naturalne mogą być stosowane w odległości co najmniej 20 m od strefy ochronnej źródeł wody, ujęć wody, brzegów zbiorników oraz cieków wodnych, kąpielisk zlokalizowanych na wodach powierzchniowych.
•    Nawozy naturalne w postaci płynnej (gnojówka, gnojowica) mogą być stosowane:
a)    gdy poziom wody podziemnej jest poniżej 1,2 m,
b)    poza obszarami płytkiego występowania skał szczelinowych.

Nawozy naturalne poprawiają właściwości gleby, jej strukturę, a więc stosunki wodne i powietrzne, stwarzając lepsze warunki dla rozwoju mikroorganizmów glebowych. Przyczyniają się także do utrzymania stałego poziomu próchnicy w glebie i przeciwdziałają jej ubytkowi.  Nawozy te dostarczają nie tylko azotu, fosforu i potasu, ale także mikroelementów niezbędnych do prawidłowego wzrostu roślin. Nawożenie naturalne daje bardzo dobre wyniki i powinno być stosowane co 4-6 lat.
Nawożenie naturalne wykazuje wiele zalet potwierdzonych wynikami badań naukowych, jak i obserwacjami praktycznymi. Należą do nich:
•    przyśpieszanie procesu wegetacji roślin na wiosnę,
•    wzrost plonu masy korzeniowej i nadziemnej,
•    przedłużenie sezonu pastwiskowego,
•    korzystne zmiany w mikroflorze i mikrofaunie glebowej,
•    przyśpieszenie procesów humifikacji w glebie,
•    poprawa składu botanicznego runi, poprzez zwiększenie udziału wartościowych traw i motylkowatych.
Zagadnienia związane z przechowywaniem i stosowaniem nawozów naturalnych stałych (obornik) i płynnych (gnojówka i ewentualnie gnojowica) reguluje ustawa o nawozach i nawożeniu oraz wymogi zwykłej dobrej praktyki rolniczej, której muszą przestrzegać gospodarstwa wspierane w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich.
Zgodnie z powyższymi regulacjami od 25 października 2008 roku gospodarstwa zobowiązane są do przechowywania nawozów naturalnych w następujący sposób:
–    obornik może być gromadzony, fermentowany i przechowywany w pomieszczeniach inwentarskich (na głębokiej ściółce) lub na nieprzepuszczalnych płytach gnojowych ze ścianami bocznymi,
–    gnojówka lub gnojowica powinna być gromadzona w szczelnych zbiornikach,
–    pojemność płyt gnojowych oraz zbiorników na gnojówkę lub gnojowicę powinna zapewnić możliwość gromadzenia tych nawozów przynajmniej przez 4 miesiące.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowego sposobu stosowania nawozów z dnia 1 czerwca 2001 r. [Dz. U. Nr 60, poz. 616]:
1.    Nawozy naturalne (obornik, gnojówka, gnojowica) oraz organiczne (substancje organiczne i ich mieszaniny, w tym komposty) powinny być stosowane w okresie od 1 marca do 30 listopada, z wyjątkiem nawozów stosowanych na uprawy pod osłonami (szklarnie, inspekty, namioty foliowe).
2.    Dawka nawozu naturalnego, zastosowanego w ciągu roku nie może zawierać więcej niż 170 kg azotu (N) w czystym składniku na 1 ha użytków rolnych, a w związku z tym obsada zwierząt nie powinna przekroczyć 1,5 DJP na 1 ha użytków rolnych.

Obornik
Obornik jest najlepszym nawozem naturalnym na użytki zielone. Jest on mieszaniną ściółki i odchodów zwierzęcych. Najlepszą jakość ma obornik bydlęcy. Ważna jest również ilość i jakość ściółki, gdyż od niej zależy ilość dopływu powietrza do pryzmy i węglowodanów stanowiących źródło energii dla rozwoju mikroorganizmów. Stosowanie późną jesienią obornika zastępuje na łąkach i pastwiskach gromadzenie się obumarłych części nadziemnych, które w warunkach naturalnych tworzą mikroklimat i wzbogacają rośliny w składniki pokarmowe.
Obornik to nawóz uniwersalny, który zawiera wszystkie potrzebne dla roślin składniki pokarmowe. Na skład chemiczny obornika oraz jego wartość nawozową wpływa skład chemiczny kału, moczu oraz ściółki.
Masa 30 ton obornika zawiera około 150 kg azotu, 90 kg fosforu, 210 kg potasu, 57 kg magnezu, 150 kg wapnia, 24 kg siarki oraz wiele innych mikroelementów.
Najlepiej użytki zielone nawozić obornikiem jesienią lub wczesną wiosną, jednak w przypadku nawożenia wiosennego konieczne jest dodatkowe zebranie resztek słomy. W praktyce termin jesienny jest lepszy dla nawożenia organicznego. Przy dłuższym leżakowaniu obornika następuje pełniejszy jego rozkład a przez to lepsze jego wykorzystanie. Wraz z obornikiem dostarczamy i wyrównujemy dysproporcję składników pokarmowych oraz zwiększamy plony nie tylko w roku, w którym był zastosowany, ale również uzyskujemy odpowiednie plonowanie w kolejnych latach. Rośliny wykorzystują obornik w ciągu 3-4 lat. Pełna gama składników pokarmowych, która znajduje się w oborniku stabilizuje skład traw i ma wpływ na zwiększenie masy korzeniowej i gęstości darni. Ilość obornika ustala się po przeprowadzeniu analizy gleby. Przeciętna dawka, która jest zastosowana raz na 3-4 lata powinna wynosić między 20 a 40 ton.
Obornik w wielu przypadkach nie zostaje od razu wywieziony na pole, stąd też należy go odpowiednio przechowywać. W czasie składowania obornika przebiegają procesy rozkładu i przemian. Przy przechowywaniu obornika duże znaczenie ma: wilgotność substratów, stopień rozdrobnienia i gęstość ułożenia. Cechy te wpływają na dostępność powietrza co pośrednio działa na prędkość procesów rozkładu oraz na ogrzewanie się obornika. Wraz ze zwiększonym dostępem powietrza szybciej następują procesy rozkładu i coraz szybciej ogrzewa się obornik. Szybkość procesów przemian w oborniku zależy od stopnia jego ogrzania. Obornik, który zawiera mało słomy (mniej niż 3 kg słomy dziennie na jedną dużą sztukę) trudno jest tak składować, by zapewnić dostateczny dostęp powietrza dla uzyskania procesów butwienia. Może występować wtedy proces gnicia. W przypadku gdy słomy jest zbyt dużo przy butwieniu powstaje zbyt duża temperatura (powyżej 50-60°C), co przyczynia się do utraty dużej ilości azotu podczas ulatniania się amoniaku. Przemiany w oborniku wykonywane są przez mikroorganizmy, które funkcjonują tylko wtedy, gdy obornik ma odpowiedni poziom wilgotności. Przesuszenie obornika może spowodować zatrzymanie procesu przemian, do stanu, w jakim przechowujemy siano czy zboże. Wilgotność, która jest najbardziej optymalna dla procesów zachodzących w oborniku wynosi od 60 do 70%. Zbyt duża wilgotność powoduje niebezpieczeństwo za małej ilości powietrza, a zbyt niska może spowodować to, że procesy przemian ulegną praktycznie wygaśnięciu. Niektóre gatunki zwierząt (owce) wydalają zbyt suche odchody i powinny być one zwilżane wodą, by zachodziły w nich przemiany.


Gnojówka
Gnojówka jest cennym nawozem potasowo–azotowym, w którym zawartość pozostałych składników jest niewielka. Zawiera przeciętnie 0,3-0,6% N, 0,5-0,8% K2O i 0,04–0,08% P2O5. Gnojówka przed zastosowaniem powinna być poddana rozkładowi poprzez napowietrzanie, aby nie była szkodliwa dla roślin. Podczas napowietrzania część azotu ulega związaniu w związkach organicznych a pozostała część zostaje zmineralizowana do azotanów. Najwięcej kłopotów przysparza płynna forma tego nawozu oraz niska koncentracja składników pokarmowych. Azot w gnojówce występuje w formie amonowej, łatwo ulatniającej się do atmosfery, co przy nieumiejętnym stosowaniu nawozu może przynieść dość duże straty tego składnika. Gnojówkę stosuje się wiosną w okresie ruszenia wegetacji lub latem, po zbiorze poszczególnych pokosów. Na użytki zielone stosuje się 10-20 m3 na ha co 2-3 lata lub 5-10 m3 na ha co roku. Gnojówkę należy rozlewać w czasie pogody pochmurnej i bezwietrznej, aby uniknąć nadmiernych strat azotu. Skoncentrowana gnojówka stosowana w czasie słonecznej pogody może uszkadzać rośliny, dlatego należy ją rozcieńczać. Rozcieńczenie gnojówki wodą (1:1) stanowi najprostszy sposób zwiększenia wykorzystania azotu i poprawy odporności darni.


Gnojowica
Stosowanie jej do nawożenia jest krytykowane ze względu na zanieczyszczenie środowiska. W Polsce nie jest dopuszczalne nawożenie gnojowicą za wyjątkiem regionów górskich, gdzie występuje mała ilość gruntów ornych w stosunku do użytków zielonych.
Gnojowica zawiera w swoim składzie duże ilości składników pokarmowych, które są łatwo przyswajalne dla roślin. Dotyczy to przede wszystkim azotu. Aby była dobrze wykorzystana powinien być znany jej skład chemiczny. Wartość nawozowa gnojowicy jest zmienna, toteż niewłaściwe jej zastosowanie może wpłynąć ujemnie na glebę i zachwiać w niej równowagę składników mineralnych.
Gnojowica przed zastosowaniem na użytki zielone powinna być poddana kontrolowanej fermentacji i odpowiednio rozcieńczona. Warunki zastosowania gnojowicy ustala upoważniona jednostka certyfikująca.
Gnojowicę wprowadza się do gleby z dużą ilością wody, która wypiera powietrze. Dlatego należy stosować gnojowicę w niewielkich ilościach 10-20 m3∙ha-1. Ponieważ występuje ona często w nadmiarze, dobrym sposobem jest wykorzystanie jej do kompostu ze słomą. Po ułożeniu warstwy słomy wylewa się na nią gnojowicę i tak kilka razy do wysokości 2 metrów. Jeżeli pryzma jest sucha należy ją zwilżyć. Fermentacja trwa od 3 do 5 miesięcy. Pomimo, że jest to metoda dość kosztowna, daje ona możliwość wykorzystania większej ilości gnojowicy bez skażenia środowiska. Na użytki zielone stosuje się ją w małych dawkach jesienią, często po suchym lecie.
Nawożenie gnojowicą bardzo dobrze wpływa na rozwój koniczyny białej i życicy trwałej, a niekorzystny wpływ ma na kostrzewę czerwoną i mietlicę pospolitą. Również zioła z rodziny rdestowatych i baldaszkowatych chętnie pojawiają się na łąkach nawożonych gnojowicą i może nawet dojść do dziesięciokrotnego zwiększenia ilości tych gatunków.

Tags: użytki zielone