Obfitość produktów pochodzenia zwierzęcego sprawia, że konsumenci coraz większą uwagę przywiązują do walorów smakowych i cech prozdrowotnych tych produktów oraz warunków ich powstawania. Oczekiwania konsumentów spełnia zdecydowanie rolnictwo ekologiczne określające ściśle metody prowadzenia produkcji zarówno roślinnej jak i zwierzęcej. Wdrażając zasady rolnictwa ekologicznego w produkcji zwierzęcej, dąży się przede wszystkim do uzyskania produktu finalnego (mięso, mleko) wysokiej jakości przez zapewnienie zwierzętom odpowiedniego żywienia oraz właściwego dobrostanu.

O jakości i ilości produkowanego mleka decydują: rasa, żywienie oraz warunki utrzymania. Przy wyborze odpowiednich ras krów mlecznych do ferm ekologicznych, powinny być preferowane zwierzęta zapewniające wystarczający poziom produkcji, charakteryzujące się wysoką zdrowotnością, długowiecznością i dobrym wykorzystaniem pasz gospodarskich. Pierwszeństwo powinny mieć rodzime rasy, jako najlepiej dostosowane do miejscowych warunków środowiska. Powinny cechować się wydajnością mleczną w granicach od 5 do 6 tys. kg mleka rocznie, najlepiej o kombinowanej, mleczno-mięsnej użytkowości. Przy wyborze zwierząt do chowu ekologicznego należy brać pod uwagę nie tylko potencjał produkcyjny, ale także takie cechy funkcjonalne, jak: zdolność adaptacji do warunków środowiskowych i żywieniowych, długowieczność i tempo brakowania, wydajność życiową, właściwości zdrowotne krów (odporność na mastitis i pasożyty), a także żerność i wykorzystanie paszy oraz płodność i łatwość porodów. Do najważniejszych ras bydła mlecznego, predysponowanych do chowu w gospodarstwach ekologicznych trzeba wymienić takie jak: polska czerwono-biała, polska czarno-biała, jersey, polska czerwona, białogrzbieta oraz simental. Ten ostatni jako rasa mleczno-mięsna.
Produkcję ekologiczną w naszym kraju reguluje Ustawa z dnia 25 czerwca 2009 roku o rolnictwie ekologicznym (Dz. U. 2009. Nr 116, poz. 975). Zawarte w niej przepisy, biorąc pod uwagę dopuszczalne dla gospodarstw ekologicznych nawożenie organiczne w ciągu roku, zakładają obsadę na 1 ha użytków rolnych na poziomie 2 sztuk dużych. Prowadzenie natomiast chowu zwierząt w gospodarstwach nie posiadających użytków rolnych jest niedozwolone.


Żywienie ekologiczne
Zwierzęta utrzymywane w gospodarstwach ekologicznych powinny być żywione paszą wyprodukowaną na użytkach rolnych wchodzących w skład tych gospodarstw. Podstawą żywienia krów mlecznych powinny być pasze objętościowe (zielonki, kiszonki, siano, słoma). Muszą one stanowić co najmniej 60% sm dawki pokarmowej dla krów będących w pierwszych trzech miesiącach laktacji. W skład dziennej dawki pokarmowej może wchodzić nie więcej niż 40% paszy treściwej w przeliczeniu na sm – w pierwszym okresie laktacji i do 25% sm dawki – w późniejszym okresie laktacji. W okresie letnim krowy przez co najmniej 150 dni powinny być żywione na pastwisku. W drodze wyjątku dopuszcza się spasanie paszami konwencjonalnymi w ilości do 10% w okresie rocznym. Zakazane jest skarmianie półproduktów pochodzących z nasion roślin oleistych, z których olej pozyskano na drodze chemicznej (poekstrakcyjne śruty) oraz syntetycznych dodatków paszowych i pasz modyfikowanych genetycznie (GMO). W produkcji ekologicznej można stosować nieekologiczne materiały paszowe pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, dodatki paszowe, produkty uboczne rybołówstwa oraz materiały pochodzenia mineralnego, gdy są one wymienione w załączniku V i VI Rozporządzenia Komisji WE nr 889/2008, a także przestrzegane są ograniczenia określone w tym załączniku. Stosowane więc dodatki paszowe mineralno-witaminowe muszą zawierać atesty dopuszczające je do stosowania w ekologicznej produkcji zwierzęcej. Z pasz pochodzenia zwierzęcego dopuszczalne jest mleko i jego pochodne oraz ryby i inne zwierzęta morskie wraz z ich pochodnymi.

Zawartość składników pokarmowych w dziennej dawce powinna pokryć zapotrzebowanie krów o określonej masie ciała i zakładanym poziomie produkcji mleka w poszczególnych stadiach produkcji, przy dopuszczalnym (tolerowanym) w początkowym okresie laktacji, deficycie energii i białka poniżej poziomu optymalnego. Podczas żywienia ekologicznego krów mlecznych, w żadnym stadium ich laktacji pobranie składników pokarmowych nie jest całkowicie zgodne z zapotrzebowaniem. I tak, na początku laktacji zapotrzebowanie na energię wzrasta znacznie szybciej niż zdolność pobrania paszy przez krowy i dlatego zwierzęta wykorzystują tłuszczowe i białkowe rezerwy ciała. Z dotychczasowych obserwacji wynika, że przy żywieniu krów o wydajności około 6 000 kg mleka w laktacji, nie dochodzi do istotnego zróżnicowania wskaźników zdrowotnych w porównaniu z żywieniem normatywnym mającym miejsce w gospodarstwach konwencjonalnych. W oborach ekologicznych można zaobserwować trochę gorszą płodność, natomiast ryzyko wystąpienia schorzeń metabolicznych u krów nie ulega istotnemu zwiększeniu, gdy dopuszczalny (zakładany) deficyt energii nie przekroczy 20 MJ NEL/dzień (tj. ok. 3 JPM) – podczas pierwszych 4-5 tygodni laktacji oraz 15 MJ NEL/dzień (ok. 2 JPM) w następnych 6-9 tygodniach laktacji.
Wykorzystanie rezerw białkowych z organizmu krowy jest dużo mniejsze niż tłuszczowych i nie przekracza 15 kg ubytku masy ciała podczas pierwszych 6 tygodni laktacji. Około połowa zużywanych rezerw pochodzi z masy mięśniowej, zaś reszta z wewnętrznych organów. Deficyt białkowy pojawia się dopiero przy deficycie energii przekraczającym
20 MJ NEL/dzień. Układanie dawek pokarmowych dla krów mlecznych w gospodarstwach ekologicznych opiera się na podobnych zasadach, jak w gospodarstwach tradycyjnych. Przy układaniu dawek można posłużyć się normami żywienia IZ-PIB-INRA (2009), w których znajdują się tabele zapotrzebowania oraz opisane są sposoby układania dawek pokarmowych dla krów mlecznych.


Postaw na jakość pasz objętościowych
Głównym czynnikiem decydującym w gospodarstwie ekologicznym o efektywności żywienia krów jest jakość produkowanych pasz objętościowych. Podstawową paszę objętościową w letnim żywieniu krów stanowi pastwisko. Trwałe użytki zielone w odpowiedniej kulturze, mogą dostarczyć zwierzęciu wystarczającą ilość składników pokarmowych potrzebną do produkcji mleka w granicach 20-25 kg/dzień. Biorąc pod uwagę wartość pokarmową zielonki z runi pastwiskowo-łąkowej powinno się ją wypasać lub kosić we wczesnych stadiach rozwojowych – najlepiej w stadium od końca strzelania w źdźbło do początku kłoszenia, nie później jednak niż w okresie kłoszenia traw dominujących w runi. Zbieranie porostu pastwiskowo-łąkowego w późniejszych stadiach rozwojowych nie tylko obniża    wartość pokarmową paszy, ale także opóźnia sprzęt i użytkowanie kolejnych pokosów.
Skarmianie krów w oparciu o pastwisko – w okresie letnim lub kiszonką z traw przewiędniętych – w okresie zimowym, a więc w oparciu o pasze bogate we frakcję białka szybko rozkładalnego w żwaczu, wymaga uzupełnienia paszami bogatymi w skrobię (węglowodanowymi), niezbędnymi w procesie syntezy mikrobiologicznej. Polepszenie wykorzystania białka rozkładanego w żwaczu – przy skarmianiu zielonki pastwiskowej lub kiszonki z porostu łąkowego, uzyskuje się zwykle przez wprowadzenie do dawki pokarmowej pasz bogatych w łatwo fermentujące węglowodany (ziarno zbóż) lub inne produkty bogate w skrobię (kiszonka z kukurydzy). Podobne efekty uzyskuje się przez wprowadzenie do dawki pokarmowej produktów bogatych w łatwo rozkładane włókno (np. wysłodki buraczane suszone lub otręby zbożowe). Zaleca się, by w zimowym żywieniu bydła stosować mieszane dawki pokarmowe, złożone z dwóch rodzajów pasz objętościowych soczystych, to jest kiszonek energetycznych (np. z kukurydzy lub całych roślin zbożowych) oraz kiszonek białkowych (np. kiszonki lucerny z trawą lub traw przewiędniętych). Alternatywą dla kiszonek energetycznych mogą być rośliny okopowe (np. buraki pastewne, ziemniaki). Siano łąkowe lub z innych roślin zielonych (np. mieszanki motylkowato-trawiaste), może także stanowić wyłączną paszę objętościową.


Jakie pasze treściwe?
Podstawowym komponentem mieszanek treściwych stosowanych w gospodarstwach ekologicznych powinno być ziarno jęczmienia. W mieszankach treściwych można również stosować inne gatunki zbóż: gniecioną kukurydzę, pszenicę, owies, pszenżyto czy żyto oraz pasze wysokobiałkowe (takie jak groch, bobik, łubin) i produkty uboczne przemysłu rolno-spożywczego (makuchy, wysłodki). Kukurydzę uprawianą na kiszonkę można zastąpić z dobrym skutkiem kiszonkami z całych roślin zbożowych (GPS).
Ziarno zbóż i nasiona roślin strączkowych powinny być podstawowymi paszami treściwymi, produkowanym w gospodarstwach ekologicznych. Powinny być skarmiane w postaci zgniecionej lub w postaci śruty. Z produktów ubocznych przemysłu rolno-spożywczego duże znaczenie w żywieniu bydła mlecznego w gospodarstwach ekologicznych mają otręby zbożowe, wysłodki buraczane suche oraz makuchy z nasion roślin oleistych (np. rzepaku, słonecznika).


Inne pasze dopuszczone do stosowania
Z dodatków paszowych stosowanych w ekologicznym żywieniu bydła zalicza się naturalne stymulatory wzrostu, które przyczyniają się do poprawy przyrostów masy ciała i zmniejszenia zużycia paszy. Można do nich zaliczyć preparaty probiotyczne, drożdże, enzymy paszowe oraz zioła. W produkcji ekologicznej dopuszcza się również stosowanie przemysłowych mieszanek mineralnych w mieszankach treściwych. Najczęściej stosowanych w ilości 2-3%.

Dobra dawka
Skład dawek dla krów mlecznych w gospodarstwach ekologicznych, ustala się podobnie jak w oborach konwencjonalnych. Powinno się uwzględniać: możliwość maksymalnego pobrania suchej masy paszy objętościowej i niezbędnego dodatku paszy treściwej, umożliwiającej uzyskać planowaną wydajność mleczną w poszczególnych okresach laktacji. Taka dawka, prawidłowo ułożona, powinna pokryć zapotrzebowanie bytowe i produkcyjne krowy, w zależności od dziennej produkcji mleka, zawartości tłuszczu oraz białka w mleku, jak również potrzeb zwierzęcia wynikających z postępu ciąży. Proporcję pasz objętościowych do treściwych w suchej masie dawki pokarmowej, ułożonej zgodnie z normami IZ-PIB-INRA (2009), ustala się biorąc pod uwagę poprawkę energetyczną uwzględniającą zjawisko substytucji pasz oraz ujemną korelację między paszą treściwą, a paszą objętościową. Prawidłowo sporządzona dawka pokarmowa wg zaleceń ekologicznych powinna zaspokoić zapotrzebowanie krowy na składniki pokarmowe, przy uwzględnieniu dopuszczalnego deficytu energetycznego w początkowym okresie laktacji. Takie postępowanie pozwala na uzyskanie zakładanej produkcji mleka, zapobiega niedożywieniu krowy oraz zapewnia odbudowę rezerw ciała zwierzęcia.

Tags: żywienie bydła