Czynnikami determinującymi szybki wzrost oraz wysoką produkcyjność zwierzęcia, w tym bydła, oprócz cech genetycznych, są dobrze zbilansowane dawki pokarmowe, uwzględniające m.in. niezbędne dodatki soli mineralnych. Racjonalne bowiem żywienie zwierząt wysoko produkcyjnych wymaga dostarczenia stosowanej do zapotrzebowania ilości składników mineralnych, wśród nich głównie mikroelementów (pierwiastki śladowe), których rola w wielu przypadkach nie jest jeszcze dokładnie poznana.

Składniki mineralne są czynnikami rzutującymi na prawidłowy rozwój i tempo wzrostu zwierzęcia, zwiększają wykorzystanie paszy, poprawiają jakość produktu, przyczyniając się tym samym do poprawy efektywności produkcji zwierzęcej. Ich niedobór lub nadmiar obniża produkcyjność zwierzęcia i może wywołać objawy chorobowe. Niedobór składników mineralnych u bydła może być przyczyną m.in. niskich przyrostów, miękkości i kruchości kości, sztywności stawów, zaburzeń w cyklu płciowym, źródłem poronień, schorzeń skóry i racic, niskiej mleczności oraz gorszej jakości mleka. Może też być przyczyną szeregu innych zaburzeń natury metabolicznej w organizmie, a nawet zejścia śmiertelnego.
Aby zapewnić zwierzętom właściwy poziom mikroelementów w organizmie, trzeba dostarczać z paszą zbilansowane ich ilości w odpowiednich proporcjach oraz w jak najbardziej przyswajalnej formie. Strategia właściwej podaży substancji mineralnych jest problemem kompleksowym ze względu na postać stosowanych minerałów, różne wymagania danego gatunku zwierząt, jego poziom produkcyjności, wiek, stan zdrowotny oraz system utrzymania.
Na współczesnym rynku paszowym dostępne są różne formy mikroelementów, najczęściej pod postacią premiksów. Występujące w nich mikro- i makro- pierwiastki mają formę mineralną; są tlenkami lub solami (siarczany, węglany, rzadziej chlorki). W organizmie zwierzęcia takie nieorganiczne formy muszą zostać uaktywnione poprzez proces redukcji i dopiero wówczas istnieje możliwość przejścia tak zmienionego pierwiastka przez ściany przewodu pokarmowego i udziału w dalszych etapach metabolicznych. Jednym ze sposobów na ułatwienie przyswajania składników mineralnych z przewodu pokarmowego jest użycie w paszy ich organicznych form. Ostatnio coraz częściej premiksy zawierają w swoim składzie organiczne połączenia metali. W związkach tych najczęściej metale połączone są z kwasami organicznymi, aminokwasami, peptydami oraz sacharydami, i ogólnie bywają nazywane chelatami lub biopleksami.


Zalety pastwiskowego wypasu
Wypas krów na pastwisku ma szereg zalet, wśród których można wymienić: wysoką wartość pokarmową zielonek, niskie koszty żywienia (brak kosztów zbioru, transportu i konserwacji), ruch zwierząt oraz ich przebywanie na świeżym powietrzu. Wszystko to pozytywnie wpływa na płodność, zdrowie i długowieczność. Należy jednak pamiętać, by dawkę pokarmową uzupełniać zbilansowaną mieszanka treściwą. Wypasanym zwierzętom należy podawać prawidłowo zbilansowaną paszę nie tylko pod względem energii i białka, ale również makro- i mikroelementów. Zbilansowanie składników mineralnych w dawce pokarmowej dla krów mlecznych jest jednym z najtrudniejszych zadań stawianych hodowcom, szczególnie w przypadku żywienia pastwiskowego. Trudność poprawnego bilansowania żywienia letniego pod względem składników mineralnych jest wynikiem zmieniającej się ilości zielonki na jednostce powierzchni, składu runi pastwiskowej oraz składu chemicznego poszczególnych roślin. Zawartość składników mineralnych w poroście pastwiska zmienia się wraz z upływem sezonu wegetacyjnego. Najbardziej niebezpieczne są szybko rosnące młode trawy. Obok znajomości poziomu poszczególnych składników w runi pastwiskowej należy również uwzględniać potrzeby pokarmowe krów. Nieuwzględnianie w żywieniu krów dodatków mineralnych oraz wywołane tym postępowaniem niedobory, prowadzą do zaburzeń w gospodarce mineralnej, powodując szereg schorzeń. W przypadku krów mlecznych ujawniają się one w postaci zalegań i porażeń okołoporodowych. Dla przykładu, nadmiar potasu przy niedoborze sodu, powoduje wydłużanie się cykli płciowych, przedłużenie rui oraz występowanie cyst jajnikowych. Innym z niebezpieczeństw mających miejsce wczesną wiosną jest tężyczka. Jest ona wynikiem niedoboru magnezu we krwi. Pojawia się najczęściej po 2-4 tygodniach od rozpoczęcia wypasu i dotyczy głównie krów we wczesnej laktacji, w tym zwłaszcza krów starszych (gorzej wchłaniających magnez).


Uwaga na młodą zielonkę!
Niebezpieczne jest również skarmianie młodej zielonki z przewagą traw nad roślinami motylkowatymi. Zielonka taka zawiera stosunkowo mało magnezu oraz bardzo dużo potasu. Sytuacja ta powoduje utrudnienie wchłaniania magnezu z przewodu pokarmowego. Ponadto pobieranie przez krowy młodej zielonki z traw zawierającej mało sodu powoduje zwiększenie poziomu potasu w ślinie, co jeszcze bardziej potęguje nadmiar tego pierwiastka i jego antagonistyczne działanie w stosunku do magnezu. Z tych względów w żywieniu pastwiskowym korzystne jest stosowanie lizawek.
Wykorzystując naturalną skłonność zwierząt do lizania słonych przedmiotów produkowane są lizawki solne. Stanowią one łatwo przyswajalne źródło sodu i chloru. Niedobór tych pierwiastków szczególnie dotyczy zwierząt gospodarskich. Ze względu na wysoką zawartość potasu w paszach objętościowych i ziarnie zbóż, cierpią one na deficyt pokarmowy sodu i chloru. Deficyt ten jest szczególnie groźny dla zwierząt w okresie intensywnego wzrostu oraz wysoko wydajnych. Obydwa jony niezbędne są dla utrzymania równowagi jonowej płynów ustrojowych zwierząt.
Znajdujące się w handlu lizawki to brykiety (kostki), pojemniki, miednice lub wiaderka. Ich masa to ok. 10 kg (o wymiarach 18x18x16 cm) lub 2,5-5 kg (pojemniki) oraz 22,5-80 kg (miski, wiaderka). Lizawki w swoim składzie, obok soli mineralnych zawierają szereg dodatków mineralnych. Najczęściej są to takie mikroelementy jak: miedź, cynk, magnez, mangan, kobalt, selen oraz jod. Głównymi adresatami lizawek są cielęta, krowy i buhajki hodowlane, jałówki, opasy, owce, kozy, konie oraz zwierzyna płowa i zwierzęta w ogrodach zoologicznych. Mogą być stosowane równolegle ze skarmianymi premiksami mineralnymi lub witaminowo-mineralnymi w paszach pełnoporcjowych. Wyposażanie zwierząt w lizawki umożliwia im intuicyjne pobieranie minerałów w zależności od potrzeb i w odpowiednich ilościach. Z reguły bydło chętnie korzysta z lizawek, zaś ich forma umożliwia podawanie lizawek zarówno na pastwisku, jak i w oborze.

Lizawki solne
Stanowią dla zwierząt źródło łatwo przyswajalnego sodu i chloru. Bydło, ze względu na wysoką zawartość potasu w paszach objętościowych i ziarnie zbóż, przy niskiej koncentracji sodu, posiadają deficyt pokarmowy zarówno sodu, jak i chloru. Na deficyt ten narażone są szczególnie zwierzęta w okresie intensywnego wzrostu. Oba jony niezbędne są bowiem dla utrzymania równowagi jonowej płynów ustrojowych zwierząt. Obok sodu i chloru lizawki solne zawierają kompozycję innych mikroelementów. Lizawki mogą zawierać 4-6 i więcej mikroelementów. Zaletami ich stosowania jest zwiększenie wydajności mlecznej u krów, wzrost apetytu i wpływ na lepsze wykorzystanie składników pokarmowych, zapobieganie schorzeniom wywoływanym niedoborem mikroelementów w paszy oraz poprawa płodności zwierząt.
Lizawki należy skarmiać na zasadzie dowolnego pobrania przez zwierzęta. Powinny być ustawione w miejscach dostępnych dla zwierząt. Pobierane są przez zwierzęta sposobem zlizywania powierzchni. Zwierzętom takim należy zapewnić stały dostep do wody. Stosowanie lizawek w żywieniu zwierząt zaleca się ze względu na pogarszającą się w krajach europejskich zasobność gleb i tym samym pasz, co wiąże się z ograniczeniami poziomów nawożenia mineralnego, szczególnie w dobie lansowania rolnictwa ekologicznego. Ograniczeniu ulega również wapnowanie gleb. Postępujące zakwaszenie gleb pociąga za sobą obniżenie przyswajalności mikroelementów przez rośliny pastewne, a tym samym zmniejsza zawartość mikroelementów w paszach. Wyniki badań wskazują, że przyswajalność mikroelementów z pasz przez przeżuwacze nie przekracza 50%.
Skarmianie lizawkami powinno odbywać się w ciągu całego roku, co ma szczególne znaczenie dla zwierząt utrzymywanych ekstensywnie, które w okresie lata przebywają na pastwiskach, zaś paszę treściwą otrzymują w niewielkich ilościach. Pociąga to za sobą zubożenie ich diety w składniki mineralne. Mogą więc uzupełniać ją mikroelementami zawartymi w lizawkach solnych. Również w okresie zimy, podczas skarmiania kiszonek, siana oraz różnych produktów ubocznych przemysłu rolno-spożywczego, dodatki mineralne są bezwzględnie wskazane. Niewłaściwa konserwacja kiszonek lub zbiór siana podczas niekorzystnych warunków atmosferycznych, również przyczyniają się do ubożenia tych pasz w związki mineralne. Te ostatnie zostają wyługowane do podłoża. Powstały niedobór warto uzupełniać stosując lizawki solne. Winny być one skarmiane w przeznaczonych do tego celu podstawkach.
Normy żywienia zwierząt określają zapotrzebowanie krów mlecznych na sód w zależności od wydajności mlecznej (od 10 do 40 kg mleka) na 15-38 g/dobę. Badania wykonane w Instytucie Zootechniki-PIB wykazały, że krowy w okresie pełnej laktacji, przy wydajności powyżej 20 kg mleka/dobę pobierają z lizawek ok. 65 g soli/dobę. Uwzględniając straty lizawek związane z higroskopijnością soli można sugerować, że roczne zapotrzebowanie krowy mlecznej wynosi ok. 2-3 lizawki solne.
Stosowanie w żywieniu krów mlecznych lizawek solnych wzbogaconych w mikroelementy zwiększa zawartość tych ostatnich w mleku oraz jego przetworach, stając się czynnikiem profilaktyki odżywiania się ludności. Szczególną uwagę należy zwrócić na lizawki ze zwiększoną zawartością jodu. Te ostatnie produkowane są m.in. przez kopalnię soli w Kłodawie (pod nazwą Lisal). Cieszą się dużym powodzeniem wśród odbiorców, a większość produkcji jest eksportowana do krajów Unii Europejskiej. Jak wykazały badania przeprowadzone w Instytucie Zootechniki-PIB, dzięki skarmianiu krowami lizawek zawierających jod, można podnieść nawet 8-9-krotnie zawartość tego pierwiastka w mleku. Uważa się, że spożywanie mleka i jego przetworów bogatych w jod, obok jodowania soli kuchennej, może być skuteczną alternatywą dla problemów wola i niedoboru jodu w diecie człowieka. Lizawki z Kłodawy, oprócz mikroelementów, zestawionych w różnych konfiguracjach, są produkowane w wersjach z dodatkiem ziół lub bez. Lizawki mineralne znajdują się również w ofercie takich firm jak Blattin Polska i Nutrimix. Ta ostatnia firma oferuje lizawki wzbogacone w witaminy (A, D, E i B), niezbędne do prawidłowego rozwoju zwierzęcia.


Lizawki mineralno-energetyczne
Najczęściej stanowi je skrystalizowana melasa z dodatkiem składników mineralnych i witamin, a także składników buforujących pH płynu żwacza. Lizawki takie są słodkie, więc chętnie pobierane przez zwierzęta. Uzupełniają niedobory związków mineralnych oraz pozwalają niwelować niedobór energii w okresie wczesnej laktacji lub skutki braku energii wywołane przez upały lub często zmieniająca się jakością paszy objętościowej. Specyficzny smak i aromat zachęca bydło do lizania, powodując większe wydzielanie śliny, korzystnie buforującej kwasowość żwacza. Skojarzenie cukrów i siarczanów ponadto, stymuluje florę bakteryjną żwacza do syntezy aminokwasów siarkowych. Jak wykazały badania przeprowadzone na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie, lizawka Crystalyxâ Vitalyx (Blattin) wystawiana krowom w okresie letnim pozytywnie wpływała na wskaźniki rozrodu wysoko wydajnych krów mlecznych. Autorzy sądzą, że efekt ten prawdopodobnie wynika z poprawienia ujemnego bilansu energii u krów w okresie przejściowym. Na uwagę zasługiwał również niższy poziom mocznika w mleku krów otrzymujących lizawki C-V. Zjawisko to tłumaczone jest cukrem pochodzącym z lizawki, który jako dostarczyciel energii dla bakterii żwacza, umożliwia im wykorzystanie amoniaku do budowy własnego białka. Zbędne jest więc przekształcanie amoniaku w wątrobie, co pozwala organizmowi krowy zaoszczędzić na energii niezbędnej do przemiany amoniaku w mocznik. Zmniejszenie więc zawartości mocznika w mleku jest korzystne dla bilansu energetycznego krów.
Lizawki energetyczno-mineralne znajdują się w handlu, oprócz melasy i soli mineralnych mogą być wzbogacane w białko, mocznik, drożdże, zioła oraz olejki eteryczne. Głównym dostarczycielem lizawek energetycznych jest firma Blattim.


Podsumowanie
Lizawki, w świetle prawa paszowego, są bezpiecznym dodatkiem paszowym. Dostępne są niemal we wszystkich magazynach, składach i hurtowniach prowadzących sprzedaż mieszanek paszowych na terenie całego kraju. Z racji stosunkowo niskiej ceny (w porównaniu do premiksów) można je traktować jako niezastąpione źródło mikroelementów w diecie bydła.

Tags: pastwiska