Na użytkach zielonych produkuje się nie tylko zielonkę do bezpośredniego wykorzystania w żywieniu bydła, ale także pozyskuje siano, kiszonki, sianokiszonki i susz. W procesie konserwania i przetwarzania zielonek ważne jest stosowanie odpowiednich metod, gwarantujących uzyskanie wartościowej paszy dla zwierząt gospodarskich. Zakonserwowane w różnej formie zielonki stanowią źródło paszy w okresie jesienno-wiosennym.

W praktyce mamy do czynienia z dwoma głównymi sposobami konserwowania pasz zielonych – suszenie i kiszenie. Suszenie polega na obniżeniu zawartości wody w skoszonej zielonce poniżej 15%, natomiast w procesie kiszenia w wyniku fermentacji bakterii kwasu mlekowego obniża się odczyn pH. Z roślin zielonych podczas suszenia uzyskuje się siano lub susz, natomiast w procesie fermentacji otrzymuje się kiszonki.
W zależności od zawartości suchej masy można wyprodukować kiszonki:

• świeże, zawierające do 30% suchej masy;

• podsuszone, o zawartości 31-40% suchej masy;

• sianokiszonki, które zawierają powyżej 40%, lecz nie więcej jak 50% suchej masy.

Warunkiem sporządzania dobrej jakości kiszonek jest posiadanie odpowiednich maszyn do zbioru, rozdrabniania oraz transportu masy roślinnej. Przebieg fermentacji oraz wartość kiszonki zależą zarówno od składu botanicznego runi jak i techniki zakiszania. Zielonki przeznaczone do zakiszania powinny zawierać:

• dużą ilość cukrów prostych, niezbędnych do nagromadzenia kwasu mlekowego, który zapewni odpowiednie obniżenie pH masy roślinnej;

• zmniejszoną ilość wody w porównaniu ze skoszoną zielonką;

• substancje hamujące rozwój bakterii i grzybów pleśniowych;

• jak najmniej zanieczyszczeń glebowych.

Decydującym czynnikiem w procesie kiszenia jest zawartość cukrów w masie roślinnej (tab. 1). Trawy zawierają ich na ogół więcej w porównaniu z motylkowatymi drobnonasiennymi, toteż lepiej się zakiszają. Zawartość cukrów zależy od fazy wegetacji roślin, pory roku i dnia oraz wielkości nawożenia mineralnego. Opóźnienie terminu zbioru wpływa niekorzystnie na zdolność zakiszania zielonki z traw, wzrasta bowiem zawartość włókna surowego, a obniża się zawartość cukrów. Pojawiają się trudności z wyparciem powietrza z zakiszanej masy i obserwuje się nieprawidłowy przebieg początkowej fazy fermentacji. Przyjmuje się, że zawartość włókna nie powinna przekraczać 25% w suchej masie. Wiosną ruń łąkowa cechuje się najwyższą zawartością cukrów prostych, latem i wczesną jesienią ich ilość jest mniejsza (maj – w I pokosie 12% s.m., lipiec – w II pokosie 9% s.m., wrzesień – w III pokosie 8% s.m.). Duży wpływ na zawartość cukrów ma pora dnia. Między wczesnym rankiem a popołudniem różnica w ich zawartości dochodzi nawet do 100% (na korzyść godzin popołudniowych).
W warunkach klimatycznych Polski liczba dni pochmurnych, o zwiększonej wilgotności powietrza, przypada w okresie zbioru III lub IV pokosu. Dlatego, też korzystniej jest przeznaczyć masę roślinną z tych pokosów na kiszonkę. Straty składników pokarmowych będą zdecydowanie mniejsze niż podczas suszenia jej na siano. Ponadto, zielonka z III i IV pokosu zawiera stosunkowo dużo suchej masy, co wpływa na przygotowanie dobrej kiszonki.
Ruń łąkowo-pastwiskową można zakiszać w formie m.in.:

• wilgotnej zielonki, traktowanej dodatkami kiszonkarskimi;

• zielonki przewiędniętej lub podsuszonej (zbiór dwufazowy).

W przypadku bezpośredniego kiszenia zielonki wilgotnej, należy liczyć się ze znacznymi stratami wskutek wyciekania soków kiszonkowych oraz silną fermentacją, dającą produkt kwaśny o pH 3,5-4,0 i małej smakowitości. Kiszonki produkowane z przewiędniętych lub podsuszonych roślin charakteryzują się umiarkowaną kwasowością (pH 4,2-4,6) i nie stwierdza się wycieku soków kiszonkowych podczas fermentacji, a produkt końcowy jest chętnie zjadany przez przeżuwacze w większych ilościach (9-12 kg suchej masy/krowę w ciągu doby).
Zakiszanie roślin po ich przewiędnięciu lub podsuszeniu, pozwala na ograniczenie rozwoju bakterii, zakłócających proces fermentacji. Zaleca się podsuszanie runi do zawartości 30% suchej masy, by w ten sposób zminimalizować straty podczas kiszenia. Konserwując 100 kg świeżej zielonki zawierającej 85% wody, w procesie fermentacji wydzielą się aż 33 l soku, a to równa się stracie około 40 MJ energii netto. Duże znaczenie w procesie kiszenia ma rozdrobnienie roślin, od którego zależy dokładność ubicia masy, a przez to szybkość powstawania warunków beztlenowych. Kiszonki można sporządzać ze wszystkich kolejnych pokosów. Najlepsze jednak parametry jakościowe posiadają kiszonki z I wiosennego odrostu, zebranego w optymalnych warunkach pogodowych. Natomiast najlepiej przechowują się kiszonki sporządzone z pokosów zbieranych jesienią, ze względu na niższe temperatury powietrza.

Najtaniej można wyprodukować kiszonkę w pryzmach i silosach płaskich. Kisząc w pryzmach ponosi się jednak straty, a także uzyskuje się produkt o słabszej jakości. Pryzmy należy formować na utwardzonej powierzchni, najlepiej na płycie betonowej, zlokalizowanej w pobliżu budynku inwentarskiego. Wymiary pryzm powinny kształtować się następująco: szerokość 5-6 m, wysokość do 1,8 m, długość do 32 m.
Silosy płaskie -z dwoma ścianami, czyli przejazdowe oraz silosy z trzema ścianami (nieprzejazdowe) zapewniają dobry produkt, pod warunkiem dokładnego ugniatania surowca. W prawidłowo zbudowanych silosach płaskich, ze zbiornikami osadnikowymi do ewentualnego gromadzenia soków kiszonkowych, przy dobrym przygotowaniu surowca roślinnego i szczelnym okryciu, straty nie przekraczają 15%. Ściany boczne silosu powinny być odchylone na zewnątrz o 110 w stosunku do pionu. Optymalna wysokość ścian wynosi 1,6 do 2,5 m. Silos powinien być raczej wąski i długi niż krótki i szeroki. Wskazane jest osadzenie silosu na płycie betonowej o długości 20-25 m. Należy pamiętać, że minimalną szerokością silosu jest podwójny rozstaw tylnych kół ciągnika, którym będzie ugniatana zielonka. Przed silosem lub pryzmą rozkłada się cienką warstwę słomy, tzw. wycieraczkę dla kół ciągnika i przyczep z dowożoną zielonką. Ułożona przed silosem warstwa słomy skutecznie ogranicza zanieczyszczenie masy roślinnej błotem z kół. Zielonkę z każdej przywiezionej przyczepy; trzeba dokładnie za każdym transportem ugnieść oraz wyrównać powierzchnię kiszonego surowca. Ugniatać należy tak długo, aż zagłębiać się będzie tylko protektor kół ciągnika. Na koniec zapełniania silosu, ostatnią warstwę zielonki o grubości 0,5 m, należy nałożyć w środkowej części silosu i dobrze ugnieść. W ten sposób zapobiega się powstawaniu zagłębienia pośrodku pryzmy i przyspiesza się proces kiszenia. Bardzo ważną czynnością jest szczelne przykrycie zakiszanego surowca czarną folią kiszonkarską. Przykryta zielonka powinna być obciążona, najlepiej starymi oponami, ułożonymi jedna przy drugiej. Okrywanie silosu ziemią lub piaskiem może powodować zanieczyszczanie kiszonki podczas jej wybierania. Baloty słomy stanowią dobrą kryjówkę dla gryzoni, natomiast worki z piaskiem są zbyt ciężkie do nakładania i zdejmowania z silosu podczas wybierania kiszonki. Wskazane jest zadaszenie silosu w celu ograniczenia strat, powodowanych przez niekorzystne warunki pogodowe. Uwzględniając przejazdy ciągnikiem po górnej warstwie surowca podczas ugniatania, odległość podstawy daszku od powierzchni zakiszanej powinna wynosić przynajmniej 3 m. Pojemność silosu, niezbędna do zapewnienia odpowiedniej ilości paszy (tab. 2), zależy od sposobu żywienia oraz grupy zwierząt, długości okresu skarmiania kiszonki i podsuszenia surowca. Wartość pokarmowa kiszonki zależy od sprawności formowania pryzm i czasu zapełniania silosów. Jeżeli czas gromadzenia surowca nie przekracza trzech dni, straty wynoszą mniej niż 10% i w kiszonce dominuje kwas mlekowy. Wydłużenie okresu napełniania zielonką do tygodnia podwaja straty oraz obniża jakość i wartość smakową kiszonki. Jeżeli masa roślinna będzie słabo ugnieciona, to cała warstwa ulegnie zepsuciu, niezależnie od rodzaju surowca. Podejmując decyzję o produkcji kiszonek należy:

• dokonać przeglądu technicznego maszyn i urządzeń do koszenia i zbioru zielonki;

• oczyścić silos z resztek starej kiszonki oraz przygotować niezbędną powierzchnię folii kiszonkarskiej do przykrycia masy roślinnej;

• określić fazę dojrzałości do zbioru gatunków dominujących w runi;

• szacunkowo oznaczyć wielkość plonu biomasy na powierzchni łąki, przyjmując, że l kg zielonki zebrany z 1 m2 odpowiada 10 tonom zielonki z l ha.

Przystępując do zbioru zielonki, warto uwzględnić prognozę pogody na kilka kolejnych dni. Sposób postępowania ze skoszoną runią zależy od warunków atmosferycznych. Można w uproszczeniu zaproponować następujące warianty przygotowania surowca do produkcji kiszonki:

• przy bardzo dobrej pogodzie (słońce, lekki wiatr i niska wilgotność powietrza) po skoszeniu runi w godzinach przedpołudniowych, uwilgotnienie jej spada w ciągu dnia do 60-70%; na następny dzień, po ustąpieniu rosy, zielonkę o zawartości 30-40% s.m. zgrabia się w luźne wałki i przystępuje do zbioru i zakiszania (próbka zielonki skręcana w dłoniach nie oddaje wilgoci, a jednocześnie nie chrzęści i nie kruszy się);

• przy pogodzie niestabilnej (przewaga zachmurzenia, lekki wiatr na przemian z okresami bezwietrznymi, średnie uwilgotnienie powietrza) po skoszeniu roślin odparowywanie wody jest powolne; jeśli w dniu koszenia pogoda zmieni się na niekorzyść, trzeba poczekać na jej poprawę; skoszoną zielonkę należy przetrząsać 1-2 razy dziennie; po dwóch dobach, po zgrabieniu zielonki w wałki przystępuje się do zbioru i kiszenia; jeśli zawartość suchej masy w surowcu wynosi 20-30%, można zastosować bakterie kwasu mlekowego;

• przy złej pogodzie, po skoszeniu roślin, wskutek ciągłych opadów deszczu, straty składników pokarmowych są bardzo duże; ścięta ruń praktycznie nie przesycha; należy poczekać do zaniku deszczu i wtedy po powierzchniowym przeschnięciu zielonki, po dwukrotnym jej przetrząśnięciu, zbiera się ją do zakiszania; wskazane jest zastosowanie preparatów mikrobiologiczno-enzymatycznych; można też zwiększyć zawartość suchej masy przez dodanie śruty i otrąb zbożowych lub suszonych wysłodków buraczanych, w ilościach 60-80 kg na l tonę zakiszanej zielonki.

Kiszenie zielonek mogą przyspieszać i ukierunkowywać dodatki kiszonkarskie (konserwanty). Ze względu na sposób działania, konserwanty można podzielić na dwie zasadnicze grupy:

• wspomagające początkowy okres fermentacji i ograniczające straty w pierwszym etapie zakiszania;

• zabezpieczające dobrą jakość kiszonki, a zwłaszcza jej stabilność po otwarciu silosu lub pryzmy (ograniczają utlenianie i zagrzewanie się kiszonki).

Do preparatów wspomagających procesy fermentacyjne możemy zaliczyć inokulanty, zawierające bakterie kwasu mlekowego. Wypreparowuje się je z kiszonek i dodaje do surowca zakiszanego. Sprzyjają one intensywnemu namnażaniu się bakterii kwasu mlekowego, a przez to szybkiemu obniżeniu się pH. Drugą grupą dodatków kiszonkarskich są kwasy organiczne, a mianowicie kwas propionowy i kwas mrówkowy. Głównie zabezpieczają one jakość i stabilność kiszonki po otwarciu silosu. Kwasu propionowego praktycznie nie stosuje się ze względu na wysoką cenę. Kwas mrówkowy szybko obniża pH do 4,0 oraz wstrzymuje rozwój szkodliwych drobnoustrojów, powodujących straty składników pokarmowych kiszonki, pogarszających jakość mleka i zwiększających ryzyko zapalenia wymion.
Stosowanie dodatków kiszonkarskich wiąże się z ponoszeniem przez rolnika dodatkowych kosztów. Kiedy jest to uzasadnione oraz co zastosować? Używanie konserwantów jest wskazane w następujących sytuacjach:

• w czasie zbioru panują złe warunki pogodowe, wykluczające przesuszenie zielonki; opady zwiększają uwodnienie zielonek, (kwasy organiczne lub inokulanty);

• kiszenie zielonek z motylkowatych lub traw ze znaczną przewagą motylkowatych (dodatek melasy i inokulantu lub melasy i kwasów organicznych);

• zakiszanie zielonek silnie nawożonych azotem, powyżej 100 kg N/ha (inokulanty lub kwasy organiczne);

• przy kiszeniu mało rozdrobnionych zielonek (inokulanty lub kwasy organiczne);

• zbyt długotrwałe napełnianie zielonką silosu lub pryzmy (kwasy organiczne lub inokulanty);

• stosowanie niedokładnego wybierania kiszonek ze silosu, z pryzmy, późną wiosną i latem (kwasy organiczne).

Prawidłowo sporządzona kiszonka z porostu łąkowego powinna charakteryzować się:

• przyjemnym zapachem (owocowym, świeżego chleba) oraz strukturą i barwą podobną do zakiszanego surowca;

• dobrą smakowitością (smak lekko kwaśny); jest chętnie zjadana przez zwierzęta w dużych ilościach;

• dużą koncentracją energii, przynajmniej 4,7 MJ energii netto w 1 kg suchej masy;

• małą zawartością amoniaku, jego nadmiar jest wyczuwalny przy wybieraniu kiszonki;

• brakiem lub śladową ilością kwasu masłowego (0-0,1%).

Istotny wpływ na jakość kiszonki podawanej zwierzętom ma sposób jej wybierania z silosu lub pryzmy. Duże rozluźnienie bloku zakiszonej masy otwiera dostęp tlenu do głębszych warstw i sprzyja niepożądanej fermentacji wtórnej, w wyniku której straty mogą sięgać nawet 25%. Szczególnie niewskazane jest wybieranie kiszonki szczękowym wybierakiem lub ładowaczem widłowym, ponieważ masa roślinna jest wyciągana (wyrywana). Najlepszym sprzętem do tego celu są wycinarki lub przyczepy paszowe, wyposażone we frez wycinający. Dzięki temu stos kiszonki po wybraniu jest lity, odporny na intensywne wnikanie powietrza do wewnątrz silosu lub pryzmy. Zaleca się wybieranie takiej ilości kiszonki, która wystarcza na jeden dzień żywienia. Powinna być ona dostarczana do obory minimum dwa razy dziennie, aby nie zalegała w żłobach dłużej niż 6 godzin.
Zasady sporządzania dobrej kiszonki z porostu łąkowego:
1.    przestrzeganie odpowiedniego nawożenia mineralnego (unikanie przenawożenia roślin);
2.    dotrzymywanie właściwego terminu zbioru, tj. zawartość włókna w suchej masie nie powinna przekraczać 25% (odpowiada to strawności suchej masy około 70%);
3.    koszenie roślin do wysokości 5-8 cm, co pozwala na eliminację zanieczyszczeń pochodzących z powierzchni gleby;
4.    unikanie koszenia i zbioru zielonki w okresie złej pogody (gdy pada deszcz);
5.    podsuszanie skoszonej zielonki na ścierni do zawartości 30% suchej masy, w możliwie najkrótszym czasie; jeśli istnieją trudności z podsuszeniem, warto przy zbiorze zielonki użyć dodatków kiszonkarskich, zwłaszcza preparatów mikrobiologicznych;
6.    napełnianie silosu lub pryzmy zielonką szybko i równomiernie;
7.    bardzo dokładne ugniatanie (ubijanie) zielonki w silosie lub pryzmie;
8.    staranne okrycie zakiszonej masy i okresowe kontrolowanie szczelności silosu lub pryzmy;
9.    możliwie szybka likwidacja uszkodzeń powstałych w przykryciu kiszonki.

Jeżeli zakisi się podsuszoną zielonkę, o zawartości przynajmniej 40% suchej masy, zebraną przy słonecznej pogodzie, to uzyska się jedną z najlepszych pasz w żywieniu przeżuwaczy – sianokiszonkę. Można ją wyprodukować nie tylko w silosach, ale także w belach cylindrycznych owijanych folią. Sposób produkcji sianokiszonek jest uzależniony przede wszystkim od areału upraw roślin pastewnych, przeznaczonych do zakiszania i sytuacji ekonomicznej gospodarstwa.
Do produkcji sianokiszonki najbardziej nadaje się młoda ruń łąkowa lub nadwyżki plonu z pastwisk. W tym celu, I odrost wiosenny należy skosić w fazie kłoszenia się dominujących gatunków traw wysokich, np. kostrzewy łąkowej. Więdnięcie zielonki powinno przebiegać jak najszybciej. W tym celu zalecane jest użytkowanie kosiarek ze zgniataczem lub spulchniaczem pokosów, szeroko rozkładających zielonkę na ścierni oraz roztrząsanie i odwracanie skoszonej masy roślin. Po upływie 36-48 godzin, przy słonecznej i wietrznej pogodzie w ciągu dnia, podsuszona zielonka o zawartości 40-45% suchej masy nadaje się do zbioru. Należy pamiętać, że w maju skoszona ruń łąkowa podsycha stosunkowo wolniej, ze względu na dość niskie temperatury powietrza przed wschodem słońca. Podczas bezwietrznej pogody wskazane jest w ciągu dnia dwu lub trzykrotne przetrząśnięcie zielonki. Przy słabym nasłonecznieniu podsuszanie może przedłużyć się do trzech dni. Gdy jest pochmurno zaleca się częste odwracanie pokosów w okresach bezopadowych. Wystarczająco podsuszoną zielonkę należy jak najszybciej zebrać ze ścierni. Jeżeli zawartość suchej masy nie przekracza 45% można ją zakisić w silosie płaskim, pamiętając jednak o bardzo dokładnym ugniataniu. Większa niż 45% zawartość suchej masy utrudnia wyparcie powietrza z kiszonego surowca, w następstwie czego kiszonka może pleśnieć. Zaleca się dodawanie preparatów mikrobiologicznych do zakiszanej masy.
Sprawdzonym sposobem konserwacji podsuszonej runi łąkowej, o większej zawartości suchej masy, jest produkcja bel (balotów) i kostek owijanych w rozciągliwą samoprzylepną folię PCV. W celu zapewnienia odpowiedniego naciągu i przylegania do surowca stosuje się folię o grubości 0,025-0,030 mm i rozciągliwości do 50%. Bele powinny być owijane z 50% zakładką, co ogranicza dostęp powietrza i gwarantuje właściwy przebieg fermentacji.
Skoszoną i podsuszoną zielonkę formuje się w wały, o szerokości dostosowanej do podbieracza prasy zwijającej lub kostkującej. Cienko i wąsko uformowane wały podsuszonej zielonki najczęściej są przyczyną nierównomiemego sprasowania. Również zbyt szybka jazda ciągnikiem powoduje słabsze i niedokładne zgniatanie. Sprasowane bele najlepiej przewieść do miejsca ich składowania, pozostawić na 1-2 godzin, po czym owinąć folią. Proces fermentacji w zwiniętej beli trwa około 6 tygodni i po tym okresie sianokiszonka nadaje się do skarmiania. Przydatność do spożycia prawidłowo owiniętej beli, w dobrych warunkach przechowywania, wynosi do dwóch lat. Najkorzystniej jest składować bele w zacienionym miejscu, na utwardzonej i czystej nawierzchni lub piaszczystym podłożu, aby uniknąć zniszczenia folii przez gryzonie ziemne. Bele można układać w dwóch warstwach, w pozycji stojącej. Wówczas nie ulegają one odkształceniu oraz nie zbiera się między nimi woda. Nie należy przykrywać bel dodatkową warstwą folii, która stanowiłaby schronienie dla szkodników dziurawiących owiniętą kiszonkę. W celu bezpiecznego magazynowania bel wskazane jest ogrodzenie, najlepiej druciane. Uszkodzenia mechaniczne należy natychmiast usuwać przez szczelne naklejanie łat z folii samoprzylepnej. Bele po rozwinięciu można dzielić na porcje i zadawać do żłobów lub wkładać do specjalnie przygotowanych paśników, do których będą podchodzić zwierzęta. Masa kiszonki w belach kształtuje się od 380 do 450 kg/m3 i zależy od stopnia podsuszenia zielonki.

Przy produkcji sianokiszonki należy zwrócić uwagę m.in. na:

• zawartość sm w sianokiszonce – powinna wynosić od 35 do 50%;

• zaleca się jednak ??? dodatków chemicznych ??? biologicznych inokulantów dla ukierunkowania przebiegu procesu fermentacji;
• owijanie bel sianokiszonki folią powinno nastąpić w ciągu dwóch godzin od zbelowania, jeśli to możliwe, na miejscu składowania bel;

• folia posiada jedna stronę klejącą (strona wewnętrzna), dzięki jednostronnej kleistości folii baloty nie kleją sie do siebie;

• belę należy owijać folią dwu- lub trzykrotnie z zakładką 50%;

• unikać owijania podczas deszczu;

• okrągłe bele można przechowywać na boku lub pionowo. Zaleca się jednak przechowywanie pionowe, ponieważ na denku beli znajduje się najwięcej warstw folii;

• owinięte bele należy składować na płaskiej powierzchni;

• bel sianokiszonki nie należy składować na paletach;

• po owinięciu należy unikać przestawiania bel.

Technologia produkcji cylindrycznych bel znajduje zastosowanie w gospodarstwach utrzymujących przynajmniej 10 krów. W gospodarstwie o dużej obsadzie bydła, taki sposób produkcji sianokiszonki z runi łąkowej, może być cennym uzupełnieniem dużej produkcji kiszonek z kukurydzy w silosach.

Tags: pasze objętościowe