Prawidłowe zidentyfikowanie i monitorowanie warunków zdrowia i choroby bydła mlecznego jest ważnym elementem chowu zwierząt.

Stały nadzór, rejestracja stanu zdrowia i wydajności każdego zwierzęcia w stadzie ma bardzo duże znaczenie dla zapewnienia dobrostanu i bezpieczeństwa zwierząt. Zgodnie z Dyrektywą Rady 98/58/EEC stan wszystkich zwierząt należy kontrolować, co najmniej raz dziennie. Codzienne monitorowanie sytuacji w oborze oraz obserwacja zachowania zwierząt powinny zatem stanowić integralną część obsługi zwierząt.
Czynniki wpływające na zdrowie zwierząt można podzielić na kilka grup, są to:
✓    środowisko fizyczne, czyli system utrzymania, budowa obory, konstrukcja podłogi legowisk, żłobów, system udoju, gospodarka nawozami, organizacja wypasu;
✓    mikroklimat – temperatura, wilgotność i ruch powietrza, zanieczyszczenia;
✓    środowisko psychiczne, czyli właściwy nadzór i opieka nad zwierzętami, zachowanie personelu, poziom hałasu, hierarchia w stadzie;
✓    żywienie – jakość i ilość paszy, dostęp do wody;
✓    środowisko biologiczne – mikroorganizmy występujące w paszy, wodzie, powietrzu;
✓    środowisko chemiczne – stężenie gazów powstałych w korytarzu gnojowym.   
Kontrola warunków utrzymania i żywienia przekładająca się bezpośrednio na wydajność mleczną, wskaźniki rozrodu, brak zachorowań, upadków, komfort psychiczny, brak stresu, dobry apetyt decyduje o zachowaniu wewnętrznej homeostazy organizmu, czyli o zachowaniu właściwego poziomu dobrostanu zwierząt.
W monitorowaniu stanu zdrowia zwierząt w stadzie wykorzystuje się diagnostykę kliniczną i laboratoryjną. Codzienna obserwacja zwierząt ich zachowania, wyników produkcyjnych oraz badania laboratoryjne reprezentatywnej grupy zwierząt pozwalają skutecznie wyeliminować zagrożenia w stadzie.
Codzienne kontrolowanie stanu zwierząt powinna obejmować:
✓    kontrolę pobierania paszy,
✓    ocenę poruszania się zwierząt,
✓    punktową ocenę kondycji,
✓    pomiar ciepłoty ciała (prawidłowa temperatura to 38-39°C),
✓    długość czasu przeżuwania,
✓    stan racic (główne przyczyny choroby racic to niewłaściwe żywienie, nieodpowiednie podłoże, brak właściwej pielęgnacji),
✓    ocenę stanu wymienia – obserwacja strzyków i mleka,
✓    ocenę wypełnienia żwacza i obserwację jego pracy (10 do 12 skurczy w ciągu 5 min.),
✓    ilość oddechów – prawidłowa ilość to 10 do 30 na minutę, przyspieszony oddech może oznaczać przegrzanie organizm lub sygnalizować ból i gorączkę.
Monitoring kliniczny pozwala na wychwycenie występowania chorób zakaźnych i niezakaźnych np. metabolicznych. Najczęściej występującymi problemami zdrowotnymi u krów są: niepłodność, mastitis, choroby kończyn, zaburzenia metaboliczne oraz choroby zakaźne.

W stadzie bydła mlecznego bardzo ważna jest systematyczność obserwacji i analiza otrzymanych wyników. Prowadzenie statystyki dotyczącej wskaźników rozrodu, inseminacji, wycieleń pozwala na stworzenie bazy porównawczej, gdyż pewien odsetek występowania schorzeń i zaburzeń jest dopuszczalny. Kontrola zdrowotności stada to nie tylko obserwacja stanu zdrowia zwierząt. To także kontrola, jakości i wartości pokarmowej paszy, możliwości i dostępności jej pobierania, kontrola poideł, ściółki, urządzeń występujących w oborze oraz aparatury udojowej.


Choroby zakaźne
Często zdarza się jednak, że objawy chorobowe są bardzo trudne do wychwycenia i niejednoznaczne. Wtedy bardzo ważnym elementem kontroli zdrowotności stają się diagnostyczne badania laboratoryjne. Najczęściej są to badania krwi, moczu, kału, mleka oraz treści żwacza. Większość badań diagnostycznych wykonuje się w ogólnodostępnych laboratoriach. W przypadku podejrzenia występowania chorób zakaźnych podlegających zgłoszeniu na mocy ustawy o ochronie zdrowia zwierząt dodatkowo konieczne jest powiadomienie powiatowego lekarza weterynarii. Pod kontrolą Inspekcji Weterynaryjnej odbywa się natomiast monitorowanie chorób zakaźnych zaraźliwych zwalczanych z urzędu. Testy na wystąpienie takich chorób wykonywane są przez Zakłady Higieny Weterynaryjnej oraz przez Instytut Weterynarii.
Okresowemu urzędowemu monitoringowi poddawane są zwierzęta w celu wykrycia takich chorób jak: BSE (gąbczasta encefalopatia, gruźlica, bruceloza i EBB (enzootyczna białaczka bydła). Masowe akcje w celu wykrycia tych chorób prowadzone są bezpłatnie. Badanie na wykrycie BSE wykonuje się u zwierząt poddanych ubojowi powyżej 30 miesiąca życia oraz u zwierząt powyżej 24 miesiąca w przypadku jakichkolwiek podejrzanych objawów, padnięcia lub uboju z konieczności. Badania przesiewowe w celu wykrycia gruźlicy wykonuje się corocznie u 1/3 populacji bydła w wieku powyżej 6 tygodni. Test na wykrycie gruźlicy polega na wstrzyknięciu 0,2 ml tuberkuliny bydlęcej i odczycie wyniku według klucza po 72 godzinach. Badania w kierunku wykrycia brucelozy wykonuje się corocznie u 1/3 bydła w wieku powyżej 1 roku oraz u krów po poronieniu. Monitoringiem w celu wykrycia enzootycznej białaczki bydła objęta jest natomiast 1/3 pogłowia bydła w wieku powyżej 2 lat na obszarze, gdzie w co najmniej 99,8% stad nie stwierdzono występowania tej choroby przez okres 2 lat oraz wszystkie zwierzęta na obszarze, gdzie zaobserwowano podwyższone ryzyko występowanie tej choroby.


Choroby niezakźne
Większość chorób bydła w znaczący sposób obniżających ich wydajność oraz płodność stanowią choroby niezakaźne. Występują one najczęściej na skutek błędów żywieniowych, działalności bakterii, pasożytów oraz urazów.
Jednym z najważniejszych elementów chowu bydła jest żywienie, jest ono już od wielu lat przedmiotem licznych badań naukowych, opracowań praktycznych i działalności firm paszowych. Jest to bardzo ważna dziedzina z racji tego, iż większość chorób wynika z błędów żywieniowych. Żywienie szczególnie ważne znaczenie odgrywa w przypadku wysokowydajnych krów mlecznych, gdzie odpowiednio dobrana i zbilansowana dawka pokarmowa stanowi podstawę produkcji mleka. Bardzo ważne staje się w tym przypadku pokrycie zapotrzebowania na energię, białko, tłuszcze, witaminy oraz mikroelementy, stanowiące podstawę aktywności enzymów. Niewłaściwe żywienie prowadzi do wystąpienia chorób metabolicznych, w celu ich zdiagnozowania konieczna jest obserwacja kliniczna (zaburzenia przeżuwania, niestrawność, obniżenie wydajności mlecznej) oraz badania laboratoryjne krwi, moczu, kału oraz treści żwacza. Prawidłowe funkcjonowanie żwacza przekłada się bezpośrednio na funkcjonowanie całego organizmu zwierzęcia.

Decydujące znaczenie ma tutaj odpowiednia mikroflora, prawidłowy rozwój brodawek żwacza oraz odpowiednie pH. Optymalne pH żwacza kształtujące się w przedziale 6,0-7,0 zapewnia odpowiedni przebieg procesów fermentacji i trawienia. Obniżenie pH poniżej 5,0 prowadzi do kwasicy żwacza w wyniku czego dochodzi do rozwoju bakterii Streptococcus bovis, zubożenia fizjologicznej mikroflory oraz martwicy brodawek. Kontrolowanie przemian zachodzących w żwaczu odbywa się na podstawie pobrania sondą treści żwacza i jego oceny.


Jakie testy można wykonać?
Czynniki środowiskowe oddziałujące na zwierzę znajdują swoje odzwierciedlenie w wartościach wskaźników hematologicznych i biochemicznych krwi oraz w składzie chemicznym mleka. Krew jest bardzo dobrym wskaźnikiem zmian zachodzących w metabolizmie zwierzęcia. Szczególnie przydatne w określeniu zaburzeń metabolicznych są analizy biochemiczne krwi, a zwłaszcza; stężenie glukozy, mocznika, albumin, białka całkowitego, β-hydroksymaślanów, wolnych kwasów tłuszczowych oraz makroelementów.
Bardzo przydatnym wskaźnikiem oceny żywienia jest analiza składu chemicznego mleka, szczególnie zaś oznaczenie zawartości białka całkowitego oraz mocznika. Łączna ocena obydwu parametrów daje informacje o pokryciu zapotrzebowania w dawce pokarmowej na białko i energię. Normatywne stężenie mocznika w mleku powinno się kształtować w zakresie 150-300 mg/l, przy zawartości białka na poziomie 3,2-3,6%. Dopełnieniem oceny przemian metabolicznych u krów, a co za tym idzie prawidłowości żywienia jest określenie stężenia wapnia i fosforu w surowicy krwi.
Do najczęściej występujących chorób metabolicznych zaliczane są:
✓    ujemny bilans energetyczny – niedożywienie krów mlecznych w stosunku do zapotrzebowania wydatkowanego na produkcję mleka.
✓    ketoza – na skutek niedoborów związków energetycznych następuje uruchomienie rezerw tłuszczowych z organizmu zwierzęcia. Dochodzi do tzw. niepełnego spalania tłuszczów i zwiększenia się ilości związków ketonowych we krwi, moczu oraz mleku.
✓    kwasica (acydoza) – powstaje na skutek skarmiania pasz o dużej koncentracji cukrów, co prowadzi do wytwarzania nadmiernej ilości kwasu mlekowego, który przechodząc do krwi powoduje kwasicę metaboliczną.
✓    zasadowica (alkaloza) – powstaje w wyniku skarmiania paszy z dużą koncentracją białka.
✓    monitorowanie zdrowotności krów mlecznych na farmach wysokoprodukcyjnych jest bardzo ważnym elementem zarządzania. Bardzo przydatnym narzędziem stają się, zatem badania laboratoryjne krwi. Pozwalają one określić ogólny stan zdrowia zwierzęcia, funkcjonowanie poszczególnych narządów oraz wychwycić zaburzenia i stany chorobowe. Uzyskane wyniki porównywane są z normami referencyjnymi dla poszczególnych grup zwierząt, przy uwzględnieniu stanu fizjologicznego, grupy technologicznej, warunków bytowych oraz obserwacji klinicznych.
Badania hematologiczne najczęściej obejmują: oznaczenie liczby leukocytów, erytrocytów, płytek krwi, stężenie hemoglobiny i hematokryt. Można także wyliczyć wskaźniki czerwonokrwinkowe, które obrazują ogólny stan homeostazy organizmu, do których należą: MCV – średnia objętość krwinki czerwonej, MCH – średnia masa hemoglobiny w krwince czerwonej oraz MCHC – średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej. W skład badań biochemicznych krwi wchodzi oznaczenie poziomu glukozy, białka całkowitego, cholesterolu, trójglicerydów, mocznika, kreatyniny, AST (aminotransferaza asparaginianowa, ALT (aminotransferaza alaninowa), LDH (dehydrogenaza mleczanowa). Ponadto wykonuje się oznaczenie poziomu hormonów, makro- i mikroelementów oraz witamin.
Otrzymane wyniki analizy krwi pozwalają na ocenę funkcjonowania poszczególnych narządów i tak:
✓    profil wątrobowy określają aminotransferaza asparaginianowa (AST), aminotransferaza alaninowa (ALT), γ-glutamylolotransferaza (γ-GT, GGT), dehydrogenaza mleczanowa (LDH), dehydrogenaza glutaminowa (DLD, GLDH), fosfataza zasadowa (AP, ALP), bilirubina całkowita, albuminy, cholesterol i amoniak;
✓    profil nerkowy – mocznik, kreatynina, białko całkowite, albuminy, sód i potas;
✓    profil sercowy – aminotransferaza asparaginianowa (AST), aminotransferaza alaninowa (ALT), dehydrogenaza mleczanowa (LD) oraz potas;
✓    profil lipidowy – cholesterol i trójglicerydy,
✓    profil kostny – wapń, fosfor, fosfataza zasadowa (AP), białko całkowite i albuminy.
Ocenę funkcjonowania układu odpornościowego oraz poziomu dobrostanu krów mlecznych można wykonać na podstawie oznaczeń białek fazy ostrej. Są one wyznacznikiem funkcjonowania wielu narządów. Szczególnie przydatnym oznaczeniem jest określenie poziomu haptoglobiny, której stężenie we krwi powyżej 0,7 g/l świadczy o procesie chorobotwórczym.
Badanie krwi najczęściej wykonywane jest u pojedynczych sztuk bydła w celu konkretnego zdiagnozowania problemu zdrowotnego oraz określenia funkcjonowania danego narządu lub układu.


Schorzenie gruczołu mlekowego
Najczęstszym schorzeniem występującym u bydła mlecznego powodującym duże straty produkcyjne jest zapalenie gruczołu mlekowego. Na rozwój tej choroby znacząco rzutują: warunki utrzymania, higiena i technika doju, żywienie, odporność organizmu. W celu wykrycia występowania mastitis wykonuję się ocenę mleka przed udojem na tzw. przedzdajaczu oraz terenowy odczyn komórkowy (TOK). Stan zdrowotności gruczołu mlekowego znajduje odzwierciedlenie także w analizie chemicznej mleka, a zwłaszcza w liczbie komórek somatycznych oraz ogólnej liczbie drobnoustrojów. W stadach bydła mlecznego podlegających kontroli użytkowości mlecznej wykonuje się okresową kontrolę jakości mleka.


Uwaga na kulawizny
Kolejnym poważnym problemem zdrowotnym u krów są choroby narządu ruchu. Mogą je warunkować czynniki wrodzone (postawa, wielkość racic, nierównomierne obciążenie ciała) oraz środowiskowe (budowa podłóg, warunki żywieniowe, niewłaściwa pielęgnacja, drobnoustroje). Systematyczna obserwacja zwierząt pozwala na wczesne wykrycie kulejących zwierząt. Problemem może być natomiast ustalenie przyczyn urazu oraz zidentyfikowanie jednostki chorobowej i ustalenie konkretnego leczenia. Obserwację zwierząt najlepiej jest przeprowadzić podczas wypędzania ich na pastwisko lub okólniki oraz podczas przepędzania na halę udojową. W diagnostyce chorób narządu ruchu coraz częstej wykorzystuje się specjalistyczne badania m.in. USG, RTG, artroskopie.


Rozród
Problemy i schorzenia układu rozrodczego stanowią kolejny ważny element hodowli krów mlecznych. Wysoka wydajność mleczna krów często przekłada się na obniżenie wskaźników rozrodu. Dzieje się to na skutek zaburzeń metabolicznych, w warunkach wysokiej produkcji mleka krowy nie są w stanie pokryć energetycznych potrzeb fizjologicznych i produkcyjnych. Stąd też bardzo ważny jest systematyczny, prowadzony przez dłuższy czas monitoring efektywności rozrodu. Kontrola rozrodu to przede wszystkim właściwe rozpoznanie rui. Podstawową, najczęściej stosowaną metodą jest obserwacja zwierząt, prowadzona kilka razy dziennie i obejmująca wszystkie krowy. Można także wykonać badania laboratoryjne stężenia progesteronu we krwi lub mleku.
Utrzymanie stada krów mlecznych w dobrej kondycji zdrowotnej i na odpowiednim poziomie dobrostanu wymaga systematycznej i wnikliwej obserwacji warunków środowiskowych i żywieniowych. Konieczna jest, zatem codzienna kontrola warunków bytowych przez obsługę oraz okresowa kontrola weterynaryjna. Obecnie istnieje wiele metod pozwalających na prowadzenie skutecznego monitoringu zwierząt. Wiele gospodarstw posiada w pełni skomputeryzowane systemy dawkowania paszy, udoju, kontroli wydajności, wykrywania rui. Ułatwia to gromadzenie i statystyczne opracowanie danych z dowolnych okresów. Dobrze rozwinięta diagnostyka laboratoryjna pozwala na wczesne wykrycie wielu schorzeń, co zapobiega rozprzestrzenianiu się chorób na inne zwierzęta w stadzie. Regularne kontrolowanie stanu zdrowia i warunków utrzymania pozwala na znaczne ograniczenie strat finansowych ponoszonych na leczenie oraz powstałych na skutek obniżenia produkcyjności, upadków i brakowania zwierząt.

Tags: zdrowie bydła