Rozpłód, czyli rozmnażanie bydła polega na wykorzystywaniu jego zdolności do wydawania na świat potomstwa. Dzięki temu można zwiększać pogłowie bydła, uzyskiwać materiał rzeźny oraz wpływać na jego użytkowość mleczną, ponieważ, jak wiadomo, krowy jałowe znacznie zmniejszają swą wydajność mleczną. Prawidłowe rozmnażanie ma zatem ogromny wpływ na opłacalność chowu bydła.

Planując rozród w stadzie musimy wybrać jedną z dwóch metod zapłodnienia krów:
■    Krycie naturalne polega na dopuszczeniu do krowy buhaja, który oddaje nasienie bezpośrednio do jej pochwy. Krycie stosowane jest coraz rzadziej, zwykle tam, gdzie jest jeszcze zbyt mało punktów sztucznego unasieniania;
■    Sztuczne unasienianie, nazywane też inseminacją, jest to wprowadzenie do dróg rodnych samicy za pomocą specjalnego przyrządu odpowiednio rozcieńczonego nasienia pobranego od samca. Jest to metoda bardzo nowoczesna, szeroko rozpowszechniona w wielu krajach. W Polsce też unasienia się już około 90% krów.
Krycie naturalne, mimo że coraz rzadziej stosowane, nadal jest popularne, szczególnie w miejscach oddalonych od stacji sztucznego unasienniania. Dla wielu hodowców jest to tradycyjna i najbardziej naturalna metoda zapładniania krów. Oprócz większych kosztów produkcji niesie ona ze sobą również ryzyko wystąpienia w stadzie chorób przenoszonych drogą płciową.

■    Wibrioza jest swoistą chorobą bakteryjną narządów rodnych bydła o zasięgu światowym, powodująca masową jałowość krów. W Polsce wibrioza stanowiła problem w okresie powojennym, obecnie jest znacznie rzadsza. Chorobę wywołuje mątwik płodowy Campylobacter foetus. Jest on mało odporny na warunki środowiskowe (słońce i wysychanie zabijają go po kilu godzinach a temperatura 56˚C po 5 minutach) i wrażliwy na środki odkażające. W ziemi, słomie i nawozie żyje około 20-30 dni. Rozprzestrzenianiu choroby sprzyja częste krycie lub unasienianie krów zakażonych. Przenoszenie zarazka na buhaje następuje głównie podczas krycia lub pobierania nasienia zakażonym sprzętem. U buhajów mątwik bytuje w zachyłku błony śluzowej napletka oraz prącia, u samic w pochwie, szyjce macicznej i macicy. U krów choroba może mieć przebieg ostry lub przewlekły. Typowym objawem chorobowym są nieregularne, powtarzające się ruje, powodowane wczesnym obumieraniem zarodków oraz niski wskaźnik zapłodnienia. U około 5-10% zakażonych i zacielonych krów występują poronienia między 3-7 miesiącem ciąży. Po poronieniu krowy nabierają odporności, która chroni je przed ponownym ronieniem. Najlepszą metodą zapobiegania jest korzystanie ze sztucznego unasienniania. Zaleca się również okresowe badanie buhajów, stosowanie przerwy w kryciu przez 90 dni u zakażonych krów po poronieniu, domaciczne wlewy antybiotyków oraz stosowanie szczepień zapobiegawczych.

■    Rzęsistkowica wywołana jest przez pierwotniaka Trichomonas foetus przenoszonego drogą płciową przez zakażonego buhaja lub z nasieniem zawierającym rzęsistki. Najczęstszymi objawami choroby są zaburzenia cyklu płciowego oraz wczesne obumieranie płodów z późniejszą ich maceracją lub ronieniem. Chronicznie zakażone buhaje nie wykazują żadnych objawów chorobowych, co sprawia, że podejrzenie zarazy rzęsistkowej następuje dopiero w oparciu o obserwacje zaburzeń cyklu płciowego u krów. Po zacieleniu u samic występuje zaczerwienienie i obrzęk błony śluzowej przedsionka pochwy oraz szarawy, śluzowo-ropny wysięk zawierający rzęsistki, prowadzący w efekcie do guziczkowego zapalenia pochwy. Zarażone krowy mogą zostać zapłodnione, ale z reguły po 3 miesiącach następuje poronienie. Płody giną i rozkładają się w macicy, często dochodzi do gromadzenia się płynów i ropy. Zainfekowane krowy przeważnie wytwarzają odporność na następujące potem zakażenia. Rzęsistkowica bydła jest chorobą zwalczaną z urzędu. Buhaje przeznaczone do stacji unasienniania powinny być 2-3 krotnie badane na obecność rzęsistka. W przypadku potwierdzenia choroby powinny być usuwane z hodowli, leczenie stosuje się tylko w odniesieniu do bardzo wartościowych buhajów.

■    Bruceloza (choroba Banga) jest zakaźną, zaraźliwą i przewlekłą chorobą wywoływaną przez bakterię Brucella abortus. Źródłem zarazka jest najczęściej chore lub bezobjawowo zakażone bydło, wydalające duże ilości zarazka, najczęściej w okresie poronień lub porodów (wody płodowe, płód, poporodowe wycieki z dróg rodnych, mleko w okresie laktacji). Wyróżnia się dwa rodzaje zakażeń:
•    czynne – zakażony buhaj przekazujący bakterię krowom podczas krycia lub poprzez nasienie przy inseminacji;
•    bierne – przekazywanie bakterii z krów chorych na zdrowe przez buhaja (podczas krycia).
Bydło może się zarazić także od innych gatunków zwierząt domowych i dzikich, które są nosicielami bruceli (konie, małe przeżuwacze, świnie, psy, szczury, drób, sarny). Źródło zarazka stanowią również zakażone przedmioty, sprzęt oborowy, ściółka, pasze, woda, wspólne wodopoje. Zarazki wnikają do organizmu zwierząt najczęściej przez przewód pokarmowy (np. zlizywanie lub żucie zakażonych łożysk lub poronionych płodów) a także uszkodzoną skórę, strzyki i błony śluzowe. Pałeczki Brucella abortus są bardzo wrażliwe na światło słoneczne, w którym giną po kilku godzinach oraz na ciepło (temp. 65°C zabija je po kilkunastu minutach). Okres inkubacji brucelozy może wynosić od 2-3 tygodni do 6-9 miesięcy. Najwyraźniejszymi objawami zakażenia brucellą są: ronienia (szczególnie w czasie ostatnich trzech miesięcy ciąży), zatrzymanie łożyska i infekcja macicy. Po poronieniu pojawiają się zapalenia macicy, jajowodów, prowadzące w wielu wypadkach do niepłodności. U krów chorych występują zapalenia stawów oraz obrzęk zapalny wymienia. Natomiast u buhajów można zauważyć zmiany zapalne w najądrzach i jądrach oraz zapalenia błony śluzowej prącia. Bruceloza jest bardzo niebezpieczną i na ogół trudną do zwalczenia chorobą, która może przenieść się na ludzi. Podstawowym elementem walki z brucelozą jest okresowe wykonywanie badań serologicznych w celu wykrycia i wyeliminowania zwierząt chorych a w dalszym etapie tworzenie stad wolnych od tej choroby. Zapobieganie i zwalczanie brucelozy polega na:
•    ścisłym i bezwzględnym przestrzeganiu przepisów sanitarno-weterynaryjnych,
•    zabezpieczeniu stad wolnych przed wprowadzeniem sztuk zakażonych,
•    okresowym badaniu bydła w kierunku brucelozy,
•    stosowaniu sztucznego unasieniania,
•    badaniu bakteriologicznym poronionych płodów,
•    izolacji sztuk podejrzanych o zakażenie,
•    eliminacji sztuk zakażonych brucelozą.

■    Otręt (grudkowe zakaźne zapalenie sromu i pochwy bydła, IBR/IPV) jest chorobą wirusową narządu płciowego bydła, powodującą u buhajów zapalenie błony śluzowej napletka i żołędzi prącia, u krów zapalenie błony śluzowej sromu i pochwy (IPV). Czynnikiem jest wirus herpes (BHV1), wykazujący także tropizm do układu oddechowego (IBR). U krów błona śluzowa sromu jest obrzmiała, zaczerwieniona, pokryta grudkami, wzrasta temperatura ciała (40,5°C). Później grudki pękają, pojawiają się owrzodzenia, czasami pozostawiające ślady na błonie śluzowej. Towarzyszy temu skąpy wyciek z pochwy. Podobne zmiany na błonie śluzowej dotyczą prącia i worka napletkowego (grudki, wrzody). Może jednak dochodzić do powstawania zrostów prącia z napletkiem a także deformacji napletka. Notowano także zapalenia jąder oraz uszkodzenia nabłonka plemnikotwórczego. Zmiany kliniczne są bolesne i mogą przeszkadzać w kryciu. Choroba trwa 2-3 tygodnie i kończy się wyzdrowieniem. Po ustąpieniu objawów buhaje pozostają bezobjawowymi nosicielami przez całe życie.

■    Chlamydioza (epizootyczne ronienie bydła) spowodowana jest zakażeniem drobnoustrojami z rodzaju Chlamydia. Powoduje ronienia w różnych okresach ciąży, najczęściej od 5 do 9 miesiąca. Poronione płody są zwykle martwe, mogą jednak zdarzyć się żywe urodzenia, cielęta takie w krótkim okresie padają. Poronienia nie powodują wyraźnie zaznaczonej niepłodności. U buhajów obserwuje się zapalenie jąder z wyraźnym powiększeniem ich objętości. Sporadycznie może występować zapalenie płuc, rogówki oraz mózgu i rdzenia kręgowego. U poronionych płodów widoczny jest obrzęk tkanki podskórnej. Zapobieganie wystąpieniu chlamydiozy opiera się w głównej mierze na zapewnieniu zwierzętom właściwych warunków środowiska, odosobnieniu stad i poszczególnych zwierząt w przypadku wystąpienia ronień na tle chlamydiozy oraz niedopuszczaniu do rozrodu buhajów, u których w nasieniu stwierdza się chlamydia.

■    Gruźlica wywoływana jest przez prątki z rodzaju Mycobacterium (bovis/tuberculosis). Swoistym odczynem w tej chorobie jest tworzenie się ziarniaków (guzełki gruźlicze) głównie w węzłach chłonnych, płucach, jelitach, wątrobie i śledzionie oraz błonach surowiczych (opłucna, otrzewna), ale może dotyczyć wszystkich układów i organów. Zakażenie następuje najczęściej drogą aerogenną (wykrztusina, powietrze obory) podczas kontaktu z chorymi zwierzętami, niekiedy także pokarmową (pojenie). Początkowo tzw. zespół pierwotny (płuca, jelita) przebiega bez widocznych objawów klinicznych, inkubacja może trwać kilka miesięcy lub lat. Następnie tzw. okresy uogólnienia wczesnego (potem późnego) – we krwi pojawiają się prątki i objawy ogólne (podwyższona temperatura, apatia, chudnięcie). Kolejno choroba przechodzi w fazę przewlekłą (okresowo temperatura, zmienny apetyt, apatia, niedokrwistość, spadek kondycji). Na skórze w okolicy przednich kończyn występują twarde, niebolesne guzki, okolice stawów deformują się co prowadzi do kulawizn, wątroba i śledziona początkowo bez objawów, później dochodzi do niewydolności tych narządów. Nie jest to typowa choroba układu rozrodczego, ale przenoszona jest przez kontakt z chorymi zwierzętami, w związku z czym wysoce prawdopodobne jest zarażenie podczas krycia.

■    Wirusowa biegunka bydła i choroby błon śluzowych (BVD-MD, Bovine Viral Diarrhea-Mucosal Disease) jest chorobą szeroko rozpowszechnioną w pogłowiu bydła na całym świecie. Odsetek zwierząt zakażonych w różnych krajach waha się od 19 do 89%. Różnorodność obserwowanych objawów klinicznych i najczęściej łagodny przebieg choroby powodują, że zakażenia wywołane przez wirus BVD-MD są rzadko prawidłowo diagnozowane, często pozostają nawet niezauważone. Zakażenia stanowią poważny problem gospodarczy. Przebieg choroby zależy od szczepu wirusa, konstytucji oraz stanu odporności zwierzęcia. Każde zwierzę stykające się z wirusem BVD po raz pierwszy zakaża się, wykazując chwilowo obniżoną odporność, co sprawia, że jest podatne na inne infekcje. Podejrzenie BVD może nasuwać zaburzenia płodności (powtarzanie rui), przedłużające się cykle, poronienia, nieprawidłowości rozwojowe oraz rodzenie się słabych cieląt. Dorosłe krowy po zakażeniu mają krótkotrwałą gorączkę i obniżoną wydajność mleczną. W przypadku zakażenia pomiędzy 40 a 120 dniem ciąży cielęta rodzą się trwale zakażone (wiremiczne). Wirus obecny jest we krwi i traktowany jest jako „własny”, gdyż układ immunologiczny płodu nie jest w stanie rozróżnić obcych form w organizmie. Zwierzę takie do końca życia nie wytworzy przeciwciał przeciwko BVS oraz będzie wydalało wirusy w dużych ilościach. Jeśli dojdzie do wtórnego zakażenia trwale zakażonego zwierzęcia, może ono zachorować pomiędzy 6 a 24 miesiącem życia na chorobę błon śluzowych MD (Mucosal Disease). Choroba ta przebiega ostro z widocznymi zmianami na błonie śluzowej jamy ustnej i w szparze racicowej. Biegunka oraz wypływy z nosa są stanem zapalnym błon śluzowych układu pokarmowego i oddechowego. Infekcja ta dotyczy tylko zwierząt trwale zakażonych i zwykle kończy się zejściem śmiertelnym. Obecność wirusa można wykryć we krwi, kale i śluzie z nosa. U zwierząt trwale zakażonych wynik badania antygenowego powtórzony po 3 tygodniach nadal daje wynik dodatki. Takie osobniki należy eliminować z hodowli. W celu zapobiegania BVD stosuje się szczepienia młodych sztuk od 7 miesiąca życia (nie później niż 3 tygodnie przed pierwszym pokryciem), w kolejnych latach przeprowadza się szczepienia przypominające. Należy również dbać o higienę w stadzie – ograniczyć kontakty zwierząt z innym bydłem, np. podczas wystaw, zrezygnować z krycia naturalnego na rzecz inseminacji, wprowadzić kwarantannę (4 tygodnie) i badania krwi przy sprowadzaniu nowych zwierząt do stada oraz ograniczyć ruch personelu pomiędzy budynkami.

Chcąc zmniejszyć częstotliwość i zasięg występowania chorób w stadzie warto jest zastanowić się nad wprowadzeniem inseminacji zamiast krycia naturalnego. Inseminacja daje wiele różnorodnych korzyści, nie tylko związanych z ograniczeniem rozprzestrzeniania się chorób. O wiele lepiej wykorzystuje się cenne rozpłodniki, ponieważ nasieniem jednego buhaja unasienia się około 2000 krów, a przy kryciu naturalnym około 120 rocznie. Łatwiej też podnieść ogólny poziom hodowli bydła, ponieważ nasienie pobierane jest w zakładach unasieniania od najlepszych, wyselekcjonowanych buhajów. Dzięki zmniejszeniu liczby potrzebnych buhajów zwolnione stanowiska w pomieszczeniach i pasze można przeznaczyć dla krów i opasów.

Tags: zdrowie bydła