Prawidłowo przygotowana kiszonka z całych roślin kukurydzy jest podstawową paszą w żywieniu bydła, zwłaszcza krów charakteryzujących się wysoką wydajnością mleka. Odznacza się ona bardzo wysoką koncentracją energii niezbędnej przy produkcji mleka, dochodzącą do 1,2 JPM/kg suchej masy. Pod tym względem dorównuje wartości energetycznej ziarna jęczmienia lub pszenicy.

Wysoka wartość energetyczna kiszonki z kukurydzy zależy od odmiany, poziomu nawożenia, warunków atmosferycznych w okresie wegetacyjnym (głównie nasłonecznienia i opadów), terminu sprzętu oraz technologii zakiszania. Najważniejszym parametrem decydującym o terminie sprzętu kukurydzy przeznaczonej do zakiszania jest zawartość suchej masy w całej roślinie. Zarówno wyniki przeprowadzonych doświadczeń jak i obserwacje praktyczne dowiodły, że optymalnym terminem zbioru kukurydzy przeznaczonej do sporządzania kiszonki z całych roślin jest moment, w którym zawartość suchej masy w całej roślinie mieści się w przedziale 30-35%. W takim stadium wegetacji kukurydza osiąga dojrzałość tzw. szklisto-woskową, ziarno jest już w pełni ukształtowane (wypełnione skrobią) a pozostała część rośliny nie jest jeszcze zbyt mocno „zdrewniała”.

Kukurydza to wyjątkowa roślina
Warto przy okazji pamiętać, że kukurydza jest rośliną wyjątkową, ponieważ w miarę dojrzewania procentowa zawartość włókna w suchej masie całej rośliny zmniejsza się z 28 do około 18%. Jest to związane ze wzrostem procentowego udziału ziarna w całej roślinie. W stadium tzw. szklistej dojrzałości (30-35% suchej masy w całej roślinie) udział ziarna w całej roślinie dochodzi nawet do 50%. Nasuwa się zatem pytanie, czy to jest jeszcze pasza objętościowa czy treściwa? Procentowy udział ziarna w całej roślinie kukurydzy można jeszcze zwiększyć przy zastosowaniu technologii określanej skrótem LKS (mieszanina kolb z ziarnem, liśćmi i częścią łodyg). Uzyskuje się to przy ścinaniu roślin na wysokości 60-80 cm od ziemi. Zebrana w ten sposób kukurydza charakteryzuje się znacznie wyższą koncentracją energii w suchej masie a kiszonka z niej sporządzona jest bardzo cennym komponentem diet dla krów o bardzo wysokiej wydajności mleka.
Z doświadczeń własnych przeprowadzonych przez autora artykułu w RFN w czasie pobytu na stypendium wynika, że podnosząc aparat cięcia o 10 cm, tracimy około 2% składników pokarmowych, głównie energii w pozostawionych dolnych częściach łodyg. Jedną z zalet tej technologii jest oszczędność aparatów tnących używanych przy sprzęcie maszyn oraz mniejsza masa zebranych w ten sposób roślin, a więc obniżenie kosztów transportu i zakiszania.


Istotna długość cięcia
Istotnym czynnikiem wpływającym na wartość pokarmową kiszonki z kukurydzy jest długość cięcia, która może być różna w zależności od posiadanych funkcji silosokombajnu. Jeżeli nie stosuje się wałków zgniatających, wówczas długość cięcia powinna być tak ustawiona, aby każde ziarno miało przynajmniej lekko uszkodzoną okrywę nasienną, co ułatwia sokom trawiennym, przewodu pokarmowego krów, penetrację jego wnętrza. Jeżeli się stosuje zgniatacze, wówczas długość cięcia może być zwiększona, pod warunkiem, że każde ziarno będzie uszkodzone przez noże sieczkarni lub zgniecione przez walce. Według zaleceń firmy Pioneer silosokombajn będzie ustawiony dobrze, jeżeli w naczyniu o objętości 1 litra nie znajdziemy ani jednego całego ziarniaka. Zaletą zwiększonej długości cięcia i stosowania zgniataczy jest mniejsze zużycie paliwa oraz korzystniejsza struktura fizyczna takiej paszy, ponieważ zawiera więcej tzw. włókna efektywnego o określonej długości cząstek. Stopień rozdrobnienia ziarna kukurydzy wpływa w istotny sposób na jego wykorzystanie w przewodzie pokarmowym. Im bardziej ziarno będzie rozdrobnione, tym większa jego część ulegnie fermentacji w żwaczu, co w rezultacie spowoduje mniej efektywne wykorzystanie zawartej w nim energii. Jeżeli ziarno będzie słabiej rozdrobnione, co ma miejsce np. przy zgniataniu, wówczas większa część zawartej w nim skrobi dostanie się do jelita w stanie nie naruszonym i dopiero tam ulegnie strawieniu. Powstająca z trawionej skrobi glukoza jest bezpośrednim substratem do syntezy laktozy (cukru mlekowego), której ilość jest bardzo ściśle związana z wydajnością mleka.


Gdy sprzątamy kukurydzę o zawartości sm poniżej 30%...
Jeżeli zaistnieją powody, dla których sprzątamy kukurydzę przy zawartości suchej masy w całej roślinie poniżej 30%, co ma miejsce wówczas, gdy np. kończą się zapasy starej kiszonki lub jeśli z braku trwałych silosów kiszonkę przygotowujemy w pryzmach naziemnych, należy liczyć się z pewnymi skutkami negatywnymi. Otrzymujemy wówczas paszę o niższej koncentracji energii, kiszonka będzie bardziej kwaśna z powodu wyższej koncentracji kwasu octowego oraz tracimy część składników pokarmowych, zawartych w wypływającym soku. Aby temu zapobiec należy do zakiszanej kukurydzy dodać pewną ilość sieczki ze słomy lub plew, które wchłoną wydzielający się sok kiszonkowy.


... lub powyżej 40%
Zdarzają się także sytuacje, w których sprzątana kukurydza zawiera ponad 40% suchej masy. W takim przypadku należy liczyć się ze zmniejszeniem strawności włókna i skrobi oraz z utrudnieniem przy rozdrabnianiu ziarna i ugniataniu w silosie. W takim przypadku należy również liczyć się z możliwością większego porażenia przez grzyby, których produkty przemiany materii (mikotoksyny) są bardzo silnymi truciznami; mogą one dostawać się także do mleka.
Aby ułatwić ugniatanie w silosie zakiszanej zielonki o zwiększonej zawartości suchej masy, należy dodać odpowiednią ilość wody. Jeśli mamy np. zielonkę kukurydzy zawierającą 45% suchej masy, to w celu doprowadzenia do optymalnej zawartości suchej masy, tj. 35%, należy dodać na tonę zakiszanej zielonki 280 litrów wody, rozprowadzając ją równomiernie po całym silosie. Przy późniejszym terminie sprzętu może zdarzyć się, że wystąpią przymrozki. Jeżeli kukurydza przemarznie całkowicie, wówczas należy ją szybko zebrać i zakisić po rozmarznięciu, ponieważ martwe części rośliny są szybko atakowane przez grzyby, które jak już wspomniano wcześniej produkują bardzo trujące toksyny.


Stosowanie stosownych dodatków
Mimo, że kukurydza należy do roślin bardzo łatwo kiszących się ze względu na wysoką zawartość cukrów i skrobi, przy stosowaniu nowoczesnych technologii zakiszania zaleca się stosowanie odpowiednich dodatków chemicznych lub biologicznych inokulantów, przeznaczonych do zakiszania kukurydzy. Zastosowanie właściwych dodatków powoduje, że:
■    uzyskana kiszonka charakteryzuje się optymalną strukturą kwasów organicznych tworzących się w procesie fermentacji,
■    mniejsze są straty składników energetycznych w procesie fermentacji,
■    wyeliminowany zostaje rozwój pleśni i drożdży,
■    uzyskana kiszonka jest paszą zdrową, smaczną i zawierającą wysoką koncentrację energii, co znajdzie odzwierciedlenie w ilości i jakości mleka oraz w zdrowiu krów.
Należy podkreślić, że stosowane dodatki do zakiszania uniemożliwiają zagrzewanie się zielonki w trakcie kiszenia oraz zapobiegają występowaniu tzw. wtórnej fermentacji po otwarciu silosu w trakcie skarmiania kiszonki, zwłaszcza wówczas, gdy temperatura otoczenia jest wysoka.


Czas napełniania silosu i jego wielkość
Jakość uzyskanej kiszonki z kukurydzy w dużym stopniu zależy od czasu napełniania silosu, który nie powinien przekraczać 3 dni. Należy więc dostosować wielkość silosów do ilości sporządzanej kiszonki. Wielkość silosu ma również wpływ na wysokość strat składników pokarmowych w trakcie skarmiania kiszonki. Aby nie dopuścić do psucia się kiszonki w warunkach dostępu powietrza, grubość warstwy kiszonki zbieranej codziennie z tzw. czołowej powierzchni silosu (przekroju poprzecznego) powinna wynosić 15-20 cm. Jeżeli silos przejazdowy (lub pryzmę) napełniamy w ciągu kilku dni, to na noc należy całą powierzchnię przykryć folią, co zapobiegnie nadmiernemu dostępowi powietrza oraz w okresie opadów deszczu – chroni przed zalaniem wodą. Podstawowym warunkiem uzyskania dobrej jakości kiszonki jest bardzo staranne ugniatanie w trakcie napełniania zbiornika. Kolejne układane warstwy nie mogą być grubsze niż 20 cm a do ugniatania najlepiej nadają się ciągniki kołowe (a nie gąsiennicowe). Masa 1 m3 zakiszanej kukurydzy przy zawartości 35% suchej masy powinna wynosić 650-700 kg. Uformowany silos należy bardzo starannie okryć najlepiej specjalną folią kiszonkarską, wykonaną z polietylenu o grubości 0,2 mm. Można też okrywać dwiema warstwami folii, z których ta, którą kładziemy na zakiszaną masę może być cienka (0,04 mm), druga zaś – zewnętrzna znacznie grubsza (0,1-0,2 mm). Aby zapobiec uszkodzeniu folii przez ptaki lub inne zwierzęta dobrze jest ułożyć szczelnie na wierzchu bele prasowanej słomy w formie kostek lub nasypać warstwę ziemi tak, aby dostęp do folii był uniemożliwiony.

Dodatek ziarna do dawek – suszone lub zakiszone
Niektórzy hodowcy posiadający wysoko wydajne krowy stosują w dawkach pokarmowych dodatek ziarna kukurydzy. W tym celu uprawia się tzw. mieszańce „ziarnowe” kukurydzy, charakteryzujące się wyższym plonem z 1 ha. Znane są również przypadki, gdzie w latach dobrego urodzaju ilość kukurydzy przeznaczonej do zakiszania jest zbyt duża. W takiej sytuacji pozostawia się pewien areał do momentu uzyskania pełnej dojrzałości ziarna. Nawet na glebach V klasy, przy odpowiednim nawożeniu i poprawnym wykonywaniu wszystkich zabiegów agrotechnicznych można uzyskać 90-100 q ziarna z 1 ha.
Należy mieć na uwadze fakt, że w rolnictwie zrównoważonym muszą być stosowane nowoczesne technologie produkcji i konserwacji pasz, uwzględniające szeroko rozumiane aspekty ochrony środowiska naturalnego oraz poprawę efektywności produkcji i jakości uzyskiwanych produktów. Z jakością produktów pochodzenia zwierzęcego ściśle wiąże się jakość produkowanych i konserwowanych pasz. Obserwowany w ostatnich latach dynamiczny wzrost areału uprawy kukurydzy nie tylko na kiszonkę z całych roślin, lecz także i na ziarno świadczy o rosnącym zapotrzebowaniu na te produkty z przeznaczeniem na paszę praktycznie dla wszystkich gatunków zwierząt, jak również na produkcję alkoholu etylowego w gorzelniach.
Głównym powodem wzmożonego zainteresowania uprawą kukurydzy są plony uzyskiwane z 1 ha, które są konkurencyjne w stosunku do innych zbóż. Nawet na glebach klasy V właściwie dobrana odmiana do danego regionu oraz należycie przeprowadzone zabiegi agrotechniczne w warunkach sprzyjającej pogody umożliwiają uzyskanie 100-120 q ziarna z 1 ha. W warunkach klimatycznych naszego kraju ziarno kukurydzy nadającej się do omłotu, zawiera około 38% wody; w większości przypadków ziarno kukurydzy w momencie zbioru zawiera ok. 30% wody. W latach wyjątkowo suchych zawartość wody w ziarnie kukurydzy może być znacznie niższa, tj. w granicach 18-25%. Niezależnie od zawartości wody zebrane ziarno jest zbyt wilgotne, aby nadawało się do przechowywania bez żadnych zabiegów konserwacyjnych. Zbierane wilgotne ziarno kukurydzy, wysypywane na dużą pryzmę, już po upływie nawet 24 godzin może nie nadawać się na paszę. Istnieje więc bezwzględna konieczność prawie natychmiastowego suszenia lub zakiszania.


Koszt dosuszania kukurydzy z 1 ha to ponad 5.000 zł
Aby można było przechowywać ziarno kukurydzy w stanie suchym zwartość wody po wysuszeniu powinna wynosić ok. 10%. Jednakże w obecnych warunkach suszenie ziarna jest zabiegiem energochłonnym i tym samym kosztownym, bowiem koszt suszenia może stanowić nawet ok. 40% w pozycji bezpośrednich kosztów produkcji. W celu obniżenia wilgotności 1000 kg ziarna o 1% trzeba zużyć 1-1,5 l oleju opałowego. Warto dodać, że koszt produkcji ziarna kukurydzy na 1 ha jest porównywalny z kosztem produkcji innych zbóż. Jednakże ziarno kukurydzy, aby mogło być przechowywane w stanie „suchym” musi być bezwzględnie dosuszane w suszarniach, co pociąga za sobą znaczące koszty. Firmy oferujące suszenie ziarna pobierają opłatę wynoszącą przeciętnie około 14 zł za zmniejszenie zawartości wody o 1% w tonie dosuszanego ziarna. Jeżeli przyjmiemy, że w warunkach naszego kraju kukurydza nadająca się do omłotu zawiera około 38% wody, to musimy zmniejszyć wilgotność do 14%, czyli o 24 punkty procentowe. Zakładając, że plon ziarna o takiej zawartości wody wynosi 15 ton, wówczas koszt dosuszenia takiego ziarna wyniesie: 15 ton x 24 punkty procentowe x 14 zł = 5045 zł/ha. Tak wysoki koszt jest trudny do zaakceptowania.


Tańsze zakiszanie ziarna w rękawach
Wydaje się, że w obecnej sytuacji najtańszym sposobem konserwowania ziarna kukurydzy jest zakiszanie w rękawach foliowych. Technologia ta zapewnia uzyskanie dobrej jakości kiszonki przy minimalnych stratach wartości pokarmowej, ponieważ w procesie tym straty składników pokarmowych są niewielkie, wynoszą bowiem 4-5%. Ponadto wyniki badań wskazują, że zwiększa się strawność składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym zwierząt oraz tak zakonserwowane ziarno może być przechowywane przez długi okres czasu. Ziarno kukurydzy z przeznaczeniem na paszę dla bydła powinno być przed zakiszaniem gniecione. Kiszone ziarno gniecione w żwaczu jest rozkładane wolniej, tym samym większa część skrobi nie rozłożonej w żwaczu dostaje się do dwunastnicy, co przyczynia się do lepszego wykorzystania energii przez krowę. Obecnie istnieją techniczne możliwości gniecenia ziarna w trakcie jego załadowywania do rękawów, dzięki urządzeniom zgniatającym zainstalowanym przy prasach. W celu zapewnienia przebiegu prawidłowej fermentacji zawartość wody w zakiszanym ziarnie powinna wynosić 35-40%.
Aby zwiększyć trwałość uzyskanej kiszonki należy stosować dodatki w formie preparatów chemicznych lub mikrobiologicznych (z udziałem określonych szczepów bakterii). Najnowszej generacji preparaty przeznaczone do stymulowania procesu kiszenia zawierają tzw. kultury starterowe bakterii fermentacji mlekowej, które są bezpieczne zarówno dla zdrowia ludzi jak i zwierząt. Preparaty te często zawierają również dodatki enzymów, które rozkładają włókno uwalniając z niego cukry proste, które są niezbędną pożywką dla bakterii, prowadzących proces fermentacji. Stosowanie preparatów przyczynia się do poprawy jakości oraz ograniczenia strat składników pokarmowych. Dzięki wspomagającemu działaniu wyselekcjonowanych odpowiednich szczepów bakterii i enzymów w procesie kiszenia następuje częściowy rozkład węglowodanów strukturalnych, wchodzących w skład włókna. Kultury starterowe bakterii fermentacji mlekowej szybko opanowują środowisko, zaś obecne w preparacie enzymy powodują częściową degradację włókna paszowego do cukrów ulegających bardzo łatwo fermentacji, przyczyniając się tym samym do zwiększenia strawności zakiszonego ziarna. Uboczne produkty przemiany materii drobnoustrojów, tj. kwas mlekowy, kwas octowy, glikol propylenowy, nadtlenek wodoru oraz obecne enzymy skutecznie hamują rozwój bakterii tlenowych, drożdży i pleśni, zapobiegając tym samym procesom wtórnej fermentacji kiszonki i stratom składników pokarmowych. W procesie kiszenia ziarna kukurydzy z dodatkiem preparatów bakteryjno-enzymatycznych następuje uwolnienie takiej ilości cukrów łatwo fermentujących z włókna surowego, która wystarcza do wytworzenia odpowiedniej ilości kwasów organicznych przez bakterie uczestniczące w procesie fermentacji. Zastosowanie więc dodatku tego rodzaju preparatów ogranicza jednocześnie do minimum rozkład zawartej w ziarnie skrobi.
Dobre wyniki przy kiszeniu ziarna kukurydzy można uzyskać również stosując dodatki preparatów chemicznych, zawierających kwas mrówkowy lub propionowy. Kiszonki z dodatkiem wymienionych kwasów organicznych noszą nazwę kiszonek niefermentowanych, ponieważ procesy fermentacji naturalnej przy pomocy bakterii albo nie zachodzą w ogólne albo są ograniczone do bardzo małych rozmiarów. Uzyskany produkt końcowy w postaci kiszonki pod względem wartości pokarmowej tylko nieznacznie różni się od surowca wyjściowego. Odpowiednia wilgotność zakiszanego ziarna jest niezbędna nie tylko do prawidłowego przebiegu fermentacji, lecz także umożliwia właściwe ugniecenie zakiszanego ziarna kukurydzy w rękawie foliowym. W przypadku niedostatecznego ugniecenia zakiszanego ziarna w wolnych przestrzeniach pozostaje tlen, co sprzyja rozwojowi pleśni, których obecność jest niepożądana nie tylko ze względu na produkowane toksyczne, często rakotwórcze substancje, lecz także z uwagi na zużywanie kwasu mlekowego jako źródła energii dla tych drobnoustrojów. Jeżeli ziarno kukurydzy jest zbyt suche, wskazane jest zakiszanie ze zwiększoną dawką konserwantów chemicznych (5-6 l/tonę). Zastosowanie konserwantów w zalecanej przez producentów dawce umożliwia uzyskanie stabilnej kiszonki, która może być przechowywana nawet przez okres 18 miesięcy bez strat składników pokarmowych i pogorszenia jakości.
Użycie konserwantów lub inokulantów zawierających odpowiednie szczepy bakterii prowadzących właściwą fermentację powoduje:
■    właściwe ukierunkowanie i przyśpieszenie procesów fermentacyjnych z ograniczeniem do niezbędnego minimum strat składników pokarmowych,
■    poprawę wartości pokarmowej skrobi i włókna w zakiszanym materiale,
■    całkowitą ochronę białka przed jego rozkładem,
■    zwiększenie stabilności kiszonki poprzez całkowite wyeliminowanie lub ograniczenie rozwoju drożdży i pleśni.
Należy podkreślić, że ziarno kukurydzy można także kisić bez żadnych dodatków, jednakże w większości przypadków, zwłaszcza przy nawet niewielkim dostępie powietrza, uzyskana kiszonka charakteryzuje się nieodpowiednią jakością a straty składników pokarmowych mogą dochodzić nawet do 50%. Tak wysokie straty wartości pokarmowej w procesie zakiszania stawiają pod znakiem zapytania opłacalność uprawy kukurydzy na ziarno.


Kiszenie bez gniecenia
W ostatnich latach duże zainteresowanie wśród rolników wzbudza zakiszanie nierozdrobnionego ziarna kukurydzy, ponieważ unika się kosztów związanych z rozdrobnieniem. Na podstawie dotychczas uzyskanych obserwacji zaleca się, aby do zakiszania w całości przeznaczać ziarno o wilgotności poniżej 32%. Proces zakiszania całego ziarna przebiega wolniej, ale dodatkowym, korzystnym efektem jest zachodzący proces tzw. samo konserwacji, polegający na zwiększeniu zawartości powstającego w tym procesie dwutlenku węgla z tlenu, znajdującego się w przestrzeniach między ziarnami. Do kiszenia ziarna w całości należy wybierać rękawy foliowe o jak najmniejszej średnicy, aby jednorazowo można było wybrać kiszonkę z dłuższego odcinka rękawa. Technologia zakiszania całego ziarna w rękawach wymaga dużej staranności i dbałości o szczelność rękawów, aby nie wydostawał się dwutlenek węgla. W ten sposób zakiszone ziarno kukurydzy należy spasać w okresie zimowym, bowiem w okresie letnim, zwłaszcza przy wysokiej temperaturze otoczenia, ziarno po otwarciu rękawa ulega szybko zepsuciu. Należy podkreślić, że technologia zakiszania całego ziarna kukurydzy nie jest jeszcze dostatecznie dopracowana i z tych względów nie zaleca się do szerszego jej stosowania w warunkach praktycznych.
Korzyści wynikające z zakiszania ziarna kukurydzy w rękawach foliowych można podsumować w sposób następujący:
■    kukurydzę na ziarno można sprzątać na 2-3 tygodnie przed osiągnięciem pełnej dojrzałości; w tym stadium dojrzałości ziarno osiąga już pełną wartość pokarmową i jest lepiej wykorzystywane przez zwierzęta, a wcześniejszy zbiór umożliwia zasiew ozimin po sprzątniętej kukurydzy,
■    straty składników pokarmowych są najmniejsze w porównaniu z innymi metodami konserwacji,
■    wcześniejszy zbiór sprzyja pracy kombajnów; niedojrzała słoma jest śliska i nie zapycha kombajnu),
■    żywienie bydła ziarnem kukurydzy o większej wilgotności stwarza mniejszą możliwość występowania choroby metabolicznej, zwanej kwasicą,
■    wyeliminowanie kurzu, który powstaje przy rozdrobnianiu suchego ziarna.
Mimo opisanych zalet wynikających z zakiszania ziarna kukurydzy w rękawach foliowych trzeba mieć świadomość, że technologia ta wymaga znajomości wielu istotnych szczegółów, które decydują o jakości uzyskanej kiszonki. Z tego względu najkorzystniejszym rozwiązaniem może być zlecenie wykonania tej usługi przez wyspecjalizowane firmy, dysponujące odpowiednim sprzętem, konserwantami oraz dużym doświadczeniem w zakresie stosowania omawianej technologii.

Tags: pasze objętościowe