Kulawizna bydła jest powszechnie występującym problemem z jakim spotykają się lekarze weterynarii i hodowcy. Jest wymieniana obok mastitis, chorób narządów rodnych oraz zaburzeń metabolicznych, jako grupa schorzeń powodujących istotne straty w hodowli bydła mlecznego.

Blisko 90% kulawizn, zwłaszcza wywołanych czynnikami zakaźnymi, dotyczy kończyn tylnych. Większość kulawizn natury urazowej w kończynach tylnych obejmuje bardziej obciążone racice zewnętrzne. W kończynach przednich większość zmian urazowych dotyczy analogicznie racic wewnętrznych.
Kulawizna bydła ma wieloczynnikową etiologię, obejmującą uwarunkowania genetyczne i technologiczne, a wśród nich:
•    złe warunki zoohigieniczne,
•    brak lub nieprawidłową korekcję racic,
•    błędy żywieniowe,
•    intensywny chów zwierząt.
Kulawizny są następstwem schorzeń racic, powstających na skutek działania czynników uszkadzających róg oraz czynników o podłożu infekcyjnym. Do najważniejszych wymienianych przez literaturę należą:
•    wrzód podeszwy i opuszki,
•    rozlane aseptyczne zapalenie tworzywa (ochwat),
•    choroba linii białej,
•    ropowica skóry szpary międzyracicznej – (zanokcica),
•    międzypalcowe zapalenie skóry – (DD),
•    zapalenie skóry szpary międzyracicznej,
•    przerostowe zapalenie skóry szpary międzyracicznej,
•    gnicie rogu opuszki.
Kulawizny u bydła mogą być także efektem różnych innych zmian patologicznych toczących się w obrębie bliższych odcinków kończyn – powyżej racic.

W literaturze istnieje podział na cztery kategorie przyczyn prowadzących do wystąpienia kulawizny. Do pierwszej kategorii zalicza się przerwanie ciągłości rogu, czego następstwem będą wynaczynienia w obrębie linii białej lub podeszwy, oraz kolejno występujące w tych miejscach wrzody i ropnie. Druga kategoria dotyczy zakażeń skóry szpary międzyracicznej oraz tworzywa racicowego. W trzeciej kategorii wymieniany jest ochwat. Do czwartej kategorii zalicza się zmiany martwicowe skóry okolic racic.


Racice jako jedne z najważniejszych części ciała krowy
W racicach następuje stały i intensywny przyrost rogu. Prawidłowy wzrost i struktura wytwarzanego tworzywa i rogu racicowego może mieć miejsce w odpowiednich warunkach środowiska zewnętrznego jak i przy prawidłowych przemianach metabolicznych organizmu zwierzęcia. Do czynników, które mogą wpływać na ten proces zaliczamy: żywienie, czynniki genetyczne, warunki utrzymania i pielęgnację racic.
Powstająca w wyniku kulawizny zmiana chodu i postawy oraz odczuwalny przez zwierzę ból, prowadzą do zaburzeń dobrostanu i obniżenia kondycji krowy. Odciążenie przez zwierzę bolącej kończyny powoduje zazwyczaj przeciążenie pozostałych kończyn. Może to prowadzić do kolejnych urazów. Brakowanie krów na skutek problemów z kończynami jest więc problemem nasilającym się zwłaszcza w dużych i wydajnych stadach. Większa masa ciała zwierząt prowadzi nie tylko do zwiększonego obciążenia, ale także nasilenia schorzeń racic. Ponadto, gdy krowy są zmuszane do szybszego poruszania się (drogi przemieszczania się krów, poczekalnia i hala udojowa) racice poddawane są większemu niż zwykle naciskowi, co może powodować stłuczenia i ich uszkodzenia.

Podatność na zakażenia i urazy racic
Należy zwrócić uwagę, że młode oraz nowoprzybyłe zwierzęta do stada mogą być bardziej podatne na zakażenia oraz urazy racic. Drugą grupę stanowią osobniki zasuszone, których odporność przed porodem ulega zmniejszeniu (zjawisko immunosupresji). To sprawia, że zwierzęta w tym okresie są bardziej narażone na zakażenia i uszkodzenia racic (zwłaszcza wrzód podeszwy).
Zarówno nowe osobniki jak i zwierzęta po porodzie powinny być najpierw przyzwyczajane do przebywania wśród starszych, dominujących krów, do korzystania ze stanowisk i wszystkich urządzeń w oborach wolnostanowiskowych, co w dużej mierze uczy ich unikania urazów i skaleczeń racic.
Jak wiadomo negatywne skutki zachowań społecznych w stadzie mogą być spowodowane nadmiernym zagęszczeniem zwierząt. Ataki dominujących osobników mogą przyczyniać się do zwiększania urazów racic. Ze względu na fakt istnienia w każdym stadzie hierarchii społecznej, niezbędne są dogodne warunki w oborze, odpowiednia przestrzeń w sferze paszowej, dostateczna liczba poideł, właściwa ilość i wielkość stanowisk.


Kulawizna a płodność i wydajność mleczna
Badania dostępne w literaturze wykazały, że choroby racic i kulawizny mogą negatywnie wpływać na płodność. Kulawe krowy tracą apetyt i wagę ciała, niechętnie się poruszają, wykazują osłabione oznaki rui, przez co zmniejsza się jej wykrywalność. Częściej mogą wystąpić u nich torbiele jajnikowe. U krów z chorobami racic spada skuteczność inseminacji po porodzie, wydłuża się okres międzyciążowy. Kulawizny występujące we wczesnym okresie laktacji, stanowią więc poważny problem prowadzący do brakowania krów ze względu na zaburzenia płodności.
Kulawizny u krów prowadzą ponadto do zmniejszonej produkcji mlecznej. Jedną z przyczyn jest mniejsze spożycie suchej masy, na skutek dyskomfortu i bólu zwierzęcia. W początkowym okresie, aby utrzymać produkcję mleka na wysokim poziomie, organizm mobilizuje zgromadzone rezerwy energetyczne. Jednak gdy podaż substancji odżywczych jest wciąż niewystarczająca, dochodzi do spadku kondycji zwierzęcia oraz obniżenia produkcji mlecznej.


Rola systemu utrzymania
Stopień rozprzestrzenienia się problemu kulawizny oraz liczba krów odstających od stada, jest najbardziej widoczny podczas wyprowadzania bydła z obór na pastwiska lub okólniki. Trudniej oceniać faktyczne nasilenie występowania kulawizn u krów podczas ich stałego przebywania w obiekcie.
Z badań dostępnych w literaturze wynika, że krowy utrzymywane w oborach wolnostanowiskowych i żywione ekstensywnie (mały udział pasz treściwych, udział pastwiska) rzadziej chorują na choroby kończyn, a ich efektywność rozrodcza jest wyższa. Pozostające w oborze krowy w większym stopniu obciążają racice, ponadto większe jest ryzyko infekcji uwarunkowanych czynnikami zoohigienicznymi w oborze. Dlatego w przypadku czynników nasilających występowanie kulawizn nie bez znaczenia jest fakt rodzaju podłoża i czystości ściółki.
Badania dostępne w literaturze porównywały w tym aspekcie różne rodzaje podłóg: rusztowe, rusztowe ze zgarniaczem, betonowe ze zgarniaczem oraz ścielone słomą. Stwierdzono najmniejszą liczbę kulawizn u krów z obór słanych słomą w porównaniu z podłogą betonową, gdyż beton zwiększa nacisk na racice podczas chodzenia czy stania. Przy stosowaniu zgarniacza obserwowano mniej zapaleń skóry okolic racic i uszkodzeń piętki w porównaniu do obiektów nie stosujących tego urządzenia (wykazano ponadto przewagę automatycznego zgarniacza w porównaniu do zgarniania odchodów przy pomocy traktora). Mimo, że podłogi szczelinowe łatwiej jest utrzymać w czystości niż lite, stwierdzono, że wywołują one więcej uszkodzeń racic.
Obok rodzaju podłoża w oborze, właściwej pielęgnacji racic, fundamentalną rolę odgrywa zachowanie odpowiednich warunków higienicznych w pomieszczeniach dla zwierząt.
I tak np.: krowy trzymane w oborach ścielonych słomą są w mniejszym stopniu narażone na urazy i uszkodzenia racic, ale jeśli ściółka nie jest regularnie wymieniana, są bardziej podatne na choroby zakaźne, takie jak zapalenie wymienia. Przy odpowiednio utrzymanej, suchej ściółce, słoma może oczyszczać racice i zapobiegać zasychaniu na nich kału. Jak wiadomo kontakt z odchodami jest największym czynnikiem w transmisji infekcji.
Z innych warunków zoohigienicznych ważne jest zapewnienie w oborze odpowiedniego poziomu wilgotności. Zbyt duża wilgotność może pogłębiać problemy z racicami.

Czynniki żywieniowe i zaburzenia metaboliczne
Czynnikami bezpośrednio związanymi z powstawaniem uszkodzeń w obrębie racic są czynniki żywieniowe (nadmierna podaż białka w dawce pokarmowej), zaburzenia metaboliczne i równowagi kwasowo-zasadowej, w tym zasadowica i kwasica metaboliczna.
Na podstawie danych literaturowych uważa się, że system żywienia w wielu oborach sprzyja występowaniu zasadowicy metabolicznej. Do głównych przyczyn tego zaburzenia zalicza się wysoką podaż białka, niedobór fermentowanych węglowodanów, nadmierne podawanie buforów oraz pasz o dużym udziale kationów. Duże znaczenie mają także niedobory mineralno-witaminowe.
W powstawaniu kulawizn dużą rolę odgrywa kwasica żwacza. Prowadzi ona do uszkodzenia ścian naczyń krwionośnych – włosowatych, zaopatrujących tworzywo rogu racicowego. Zaburzenia ukrwienia wywołują ochwat (laminitis, pododermatitis aseptica diffusa). Ochwat sprzyja rozwojowi choroby linii białej, wrzodom i stłuczeniom podeszwy. Schorzenie to w fazie przewlekłej może prowadzić do deformacji racicy. Krowy są szczególnie narażone na acidozę żwacza w okresie poporodowym. Aby zapobiegać zakwaszeniu treści żwacza zaleca się w okresie zasuszenia (3-4 ostatnie tygodnie i 1 tydzień laktacji) stopniową adaptację do wzrastających dawek pasz treściwych (określa się to jako okres przejściowy).


Ocena stopnia kulawizny
Bardzo ważna jest ocena stopnia kulawizny. Większość autorów przyjmuje pięciostopniową skalę oceny objawów:
1.    Stan normalny. Grzbiet płaski w postawie stojącej i podczas chodu. Chód normalny. Krowa stoi prosta i idzie prosta.
2.    Lekka kulawizna. Grzbiet płaski w postawie stającej, w chodzie wygięty ku górze. Słabo wyrażona kulawizna.
3.    Średnia kulawizna. Górne wygięcie grzbietu widoczne w postawie stojącej i w chodzie. Krótki, utykający krok.
4.    Ciężka kulawizna. Górne wygięcie grzbietu w postawie stojącej i w chodzie, chód ostrożny. Krowa oszczędza jedną lub kilka kończyn.
5.    Bardzo ciężka kulawizna. Krowa jest niezdolna lub wykazuje skrajną niechęć do obciążenia jednej lub więcej kończyn.
Wiele zewnętrznie uwidocznionych zmian patologicznych towarzyszących kulawiznom nie stanowi problemu w ich zdiagnozowaniu. Więcej trudności nastręczają przypadki podkliniczne, gdyż niektóre zmiany ujawniają się dopiero po pewnym czasie. Ponadto trudne do zdiagnozowania są drobne pęknięcia rogu oraz szczeliny, które mogą stać się bramą wejścia dla drobnoustrojów wywołujących zakażenie tworzywa racicowego.

Przemieszczenie trawieńca
U krów z chorobami kończyn może dojść do utraty apetytu i kolejno do przemieszczenia trawieńca. Szczególnie narażone są krowy, które były zasuszone, a wykazywały schorzenia kończyn. Kulejące zwierzę osłabione porodem oraz laktacją nie będzie w stopniu wystarczającym pobierało paszę, a powstający deficyt energii oraz pusty przewód pokarmowy może być przyczyną przemieszczenia trawieńca. Dlatego powinno się weryfikować stan racic krów przed okresem zasuszenia i w miarę potrzeby podejmować leczenie.


Profilaktyka
•    Profilaktykę chorób kończyn powinno się uwzględniać już na etapie przygotowywania i wyposażania obory. Odpowiednie wymiary stanowisk, zgarniacze obornika, odpowiednio dobrane podłoże umożliwiające odpływ płynnych odchodów, oraz zapewniające antypoślizgową powierzchnię dla poruszających się zwierząt, w znacznej mierze obniżają ryzyko urazów krów i poprawiają warunki higieniczne.
•    Czynniki genetyczne (odpowiedni dobór nasienia lub buhajów do rozrodu) wykazują wpływ na jakość rogu racicowego.
•    Problemy w wielu przypadkach kulawizn są efektem zaniechania regularnej lub nieprawidłowo przeprowadzonej korekcji racic. Nieprawidłowy wzrost rogu racicowego doprowadza do tego, że staje się on porowaty i mniej odporny na czynniki zewnętrzne. Prawidłowa i regularna pielęgnacja racic umożliwia więc zwrócenie uwagi na defekty i schorzenia racic, uprzedzając straty wynikające z powstających kulawizn. Jest to jedna z podstaw dobrego zarządzania stadem.
•    Zapewnienie optymalnego żywienia, zbilansowanie w dawkach pokarmowych niezbędnych w procesie keratynizacji aminokwasów: cystyny, metioniny i histydyny, składników mineralnych: Ca, Zn, Se, Cu, Mn i witamin A, D, E oraz biotyny, odpowiedni bilans kationowo- anionowy dawek dla krów, mają znaczenie dla tworzenia się rogu, jego odbudowy i spoistości. Prawidłowa suplementacja może przyczynić się do ograniczenia liczby schorzeń racic powstających na skutek ich uszkodzenia. Literatura zwraca dużą uwagę na biotynę.
Biotyna odpowiada za stan rogu racicowego. Z literatury wynika, że krowy żywione intensywnie, z dużą ilością pasz treściwych, mają często niedobory biotyny. Uważa się, że podawanie im biotyny w dawce około 20 mg/krowa/dzień powoduje obniżenie liczby przypadków kulawizn, ze względu na poprawę jakości rogu. Biotyna zapobiega ponadto powstawaniu wrzodów i krwiaków podeszwy, oddzieleniu linii białej, zapaleniu skóry palców i zanokcicy. Pozytywne efekty stosowania osiąga się po 4-6 miesiącach od rozpoczęcia stosowania suplementacji.
•    Zapewnienie zwierzętom swobodnego poruszania się oraz dostęp do wybiegów wzmacnia układ narządów ruchu. Wybiegi, jak też drogi do przeprowadzania zwierząt na pastwiska, powinny być wolne od przedmiotów (np.: kamienie, itp.) mogących powodować urazy podeszwy.
•    W zapobieganiu kulawiznom wywoływanym przez choroby zakaźne zaleca się kąpiele racic. Kąpiele te powinny być stosowane okresowo i systematycznie, jako środek zwalczający drobnoustroje. Po wystąpieniu choroby, stosuje się je w celu zapobiegania przejściu choroby w stadium przewlekłe. Najczęściej stosowanymi środkami są roztwory formaliny (5-10 %), siarczanu cynku lub miedzi oraz czwartorzędowe związki amoniowe. Niekiedy do kąpieli racic stosuję się również antybiotyki. W zależności od poziomu zachorowalności w stadzie, zaleca się stosowanie kąpieli racic od 1-2 kąpieli tygodniowo – do codziennie przeprowadzanych zabiegów. Do kąpieli racic można używać odpowiednich płytkich basenów, specjalnych materaców lub preparatów pianowych.
Schorzenia palców i związane z nimi zaburzenia ruchu są istotnym problemem w chowie wysoko wydajnych krów mlecznych. System monitorowania i zapobiegania kulawiznom na farmach jest konieczny dla eliminowania tych problemów z punktu widzenia ekonomicznego. Z dotychczasowych badań wynika jednak, że nie ma terapii radykalnie usuwającej kulawizny.

Tags: zdrowie bydła