W kolejnej części cyklu „Dobrostan bydła mlecznego” przedstawione zostało Państwu zagadnienie związane z podłogami w oborach bydła mlecznego. Mimo, że nie odgrywa bezpośredniej roli w produkcji zwierzęcej, to niewątpliwie jest to szczególny element konstrukcyjny każdego budynku inwentarskiego. Odpowiednie podłoże stanowi m.in. o bezpieczeństwie i ruchu zwierząt, zachowaniu higieny w budynku oraz samych krów, ale także o nakładach.

    We współczesnym chowie bydła mlecznego stawia się za cel przede wszystkim możliwość pozyskiwania mleka z najwyższą klasą jakości, przy zachowaniu pełnej zdrowotności i kondycji zwierząt. Osiągnięcie tego celu pozwala na zapewnienie krowom najkorzystniejszych warunków bytowania, a przede wszystkim dobrostanu. 
    Istnieje szereg wytycznych dotyczących jakości podłóg w budynkach dla bydła, a w szczególności cieląt i młodzieży. Podłogi muszą być gładkie, ale nie śliskie. Muszą być tak zaprojektowane, aby nie powodowały urazów stojących lub leżących na nich cieląt. Muszą być dopasowane do rozmiarów i masy cieląt i stanowić sztywną, równą i stabilną powierzchnię. Legowisko musi być wygodne, czyste i odpowiednio osuszone; nie może niekorzystnie wpływać na cielęta. Dla cieląt w wieku poniżej dwóch tygodni konieczne jest użycie odpowiedniej ściółki. 
    W zależności od rodzaju stosowanego chowu zwierząt wyróżnia się kilka rodzajów i typów podłoża. Podstawowego podziału można dokonać na chów ściołowy i bezściołowy. W obrębie tego pierwszego wyróżniamy jeszcze system chowu na płytkiej i głębokiej ściółce. Różnice wynikające z rodzaju zastosowanej podłogi dotyczą przede wszystkim sposobu pozyskiwania, usuwania i zagospodarowywania odchodów. 

 
Podłogi w systemie ściołowym
W chowie ściołowym najistotniejszą kwestią jest podłoże w postaci ściółki lub mat legowiskowych – rzadziej trocin wiórów, chociaż także taka ewentualność jest brana pod uwagę. Rodzaj podłoża, jego twardość elastyczność i śliskość ma wpływ na sposób kładzenia się krów. Badania i obserwacje wykazały, że jeśli pozostawić swobodę wyboru pomiędzy podłożem ściółkowym, a szczelinową – zawsze wybiorą ściółkę. Ściółka umożliwia wchłanianie i wiązanie wilgoci. Ponadto słoma stanowi termiczną warstwę izolacyjną chroniącą zwierzęta przed szkodliwymi skutkami bezpośredniego kontaktu z posadzką lub rusztem oraz będąc elastyczną warstwą, chroni przed zbyt silnymi naciskami podczas wstawania lub kładzenia się zwierząt na stanowisku (Fot. 2). Dlatego też wskazane jest stosowanie systemu ściółkowego np. dla zwierząt młodych, a zbyt wrażliwych na czynniki zewnętrzne. Wskazane też jest stosowanie systemu ściółkowego np. dla cieląt w wieku do 13 tygodnia życia. Niedopuszczalne jest również trzymanie krów wysokocielnych na posadzce całkowicie szczelinowej bez ściółki. Obszar pokryty ściółką powinien być suchy i nie śliski. Można to osiągnąć stosując podłogę z odpowiednim pochyleniem i stosując ściółkę w niewielkich ilościach lub też rezygnując ze spadku ale za to z większą ilością ściółki. Zabezpiecza to przez nadmierną emisją ciepła i wilgoci ze skóry bydła oraz z tych części ciała, które mają bezpośredni kontakt ze ściółką. Ważnym jest aby kontrolować i kilkakrotnie w ciągu doby czyścić obszar wypoczynkowy. W praktyce najlepiej jest czyścić obszar wypoczynkowy i wykładać świeżą ściółkę w czasie gdy krowy są dojone, lub nie mogą wejść na ten obszar, z uwagi na to że znajdują się np. przy stanowisku paszowym.
    Nieodpowiednie podłogi mogą być przyczyną schorzeń wymion, które najczęściej powodowane są przez: 
-    tak zwane zimne podłogi, 
-    wysoką wilgotność powietrza,
-    mokre legowisko;
oraz schorzeń kończyn, do których zalicza się:
-    urazy mechaniczne,
-    otarcia,
-    zapalenia powstające w wyniku twardych, nierównych i mokrych podłóg.
    Ogólnie przyjmuje się, że w chowie alkierzowym schorzenia kończyn powodują spadek wydajności mlecznej o około 10%. Zwłoka w rozpoczęciu leczenia może spowodować obniżenie produkcji o 20%. Straty ekonomiczne wynikające ze schorzeń kończyn to nie tylko spadek mleczności krów, ale również duży wskaźnik wybrakowań zwierząt [Źródło: ANIMAT]. 
 
Maty legowiskowe
Maty legowiskowe stanowią istotną alternatywę wobec tradycyjnych rozwiązań podłóg w oborze. Są one zazwyczaj wykonane z materiałów gumowych lub też gumopodobnych. Wstępnego podziału można dokonać na materace i maty „pełne” oraz z wypełnieniem. Wypełnieniem może być nawet granulat ze zużytych opon samochodowych jak materac Pasteur o grubości 50 mm wykonany z włókien sztucznych. Z kolei mata Enkamat z włókien sztucznych jest wykonana dwuwarstwowo. Warstwa górna przypomina dywan, natomiast dolna tworzy siatkę włókien przenoszących obciążenia. Maty muszą być przede wszystkim odporne na wpływ agresywnego środowiska w budynku inwentarskim, wytrzymałe na ścieranie, odkształcenia, nie powodować poślizgu zwierząt.
    Krowa mleczna prowadzi aktywny tryb życia, wstając z legowiska około 20 razy dziennie. Kładąc się opada na podłoże z wysokości 25-30 cm i obciąża stawy nadgarstkowe (popularnie zwane kolanami) ciężarem 2/3 masy ciała. Jeżeli kładąc się odczuwa ból z powodu uderzenia nadgarstkami o podłoże wówczas pozostaje w pozycji stojącej. Jednak zbyt długie stanie jest niekorzystne i zmienia naturalne zachowanie krowy. Spada spożycie paszy i wody, zmniejsza się zaopatrzenie organizmu w składniki pokarmowe. Z drugiej jednak strony należy zachęcać krowy do wstania, by nie oddawały moczu i kału leżąc. Defekacja w pozycji stojącej pozwala utrzymać stanowisko w czystości, co stwarza krowie większe poczucie komfortu. 
    Technologia zastosowana do produkcji mat przypomina produkcję nowoczesnych butów do biegania. Ponad 80% objętości mat dla krów stanowią pęcherzyki gazu wtłoczone pod ciśnieniem. Dzięki temu maty idealnie absorbują ciężar zwierząt. materiał z którego są wykonane nie pochłaniają wilgoci oraz nie wymagają zbyt dużych ilości dodatkowej ściółki. Takim przykładem może być mata CM20 [Źródło: De Laval]. 
    Na fotografii 3 przedstawiono przykład maty KKM Puzzle z zastosowaniem na stanowiskach legowiskowych dla bydła mlecznego i młodzieży. Specjalny profil strony spodniej, podobny do plastra miodu zapewnia doskonały komfort leżenia dla zwierząt. z uwagi na niebezpieczeństwo potknięcia się krowy wchodzącej na matę, zastosowano skośne obrzeże w tylnej części maty oraz spad umożliwiający spływ nieczystości w pożądanym kierunku. Maty grubości 3 cm
dostępne są na rynku o wymiarach od 110 cm do 125 cm i długości nawet 180 cm. Z kolei na rysunkach 3 i 3a zaprezentowano trzywarstwową (guma-pianka-guma) matę KEW Plus dostarczającej dzięki swej budowie bardzo wysokiego komfortu leżenia, a wyposażenie w stabilną krawędź z tyłu oraz boków maty, umożliwia dobre zaparcie się zwierzęcia podczas wstawania. 
    Decydując się na materace lub maty w miejsce tradycyjnego podłoża a ściółkowego należy uwzględnić kilka czynników mających szczególne znaczenie przy ich stosowaniu. Należy zaliczyć tu m.in. jakość wykonania, charakterystykę techniczną czy grubość. Ważnym elementem oceniając przydatność materaców jest ich wpływ na zdrowotność wymion oraz strzyków przez kanały które lub ewentualne skażenia mogą wdzierać się drobnoustroje wpływając w konsekwencji ja wydajność i jakość pozyskiwanego mleka. 
    Niezwykle ważną kwestią jest również trwałość oraz gwarancją dawana przez producentów. Trzeba zaznaczyć, iż większość z oferowanych materaców i mat posiada gwarancje na okres 10 lat.
 
Podłogi w systemie bezściołowym
Chów zwierząt w technologii bezściołowej, zakłada utrzymanie ich bezpośrednio na posadzce lub rusztach – pełnych lub szczelinowych. Zaletami takiego systemu jest: oszczędność nakładów pracy, zmniejszona czasochłonność czynności związanych z usuwaniem odchodów, oraz brak zapotrzebowania na słomę. W przypadku chowu bydła w systemie bezściołowym, w którym otrzymywanym nawozem jest gnojowica czyli mieszanina kału, moczu i wody technologicznej, podstawowym elementem wyposażenia budynków są podłogi szczelinowe zwane rusztami.
    W zależności od materiału zastosowanego spotyka się ruszty betonowe, żeliwne i z tworzyw sztucznych. Drewniane podłogi można obecnie uważać za przestarzałe i w praktyce nie stosowane. Używane dawniej charakteryzowały się dużą pojemnością cieplną dającym komfort termiczny zwierzętom. Poza tym były stosunkowo miękkie w porównaniu z rusztami betonowymi czy stalowymi, nie powodując niebezpiecznych urazów. Jednak odpęknięcia i drzazgi mogły kaleczyć racice doprowadzając do bolesnych i grożących zakażeniami skaleczeń. Wadę także stanowiła ich mała trwałość, a kontakt z wilgocią i odchodami prowadził do powstawania śliskiej powierzchni, co z kolei wpływało niekorzystnie m.in. na zwiększenie nerwowości zwierząt pogarszając tym samym ogólną ich kondycję. Współcześnie w produkcji rusztów i siatek bardzo często stosuje się tworzywa sztuczne, które są lżejsze, łatwiejsze w utrzymaniu czystości, ale niestety mniej wytrzymałe i niekiedy droższe. Podłoga szczelinowa zapewnia utrzymanie podłoża w stanie czystym i suchym. Powinna być zaprojektowana i wykonana w ten sposób, aby podczas stąpania po niej przez zwierzęta, następowało przepychanie kału, resztek paszy i moczu przez szczeliny, jednocześnie nie prowadząc do urazów racic. Takie podłogi powinny mieć zaokrąglone krawędzie i usunięte wszelkie zadry. Podłogi o wąskich beleczkach są łatwiejsze w zapewnieniu czystości, ale za to szerokie beleczki są korzystniejsze z uwagi na lepszy stan i wpływ na racice i nogi zwierząt. Przyjmuje się za najkorzystniejszą sytuację, gdy podłoga szczelinowa obejmuje ok. 20-30% całkowitej powierzchni podłogi. Należy zwrócić uwagę, aby różnica poziomów pomiędzy dwoma sąsiednimi elementami podłogi nie wynosiła więcej niż 3mm, natomiast dopuszczalne różnice szerokości beleczek względem siebie oraz szczelin nie powinny przekraczać ok. 10%. Wymagania stawiane podłogom dla bydła dotyczą aspektu wytrzymałości, wielkości, typu i dopasowania dla poszczególnych grup hodowlanych. Odpowiedni dobór zależy jednak od gatunku zwierząt ich wieku i masy. Podłogi rusztowe stosowane w oborach powinny charakteryzować się wysokim stopniem oczyszczalności, tzn. przepuszczalności zanieczyszczeń. Mokre i brudne racice nie pozwalają na utrzymanie wymaganej higieny, stanowiąc tym samym źródło zakażeń. Zaletą chowu na podłogach szczelinowych jest zmniejszenie tendencji do ślizgania się zwierząt, niż na posadzkach pełnych oraz łatwiejsze odprowadzenie ekskrementów. 
    Zalecane szerokości szczelin w podłogach szczelinowych zależą m.in. od masy ciała zwierząt. I tak dla cieląt o masie do 250 kg wielkość szczeliny nie powinna być większa niż 25 mm. Dla bydła młodego do 12 miesięcy szczeliny powinny być nie większe niż 30 mm, powyżej 12 miesiąca życia – 35 mm. Natomiast szerokość 35-40 mm odpowiednia jest dla bydła dorosłego – ponad 450 kg. W tabeli 1 przedstawiono przykładową ofertę elementów podłogi szczelinowej. Podłogi wykonane są z jednostkowych elementów w typoszeregu 21 rozmiarów o długości od 200-400 cm. Stosunek szczelin do ogólnej powierzchni podłogi stanowi 19%, co zapewnia wymaganą czystość podłogi. 
    Na rysunku 1 przedstawiono rzadko spotykane konstrukcji ruszt podłogi z ukośnie wykonanymi szczelinami. Podłoga taka zapewnia większe bezpieczeństwo i higienę w budynku inwentarskim. Trzeba też zaznaczyć, iż poprzecznie ułożone szczeliny o szerokości 3,5 cm na końcu podłogi rusztowej, zapewniają bezpieczeństwo chodzenia. Długość takich elementów podłoża zawiera się w granicach 210-390 cm. 
    Według literatury zaleca się, aby nowe podłogi, które zazwyczaj są bardzo szorstkie, mogące powodować poważne zużycie i uszkodzenia racic oraz skóry pęcin, pokrywać powłokami ochronnymi przed rozpoczęciem użytkowania budynku. Takim materiałem może być asfalt bitumiczny posypany przed wyschnięciem trocinami. Niektóre mieszanki asfaltu posiadają granulowany korek lub gumę, jednak nie powinno się pomimo tego rezygnować z trocin. Dodatkowym celem profilowania powierzchni jest także możliwość odprowadzania cieczy z podłogi do kanałów i otworów odpływowych, dzięki czemu podłoga pozostaje sucha. 
    Suche i czyste korytarze oraz strefy z odpowiednio głęboką uzdatnioną głęboką ściółką, przyczyniają się do małej wilgotności racic oraz ich otoczenia, dzięki temu pozostają zdrowe suche i mocne. Obszary spacerowe nie mogą być śliskie, a ich powierzchnia w jak najmniejszym stopniu powinna negatywnie wpływać na uszkodzenia racic. Podłogi w dojarni są zazwyczaj wykonywane z podłużnych płytek ceramicznych lub betonu poliestrowego, żywicy epoksydowej lub asfaltu walcowanego, co daje odporność na obciążenia mechaniczne i chemiczne. Miejsce styku podłóg i ścian powinno być szczególnie zabezpieczone przed wilgocią. Stosuje się w tym celu zaokrąglenia powierzchni lub kwasoodporną substancje uszczelniającą – pozwala to także na łatwiejsze utrzymanie czystości i higieny. W miejscu pracy dojarza zaleca się stosowanie elastycznej kraty lub maty co zabezpieczałoby stanie dojarza przez dłuższy czas na twardej podłodze. Podłogę w kanale udojowym można wykonać z ok. 10% spadkiem w kierunku otwartego otworu odpływowego, natomiast na stanowiskach udojowych z około 2% spadkiem. Czasami stosuje się powłoki żywicy epoksydowej z dodatkiem piasku. W przypadku gdy stosuje się inne materiały antypoślizgowe – z takiej powłoki można zrezygnować. 
    Szczególnym czynnikiem przyśpieszającym proces zużycia poszczególnych elementów konstrukcji pomieszczeń inwentarskich, jest niewątpliwie agresywne środowisko mikroklimatyczne, charakteryzujące się obecnością gazów szkodliwych powodujących i przyśpieszających procesy korozji. Pomimo zabezpieczeń, odpowiedniej grubości warstwy betonu od stalowego zbrojenia nie można uniknąć lokalnych pęknięć, odprysków betonu odsłaniających tym samym konstrukcję nośną podłóg szczelinowych. odłogi muszą wytrzymywać ciężar przebywających w pomieszczeniu zwierząt, jak również inne występujące tam obciążenia mechaniczne i chemiczne. Ponadto wymaga się aby były odporne na wilgoć, a podłoże położone na zewnątrz budynków musi być mrozoodporne. Amoniak, siarkowodór, wilgoć, bakterie, oraz kwasy organiczne pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, stwarzają środowisko sprzyjające procesowi korozji. W wyniku ataku rdzy na elementy stalowe, zmniejsza się średnica prętów zbrojeniowych tym samym doprowadzając do obniżenia wytrzymałości konstrukcji. Przykład destrukcyjnego działania korozji i w skutkach zniszczenie elementów konstrukcyjnych podłogi szczelinowej przedstawiono na fotografii 5a i 5b. Zatem wskazane jest odpowiednie wykonanie i zabezpieczenie konstrukcji i ich poszczególnych elementów przed skutkami destrukcyjnego działania mikroklimatu, zwłaszcza korozją. Zadanie to jednak należy przede wszystkim do producentów. Wskazanym jest zatem korzystanie z oferty znanych, z wieloletnim doświadczeniem firm, udzielających rzetelnego doradztwa, obsługi i gwarancji. Również wzrokowa kontrola rusztów przeprowadzona przez rolnika raz na kilka lat pozwoli ocenić dalszą ich przydatność. 
 
 
Bibliografia
Pelzer A.; Balsters H. „Matratzen im Kuhstall - mehr Komfort fur die Kuhe?“ – Top Agrar nr 6/1996
„Systemy utrzymania bydła. Poradnik” / Praca zbiorowa. Warszawa: Instytut Budownictwa Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa; Duńske Służby Doradztwa Rolniczego; 2004 – 172 s. 
Van Caenegem L., Schmiedlin A., Szulc R. - Tragsicherheit von Betonspaltenelementen; FAT Berichte Nr 564/2001