Wstąpienie Polski w struktury Unii Europejskiej zobligowało nasz kraj do wzmożonych działań na rzecz dostosowania wielu dziedzin gospodarki, w tym również rolnictwa do jednolitego rynku europejskiego. Dla polskich gospodarstw oznacza to nie tylko wzrost konkurencyjności wytwarzanych produktów, ale również konieczność spełnienia wielu warunków wynikających z prawa europejskiego, a odnoszących się do higieny produkcji, ochrony środowiska, dobrostanu zwierząt oraz bezpieczeństwa żywności.

    Dużą uwagę zwraca się ostatnio na zagadnienia ochrony środowiska oraz zrównoważonego rozwoju rolnictwa i terenów wiejskich. Wynika to z faktu, iż działalność rolnicza stanowi obciążenie dla wszystkich podstawowych elementów środowiska naturalnego (gleby, wód i powietrza). Powodowane jest to głównie przez jej intensyfikację - duże jednostkowe zużycie nawozów mineralnych i pestycydów, rozwój monokulturowych gospodarstw rolnych oraz nadmierną koncentrację zwierząt na małych powierzchniach.
    Z punktu widzenia ochrony środowiska jednym z podstawowych problemów w gospodarstwach prowadzących intensywną produkcję bydlęcą jest konieczność gromadzenia i zagospodarowania ogromnej ilości odchodów w postaci stałej (obornik) i płynnej (gnojówka, gnojowica i woda gnojowa). Ilość odchodów produkowanych przez zwierzęta gospodarskie w skali kraju szacowana jest na 15-20 milionów m3 rocznie. Są one zaliczane do nawozów naturalnych i stanowią cenne źródło składników pokarmowych. Stosowanie obornika w uprawie polowej na trwałe jest wpisane w tradycję polskiego rolnictwa i w bardzo wielu gospodarstwach jest to podstawowy nawóz uzupełniany dodatkiem nawozów mineralnych. 
    Właściwe przechowywanie i wykorzystanie odchodów zwierzęcych chroni przed niekontrolowanym przedostawaniem się nadmiernej ilości biogenów oraz substancji niebezpiecznych do gleby i wody. Zapobiega również nadmiernej emisji amoniaku do atmosfery. Aby nie dopuścić do nadmiernego skażenia gleb i wód gruntowych związkami azotowymi przyjęto odpowiednie regulacje prawne limitujące wielkość nawożenia azotowego. Aktem regulującym te zagadnienia jest Dyrektywa Azotanowa. W naszym kraju jeszcze w okresie przedakcesyjnym 24 października 2000 r. weszła w życie Ustawa o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 89, poz. 991). Art. 18 tejże ustawy stanowił, iż nawozy naturalne stałe powinno się przechowywać w budynkach inwentarskich lub na nieprzepuszczalnych płytach, uniemożliwiających przenikanie szkodliwych substancji do gruntu oraz zaopatrzonych w instalację odprowadzającą wyciek do zbiorników. Wprowadzono także obowiązek przechowywania płynnych nawozów naturalnych w szczelnych zbiornikach o kubaturze pozwalającej na gromadzenie przynajmniej 4-miesięcznej produkcji takiego nawozu. 30 marca 2007 r. Sejm przyjął znowelizowaną Ustawę o nawozach i nawożeniu (Dz.U. Nr 147, 2007, poz.1033) obowiązującą od 15 listopada 2007 roku. Utrzymano w niej regulacje dotyczące przechowywania płynnych nawozów naturalnych. Konieczność przechowywania innych nawozów naturalnych niż gnojówka i gnojowica na nieprzepuszczalnych płytach obornikowych obowiązuje od dnia 1 stycznia 2009 roku tylko podmioty, które prowadzą chów lub hodowlę:
-    drobiu na skalę powyżej 40 000 stanowisk;
-    świń na skalę 2000 stanowisk dla zwierząt powyżej 30 kg masy ciała lub 750 stanowisk dla macior.
    Producenci, którzy prowadzą chów lub hodowlę drobiu poniżej 40 000 stanowisk, chów lub hodowlę świń poniżej 2000 stanowisk dla świń o masie ponad 30 kg lub 750 stanowisk macior, chów i hodowlę bydła mlecznego i opasowego niezależnie od posiadanej ilości, od momentu wejścia w życie ustawy nie mają obowiązku budowy płyt obornikowych.
 
Odchody zwierzęce a środowisko naturalne
Wykorzystanie obornika w uprawie polowej nie stwarza w zasadzie zagrożenia dla gleby i wód pod warunkiem stosowania odpowiednich jego dawek. Zgodnie z zapisami Dyrektywy Azotanowej - podstawowego aktu prawnego UE w zakresie ochrony środowiska - roczna dawka nawozu naturalnego nie może zawierać więcej niż 170 kg azotu w czystym składniku na 1 ha użytków rolnych, co odpowiada 40 tonom obornika.
    W większości gospodarstw nie ma problemu z nadmiarem obornika. System ściołowy spotyka się bowiem przede wszystkim w mniejszych gospodarstwach, dysponujących odpowiednio dużym areałem ziemi, stąd zagrożenie dla środowiska związane z przenawożeniem gleb jest niewielkie.
    Zagrożenie stanowi natomiast niewłaściwe przechowywanie obornika. Szacuje się, że podczas jego magazynowania na gruncie wypłukaniu ulec może do 35% azotu, 20% fosforu i 50% potasu zawartego w oborniku. W przeliczeniu na nawozy mineralne orientacyjne straty NPK na 1 DJP w skali roku wynoszą 60-100 kg saletry amonowej, 6-10 kg superfosfatu potrójnego i 50 kg soli potasowej. Zatem składowanie obornika bezpośrednio na gruncie lub na nieszczelnych płytach gnojowych prowadzi do kumulacji ogromnej ilości związków azotu, fosforu i potasu bezpośrednio pod powierzchnią składowania. Związki te, przenikając do wód gruntowych i powierzchniowych są przyczyną eutrofizacji zbiorników wodnych.
    Najbardziej niebezpieczna jest kumulacja związków azotowych i nitrozwiązków. Nitrozwiązki powstają w warunkach wysokiego poziomu azotanów i amoniaku przy zakwaszeniu środowiska glebowego do pH=4-5. Są to bardzo trwałe związki organiczne, które w glebach zalegają nawet do 120 lat. Charakteryzują się one dużą toksycznością - są fitotoksyczne i kancerogenne. Są silnymi inhibitorami syntezy DNA i RNA, co prowadzi do zmian w translacji informacji genetycznej i blokady syntezy białek u mikro- i makroorganizmów.
    W każdym świeżym oborniku znajdują się miliardy drobnoustrojów. Są to drobnoustroje zarówno chorobotwórcze, jak i takie, które nie stanowią zagrożenia dla życia i zdrowia ludzi i zwierząt. Do najgroźniejszych należą patogeny wywołujące salmonellozy, kolibakteriozy, brucelozy, listeriozy, różycę. Powszechnie uważa się, że obornik jest nawozem bezpiecznym pod względem epizootycznym, bowiem podczas jego przechowywania zachodzi proces tzw. biotermicznej dezynfekcji. Temperatura w pryzmie wzrasta do ok. 60°C, kiedy to ginie większość znajdujących się w nim drobnoustrojów. Jednak dla bakterii termofilnych optymalna temperatura do rozwoju wynosi 55°C. W efekcie tego proces dezynfekcji obornika nie zachodzi całkowicie. Poprawę stopnia dezynfekcji obornika można uzyskać poprzez napowietrzanie, dodatek ściółki lub odkażanie wapnem palonym (CaO). Każdy z tych zabiegów obniża jednak wartość nawozową obornika.
    Fermentacja obornika, oprócz jego dezynfekcji ma wiele innych zalet:
•    zabija zdolność kiełkowania wielu nasion chwastów,
•    niszczy przetrwalniki grzybów,
•    niszczy wiele pasożytów nie będących drobnoustrojami,
•    w wysokiej temperaturze celuloza i lignina łatwo rozkładają się, dzięki czemu nawóz ten jest lepiej wykorzystywany.
    Mankamentem pryzm obornikowych jest fakt, że są one źródłem emisji amoniaku - gazu, którego monstrualne ilości zanieczyszczają powietrze atmosferyczne. O wielkości emisji amoniaku decyduje wiele różnorodnych czynników, m.in.:
•    mniejsza jest w budynku (magazynowanie na głębokiej ściółce);
•    im bardziej ubity obornik, tym straty amoniaku są mniejsze (w luźnym mogą one wynieść nawet 40%);
•    im dłużej przechowywany jest obornik, tym straty są większe.
    Zmniejszenie emisji amoniaku można osiągnąć stosując substancje wiążące azot. Rolę tę spełniają m.in. mączki skalne, głównie bazaltowa, które dodatkowo wzbogacają obornik w mikroelementy. Najlepiej stosować je bezpośrednio w oborze, wprost na ściółkę.
    Dużo większe zagrożenie dla środowiska stanowi gnojowica. W zależności od technologii utrzymania i żywienia zwierząt, dobowa produkcja gnojowicy w fermach przemysłowych w przeliczeniu na  1 sztukę fizyczną waha się od 3 do 30 litrów/dobę/sztukę. Negatywny wpływ gnojowicy wynika przede wszystkim z dużego ładunku zanieczyszczeń. BZT5 (BZT to ilość tlenu w mg/litr potrzebna do utlenienia składników organicznych, aż do całkowitego ich rozkładu) gnojowicy bydlęcej dochodzi do 20 000 mg O2/litr.
    Najtańszym i najczęściej praktykowanym sposobem zagospodarowania gnojowicy jest wylewanie jej na pola uprawne. Przy nieracjonalnym jej wykorzystaniu dochodzi do zanieczyszczenia gleby, wód i powietrza związkami biogennymi oraz emisji całej gamy związków gazowych, toksycznych i uciążliwych zapachowo. Największe zagrożenie dla ludzi, zwierząt i środowiska stanowi emisja amoniaku i siarkowodoru.
    W wyniku stosowania gnojowicy jako nawozu:
•    w glebie odkłada się nierozłożona substancja organiczna;
•    wskutek nagromadzenia dużej ilości najdrobniejszych cząstek stałych gnojowicy pogarszają się właściwości fizyczne gleby;
•    na powierzchni gleby tworzy się nieprzepuszczalna dla wody i powietrza warstwa pilśniowa (drobne włókna, cząstki tłuszczu, zawiesina organiczna i mineralna);
•    zmniejsza się napowietrzenie gleby, co ogranicza działalność mikroorganizmów;
•    wzrasta uwilgotnienie gleby;
•    następuje dezaktywacja życia biologicznego polegająca na ubywaniu skąposzczetów, tworzących strukturę, żyzność i fizykochemiczne właściwości gleby;
•    szybko powstają warunki beztlenowe i zmienia się pH gleby, co wpływa na plonowanie roślin;
•    gleba traci zdolność samooczyszczania;
•    zmniejsza się aktywność mikroflory rozkładającej celulozę i skrobię;
•    rozwijają się niekorzystne dla środowiska grzyby, wykazujące działanie mutagenne i kancerogenne;
•    warunki beztlenowe sprzyjają denitryfikacji i gromadzeniu azotynów, które wchodzą w łańcuch pokarmowy gleba-roślina-zwierzę i stają się poważnym zagrożeniem dla zwierząt karmionych paszą z tych terenów;
•    przy niedotlenieniu gleby dochodzi do redukcji szeregu pierwiastków w glebie, w tym żelaza i glinu, które w postaci dwuwartościowej działają toksycznie na rośliny (zahamowanie wzrostu korzeni);
•    przedostając się do wód przyczynia się do rozwoju biomasy, obniżenia poziomu tlenu i śnięcia ryb oraz powstawania w wodzie toksycznych związków nitrozowych.
    Wraz z gnojowicą mogą być wprowadzone do gleby patogenne bakterie, wirusy, grzyby oraz jaja i przetrwalniki szeregu pasożytów, zatem jej rolnicze wykorzystanie może również stwarzać zagrożenie sanitarno-epidemiologiczne. Organizmy te przeżywają w gnojowicy znacznie dłużej w porównaniu z obornikiem, bowiem ze względu na dużą zawartość wody i niską temperaturę (8-12°C zimą i 15-17°C latem) oraz wskutek braku fermentacji tlenowej w gnojowicy nie zachodzą procesy biotermicznego odkażania.
    Dobrym środkiem odkażającym gnojowicę jest formalina. W roztworze większym niż 1% skutecznie niszczy bakterie i grzyby oraz korzystnie wpływa na plonowanie roślin. Odkażanie formaliną znacznie jednak obniża wartość nawozową.
 
Zasady stosowania nawozów naturalnych w aspekcie ochrony środowiska

• Nawozy naturalne mogą być stosowane na pola od 1 marca do 30 listopada (z wyjątkiem nawozów stosowanych pod osłonami).
• Zaleca się stosowanie gnojowicy i gnojówki na nieobsianą glebę w okresie wczesnej wiosny. Dopuszcza się stosowanie tych nawozów podczas wegetacji roślin (z wyjątkiem przeznaczonych do bezpośredniego spożycia przez ludzi lub zwierzęta).
• Optymalnym terminem stosowania obornika jest wczesna wiosna. Należy unikać stosowania obornika w okresie późnego lata lub wczesnej jesieni z uwagi na możliwe straty azotu przez wymywanie do wód podziemnych. Obornik może być wywożony późną jesienią pod warunkiem, że będzie natychmiast przyorany.
• Nawozy naturalne powinny być przykryte lub wymieszane z glebą nie później niż następnego dnia po ich zastosowaniu, co zapobiega stratom powodowanym przez wysuszenie lub wypłukanie przez deszcz. Wyjątek stanowią nawozy stosowane na użytki zielone
• Nawozy naturalne mogą być stosowane w odległości co najmniej 20 m od strefy ochronnej źródeł wody, ujęć wody, brzegów zbiorników i cieków wodnych oraz kąpielisk i obszarów pasa nadbrzeżnego.
• Gnojowicę i gnojówkę można stosować, gdy poziom wód podziemnych jest poniżej 1,2 m i poza obszarem płytkiego występowania skał szczelinowych.
• Zabrania się stosowania nawozów naturalnych w postaci płynnej na glebach bez okrywy roślinnej położonych na stokach o nachyleniu większym niż 10%.
• Zabrania się stosowania nawozów naturalnych w postaci płynnej podczas wegetacji roślin przeznaczonych do bezpośredniego spożycia przez ludzi i zwierzęta.
• Zabrania się stosowania nawozów naturalnych na glebach zalanych wodą, przykrytych śniegiem lub zamarzniętych do głębokości 30 cm.

 
 
Wykaz literatury dostępny u autora