Gospodarowanie na łąkach i pastwiskach ma na celu dostarczenie zwierzętom gospodarskim wartościowej i zdrowej paszy. Jej jakość powinna pokryć potrzeby zwierząt wynikające z ich cech gatunkowych, rasowych, wieku, a także poziomu wydajności. Dlatego sposób gospodarowania użytkami zielonymi, ukierunkowany jest w stronę optymalnego pokrycia potrzeb żywieniowych zwierząt.

    Mimo obniżającej się na przestrzeni lat powierzchni użytków zielonych w całej puli użytków rolnych w Polsce (Tab. 1), wciąż niezbędna jest zielonka pozyskiwana na cele paszowe.
    Obecnie zielonki wykorzystywane są najczęściej w postaci siana, kiszonki i sianokiszonki, w mniejszym zakresie (4-8%) jako pasza do bezpośredniego skarmiania zwierząt lub do produkcji suszu. Bez względu jednak na sposób wykorzystania zielonki niezmiernie ważne jest uzyskanie dobrego plonu, a tym samym dobrej jakościowo paszy.

 
Kiedy zbierać?
Mają na to wpływ nie tylko warunki glebowe, zabiegi pielęgnacyjne, ale także termin, częstotliwość i wysokość koszenia runi. Właściwy termin koszenia decyduje o składzie chemicznym masy nadziemnej. Młoda ruń zawiera dużo białka ogólnego, beta-karotenu, węglowodanów oraz składników mineralnych. W miarę starzenia się roślin wzrasta ilość włókna surowego, co pogarsza wartość paszową zielonej masy. Optymalnym terminem zbioru pierwszego pokosu: na siano jest okres od końca kłoszenia do początku kwitnienia traw przewodnich; na kiszonkę zaś zbiór zielonki łąkowej powinien odbywać się w momencie wykształcenia wiech przez główne trawy wysokie. Pasza zagospodarowana w tych fazach ma najlepsze właściwości pokarmowe. Wartość paszy zależy również od częstości koszenia tj.: ilości pokosów w ciągu okresu wegetacji. Liczna pokosów jest różna – z reguły waha się od 2 do 4 w ciągu sezonu wegetacyjnego, najczęściej są to 3 pokosy. Pasza pochodząca z łąk trzykośnych jest zawsze wartościowsza. Struktura plonu w przeciętnych warunkach kształtuje się następująco:
•    łąki dwukośne – I pokos 60%, II pokos 40%;
•    łąki trzykośne – I pokos 40-50%, II pokos 30-40%, III pokos 20%
    W kolejnych pokosach zwiększa się ilość białka ogólnego oraz składników mineralnych, obniża się zawartość włókna surowego i cukrów. W praktyce rolniczej przyjmuje się I pokos z przeznaczeniem na siano, kolejne na kiszonkę - jednak ruń łąkowa z pierwszego pokosu ma najlepsze parametry surowca do kiszenia.  
    Nie wszystkie trawy są równocenne i mają jednakowe zastosowanie. Tylko z łąk, na których rosną wartościowe gatunki traw, motylkowych i ziół można pozyskać dobrej jakości paszę.  
 
Ruń w zależności od przeznaczenia
Spośród 45 gatunków traw powszechnie występujących na łąkach i pastwiskach, tylko 15 gatunków (trawy pastewne - Ryc. 1) ma znaczenie praktyczne. Z punktu widzenia użytkowania rolniczego pasz wykorzystuje się jednak tylko kilka gatunków traw: kostrzewa łąkowa, kostrzewa trzcinowa, kupkówka pospolita, tymotka łąkowa, życica trwała i wielkokwiatowa. Do zakładania nowych użytków zielonych najczęściej stosuje się mieszanki wyżej wymienionych traw. W jej skład może wchodzić różna liczba gatunków. Na zielone użytki krótkotrwałe stosuje się mieszanki proste, zaś na łąki trwałe preferowane są mieszanki wielogatunkowe.  
    W runi łąkowej obok traw głównym komponentem są rośliny motylkowe, które zdecydowanie podwyższają wartość pokarmową paszy, poprawiają jej strawność, wartość energetyczną i białkową. W użytkowaniu kośnym najlepszymi gatunkami są koniczyna łąkowa i lucerna nerkowata. Udział tych roślin w runi nie powinien przekraczać 30%, (Tab. 2).
    Zwiększenie liczby gatunków w mieszance poprawia jej trwałość, plonowanie i niweluje ryzyko obniżenia plonu w niekorzystnych warunkach. Poza tym nie zapominajmy o czynniku żywieniowym. Mieszanki dostarczają paszy lepiej zbilansowanej i o składzie bardziej urozmaiconym niż zasiewy czyste.  
    Na łąkach kośnych, o minimum dwóch pokosach w ciągu okresu wegetacji powinny przeważać trawy wysokie, dostarczające dużo masy nadziemnej np. kostrzewa łąkowa, tymotka bądź kupkówka pospolita. Istotne jest także by znalazły się tam trawy niskie, które są bogato ulistnione i mocno zadarniają glebę (życica trwała, wiechlina łąkowa, kostrzewa czerwona). Dlatego najwartościowsze trawy przeznaczone na użytkowanie paszowe (kośno-kiszonkowe) powinny mieć:

• dużą plenność, 
• charakteryzować się dobrym krzewieniem,
• tworzyć liczne pędy wegetatywne, 
• dawać równomierny plon w czasie sezonu wegetacyjnego,
• cechować się dużą wartością pokarmową,
• posiadać znaczną odporność na niekorzystne czynniki klimatyczne i choroby (rdze, mączniaki, plamistość).

    W systemie podanym przez Filipka [1973] za wskaźnik wartości poszczególnych gatunków przyjęto „liczbę wartości użytkowej" (LWU), według której podzielono rośliny łąkowe na 14 klas (Tab. 3). Liczba ta uwzględnia:

• produktywność,
• zdolność regeneracyjną i darniotwórczą,
• przydatność do użytkowania kośnego i pastwiskowego,
• przystosowanie do warunków siedliskowych,
• konkurencyjność,
• wartość pokarmową i bezpośrednią szkodliwość.

    Klasyfikacja Filipka uwzględnia również przydatność gatunków traw do użytkowania kośnego, pastwiskowego i mieszanego (tab. 4). Każdy z gatunków traw ma jednak inne cechy biologiczne, wymagania siedliskowe czy możliwości wykorzystania jako paszy.
KOSTRZEWA ŁĄKOWA
Jedna z najwartościowszych pasz, jest trawą wysoką luźnokępkową. Po wysiewie rozwija się dość szybko, wykształca dużo pędów wegetatywnych, obficie ulistnionych. Pełny rozwój uzyskuje w 2-3 roku po zasiewie i utrzymuje się w runi 5-8 lat. Gatunek średnio-wczesny, kłosi się zwykle w końcu maja, po skoszeniu dobrze odrasta nie wytwarzając pędów generatywnych. Przystosowana do różnego rodzaju gleb, stosowana na łąki i pastwiska trwałe. W mieszankach jej udział może wynosić do 50%, toleruje wysiewy z wyczyńcem łąkowym i kostrzewą trzcinową, a także tymotką i kupkówką.
 
TYMOTKA ŁĄKOWA
Jest trawą wysoką, luźnokępkową, trwałą, późno kłoszącą się. Dobrze odrasta po skoszeniu. Ma jednak wysokie wymagania wilgotnościowe, znosi krótkie nawodnienia i chłodne lata. Wysiewana w mieszankach, jest podatna na wypieranie. Stosowana jest na łąki i pastwiska trwale jako jedna z najwartościowszych traw pastewnych. Jej udział w mieszance z innymi trawami może sięgać nawet 30%.
 
WIECHLINA ŁĄKOWA
Typowa trawa niska, rozłogowo - luźnokępkowa, daje bardzo wysokie plony i bardzo dobre walory smakowe. Mało wymagająca pod względem walorów glebowych, dobrze znosi zmienne warunki klimatyczne. Często komponent mieszanki paszowej, w ilości do 15% masy nasion mieszanki.  
 
ŻYCICA TRWAŁA
Ta popularna trawa, najbardziej ceniona z pastewnych, zwana inaczej rajgrasem angielskim, cechuje się wysoką produktywnością i dobrą wartością pokarmową. To gatunek niski, luźnokępkowy o wysokiej konkurencyjności. Bardzo szybko zadarnia glebę i odrasta po kolejnym koszeniu. Rośliny zawierają dużo węglowodanów łatwo rozpuszczalnych w wodzie, o dużej strawności. W mieszankach pastwiskowych może stanowić 20% masy wysiewanych nasion.
 
KUPKÓWKA POSPOLITA
Trawa zbitokępkowa wysoka, wysiana wiosną wytwarza w roku siewu pędy generatywne. Toleruje każde gleby, okresowe susze, natomiast nie toleruje zalewania trwającego dłużej niż 5 dni. Jest typowym gatunkiem azotolubnym. W mieszankach nie powinna stanowić więcej niż 10% masy nasion ze względu na agresywność wobec innych gatunków. Wadą tego gatunku jest szybkie drewnienie po wykłoszeniu, dlatego wymaga wczesnego koszenia, dając wtedy pasze dobrej wartości. Stosowana jest na łąki i pastwiska trwałe, zwłaszcza w mieszankach z motylkowymi.
 
MIETLICA BIAŁAWA
Trawa średnia, po zasiewie narażona na zagłuszanie przez inne gatunki. Pędy wegetatywne obficie i drobnoulistnione. Wzbogaca ruń łąk, pełny rozwój osiąga w trzecim roku. Kłosi się na przełomie czerwca, a kwitnie na przełomie czerwca i lipca. Rośnie dobrze na glebach mineralnych i torfowych, lubi stanowiska wilgotne. Wadą tego gatunku jest słaby odrost po skoszeniu.
 
RAJGRAS WYNIOSŁY  
Zwany także francuskim. Jest trawą wysoką, luźnokępkową, wiosną wcześnie zaczyna wegetację. Wrażliwy na bezśnieżne zimy, ze względu na płytko umiejscowiony węzeł krzewienia. Najlepiej plonuje na glebach średnio zwięzłych, przewiewnych. Wysiewany w mieszance często jest gatunkiem agresywnym. To gatunek dobry na łąki; w użytkowaniu pastwiskowym słabo znosi przygryzanie i udeptywanie.  
WYCZYNIEC ŁĄKOWY  
Trawa wysoka, bogato ulistniona, szybko odrasta po skoszeniu wytwarzając dużo skróconych pędów wegetatywnych. Najczęściej wysiewana jest na łąki wilgotne, położone na torfach lub glebach mineralnych.
 
ŻYCICA WIELOKWIATOWA
Główną zaletą tego gatunku jest duża plenność, smakowitość, duża zawartość cukrów i wysoka strawność. Niestety można ją uprawiać tylko na użytkach krótkotrwałych (około 2 lat). Stanowi doskonały komponent mieszanek z motylkowymi, które mogą być użytkowane na paszę.
 
MOZGA TRZCINOWATA  
Jedna z najważniejszych gatunków traw łąk wilgotnych i żyznych. Kwiatostany wytwarza dopiero w drugim roku, może utrzymywać się na jednym stanowisku do 10 lat, tworząc podziemne rozłogi. Kwitnie późno, koszona w fazie strzelania w źdźbło, daje dobrej jakości paszę. Po skoszeniu dobrze odrasta, jest gatunkiem agresywnym w runi.
 
KOSTRZEWA TRZCINOWA
Nieco wyższa od kostrzewy łąkowej tworzy duże kępy, jest gatunkiem wybitnie trwałym. Wcześnie rusza z wegetacją, wykłasza się w końcu maja, po skoszeniu dobrze odrasta, tworząc tylko skrócone pędy wegetatywne. Jednak ten gatunek kostrzewy ma niższe walory paszowe, nie tylko z powodu mniejszej smakowitości, ale także ze względów na sztywne, twarde i szorstkie blaszki liściowe.  
 
    Obok traw czysto gatunkowych uprawianych w Polsce, w pracy hodowlanej wciąż poszukuje się ich krzyżówek posiadających najlepsze cechy przejęte od gatunków rodzimych. Obecnie niewątpliwie do najważniejszych gatunków traw pastewnych, uprawianych w Polsce należą życica wielokwiatowa (rajgras włoski) i kostrzewa łąkowa. Trawy te mają wiele cech komplementarnych. Życica odznaczająca się wysokim plonem oraz doskonałą jakością paszy, natomiast kostrzewa charakteryzująca się dużą zimotrwałością i odpornością na suszę. W wyniku skrzyżowania mieszańców międzyrodzajowych kostrzewy łąkowej i życicy wielokwiatowej wyhodowano pierwsze w Polsce odmiany nowej trawy pastewnej o nazwie Festulolium.  
 
FESTULOLIUM
W roku 1998 zarejestrowano dwie odmiany tego mieszańca: Felopa i Sulino. Festulolium posiada cechy zarówno życicy wielokwiatowej jak i kostrzewy łąkowej: wysoko plonuje, odznacza się dużą zimotrwałością i odpornością na suszę, bogactwem składników pokarmowych. Festulolium należy do grupy traw wysokich, luźnokępkowych, z silnie rozwiniętym systemem korzeniowym. W początkowym okresie po zasiewie Festulolium rozwija się wolno, natomiast w latach pełnego użytkowania, po zbiorze poszczególnych pokosów daje szybki odrost zielonej masy. Cechuje go wieloletnie użytkowanie, odporność na susze, dobra zimotrwałość, wysoki plon suchej masy, bardzo dobre właściwości jakościowe i energia odrastania. Obie polskie odmiany Festulolium są szczególnie zalecane do użytkowania kośnego (dają 4 pokosy) na gruntach ornych w siewie czystym, ale dodawane są także do mieszanek trawiasto-motylkowatych na łąki i pastwiska krótkotrwałe. Mogą być też komponentem mieszanek z koniczyną czerwoną lub lucerną. Zielonka jest chętnie zjadana przez przeżuwacze ze względu na dużą zawartość cukrów i dobrą strawność. Nadaje się też do zakiszenia.
 
Jakie trawy na kiszonki?
Trawy z uprawy polowej stanowią cenne źródło składników pokarmowych dla zwierząt. Przy dobrej zasobności gleby i odpowiednim użytkowaniu mogą pokrywać wszystkie potrzeby pokarmowe zwierząt. Mogą być równie istotnym źródłem białka jak rośliny motylkowe. Różnice w jego zawartości zależą w głównej mierze od gatunku rośliny, ale można ją modyfikować w znacznym stopniu warunkami uprawy. Wszystkie czynniki, które ograniczają syntezę białka przy dużej zawartości azotu w glebie wywołują wzrost frakcji azotowych niebiałkowych w trawach, a przede wszystkim azotu azotanowego. Podstawą składników energetycznych natomiast są węglowodany. Zawartość tych szczególnie pożądanych u roślin przeznaczonych na kiszonkę cukrów łatwo hydrolizujących, w zależności od gatunku waha się od 30 do 380 g/kg s.m. Najmniejsza zawartość cukrów występuje w kupkówce pospolitej, zaś najbogatsza jest życica wielokwiatowa (100-270 g/kg s.m.).  
Maksymalna zawartość cukrów w roślinach przypada na okres kłoszenia się, a od tego momentu ich poziom w suchej masie zielonki się zmniejsza. W zależności od składu gatunkowego runi łąkowej, zabiegów termicznych i chemicznych, jakim poddaje się pasze, ich wartość pokarmowa maleje. W czasie suszenia siana bądź zagrzewania się kiszonek białko obniża swoją strawność i następuje duża utrata cukrów. Podstawowymi warunkami do uzyskania dobrej jakości kiszonek są przede wszystkim: odcięcie dostępu powietrza do materiału zakiszanego, dostateczna ilość cukrów rozpuszczalnych oraz odpowiednia zawartość suchej masy w biomasie, a także odpowiednia temperatura. W odniesieniu do kiszonek z traw najistotniejszą jest znajomość zawartości suchej masy, a w niej białka ogólnego, włókna surowego i popiołu (Tab. 5). Dodatkowo ogromną rolę odgrywa poziom kwasów, azotu amoniakalnego i pH.  
    Z tabeli 5 wynika, że świeża zielonka z traw, o zawartości do 25-30% suchej masy, nie jest dobrym substratem dla produkcji dobrej jakościowo kiszonki. Dużo lepszym materiałem kiszonkarskim są zielonki z traw skoszonych przy dobrej pogodzie i przewiędniętych do 30-35% suchej masy. Stopień podsuszenia zielonki z traw powyżej 40 proc. może spowodować kłopoty z ubiciem (zgnieceniem) zielonej masy. Podsuszenie materiału stwarza poza tym korzystniejsze warunki dla rozwoju bakterii kwasu mlekowego i niweluje straty związane z wyciekiem soków. Istnieje także ryzyko (przy zawartości suchej masy poniżej 25%), namnażania się bakterii z rodzaju Clostridium i powstawania dużych ilości kwasu masłowego. W wyniku rozkładu związków azotowych niebiałkowych uwalniają się aminy, które nadają kiszonce nieprzyjemny zapach. Takie zmiany mogą nastąpić przy zakiszaniu zielonek traw intensywnie nawożonych azotem.  
    Zważając na to, iż kierunek produkcji kiszonek z traw nabiera szerszego zainteresowania, warto zwrócić uwagę, iż nie wszystkie gatunki traw pastewnych dają jednakowo cenne kiszonki. Najczęściej zalecana jest uprawa rajgrasu wyniosłego, życicy wielokwiatowej i trwałej, stokłosy, kostrzewy łąkowej i mietlicy białej oraz mieszańca Festulolium. Natomiast nie jest zalecana uprawa kupkówki głownie ze względu na jej mała smakowitość, szorstkość oraz szybkie drewnienie. Z wymienionych traw, życice i Festulolium zakiszają się łatwo, w stanie świeżym i lekko podsuszonym. Pozostałe gatunki wymagają uprzedniego podsuszenia lub stosowania dodatków ułatwiających zakiszanie.