Zasadniczym warunkiem rozwoju pogłowia bydła jest odchów cieląt. Prawidłowe, dobrze zbudowane zwierzęta do dalszego odchowu można uzyskać zapewniając im optymalne warunki zoohigieniczne i przestrzegając zasad sanitarnych, które wynikają z prawidłowego postępowania prewencyjnego i profilaktycznego wymaganego w odchowie cieląt.

    Prewencja, której celem jest niedopuszczanie do obniżania się odporności naturalnej – ogólnej organizmu jest najbardziej skuteczną metodą utrzymywania zdrowotności u młodych zwierząt.

    W odróżnieniu od profilaktyki nieswoistej, zmierzającej do podniesienia już obniżonego poziomu odporności ogólnej, postępowanie prewencyjne dotyczy zwierząt zdrowych. Opiera się nie na zabiegach typu weterynaryjnego, a prawie wyłącznie na metodach zoohigieniczno–sanitarnych.
    Szczególnie ważne znaczenie ma prewencja na fermach o dużej koncentracji zwierząt. Zatem zachowanie równowagi pomiędzy oddziaływaniem mikrośrodowiska a utrzymaniem pełnej zdrowotności pogłowia zwierząt jest podstawowym elementem w wielkostadnej lub w wielkotowarowej produkcji zwierząt – cieląt.
    Dla racjonalnego postępowania należy zwrócić uwagę na określone funkcje, które dotyczą fizjologii i patofizjologii cieląt. W tym względzie sprawą najważniejszą jest stan odpornościowy noworodka. Łożysko ciążowe u krów stanowi ze względu na swoją budowę anatomiczno-histologiczną, szczelną barierą występującą pomiędzy krwiobiegiem matki a płodem w okresie prenatalnym. Następstwem takiej fizjologii jest m. in. niemożność przenikania przez łożysko ciał odpornościowych od matki do płodu, będącego w łonie matki. W wyniku takiego zjawiska fizjologicznego cielęta – noworodki rodzą się podatne na zakażenie drobnoustrojami, nawet niechorobotwórczymi dla zwierząt dorosłych. Odpowiednie, biologiczne własne mechanizmy obronne u cieląt rozwijają się dopiero w późniejszym okresie, a mechanizm nieswoistej obrony komórkowej występuje w 3-4 dniu życia cielęcia, zaś system swoistej obrony komórkowo-humoralnej, posiada zdolność syntezy własnych przeciwciał w okresie od ⅔ tygodnia życia postnatalnego. Jedynym źródłem niezbędnych przeciwciał w tym pierwszym okresie a nawet godzinach życia cieląt jest pełnowartościowa siara własnej matki, która w zależności od ciężaru cząsteczkowego oraz funkcji jaką spełniają, wyróżnia się następujące klasy immunolaktoglobulin: IgG, IgM i IgA z podklasami: IgG1, IgG2, IgM1 i S-IgA. Immunolaktoglobuliny są wytwarzane przez limfocyty B, znajdujące się w śledzionie, krwi obwodowej, węzłach chłonnych oraz w błonie właściwej układu oddechowego, gruczołu mlekowego i niektórych gruczołów dokrewnych (Skrzypek 2002 cyt. za 1). Najczęściej wy-stępują u krów immunolaktoglobuliny klasy IgG, które we krwi dorosłych krów stanowią 90% wszystkich immunolaktoglobulin. Jedynym źródłem IgG1 w siarze krów jest surowica krwi, a IgG2 są syntetyzowane w gruczole mlekowym krowy.
    Immunolaktoglobuliny klasy IgM stanowią u krów do 10% ogólnej ilości Ig i występują głównie we krwi, limfie i wydzielinach błon śluzowych. Podobnie jak występujące w siarze IgM, również immunoglobuliny klasy IgA pochodzą częściowo z krwi i gruczołu mlekowego.
    Należy jednak podkreślić, że poziom koncentracji przeciwciał w siarze krów – matek szybko spada, bowiem już po 12h po porodzie wynosi zaledwie 50% poziomu początkowego, a po 48h siara praktycznie nie zawiera ciał odpornościowych. Ograniczona w czasie jest również zdolność resorpcji przeciwciał siary z jelita cienkiego cielęcia w pewnym okresie – przyjmując, że średnio wynosi 24h od urodzenia. Odporność uzyskana za pośrednictwem siary określona jest mianem odporności laktogennej typu biernego, która utrzymuje się przez kilka tygodni, najczęściej około 4 tygodni oraz stopniowo zanika, a jej rolę przejmuje wówczas własny mechanizm biologiczny, rozwiniętej obrony humoralnej cielęcia. 
    Wprowadzenie profilaktyki kompleksowej w okresie postnatalnym wynika stąd, że podstawowym celem postępowania prewencyjnego w stosunku do cieląt nowo urodzonych jest niedopuszczenie do wystąpienia odchyleń od prawidłowego poziomu odporności laktogennej. Wniosek jest jeden, że osiągnąć to można przede wszystkim przez stosowanie zabiegów higieniczno-sanitarnych, przy czym muszą w tym brać udział wszystkie osoby zainteresowane produkcją, jak: bezpośrednia obsługa oborowa, służ-ba hodowlana, weterynaryjna a także nadzór administracyjny bądź gospodarczy. Takie postępowanie obejmuje także zwierzęta ciężarne podczas całego okresu ciąży, a w szczególności w drugiej połowie ciąży i dotyczy przede wszystkim higieny pomieszczeń pojenia, żywienia i utrzymywania, a także higieny porodu.
 
 
Pomieszczenia  inwentarskie dla zwierząt w okresie ciąży, porodu i odchowu cieląt
Nieodpowiednie pomieszczenia inwentarskie (obory, porodówki cielętniki itp.) stanowią szczególnie w okresie alkierzowania, jedną z najważniejszych przyczyn obniżenia odporności naturalnej cieląt. Niejednokrotnie stan budynków daleko odbiega od warunków zachowania dobrostanu. Ponieważ nie zawsze istnieje możliwość natychmiastowej wymiany pomieszczeń inwentarskich, należy więc w ramach podstawowych remontów dokonać określonej adaptacji istniejących budynków, kierując się instrukcją i osiągnięciami nauk zoohigienicznych oraz wytycznymi z literatury w tym zakresie. Stanowiska dla krów wysokocielnych powinny być stosunkowo długie i szerokie (195-225 cm) x (130-150 cm).
    Kojce dla cieląt w okresie odpajania siarą powinny być indywidualne, najlepiej przenośne, ustawione na podstawkach o wysokości około 50 cm od podłogi oraz w takiej odległości od siebie, by uniemożliwić bezpośredni kontakt pomiędzy cielętami, aby unikając wzajemnego oblizywania oraz obwąchiwania się grozi infekcjami, itp. Kojce należy umieszczać w miejscach, w których zmiany temperatury w ciągu dnia oraz ruch powietrza są najmniejsze, z dala od drzwi wejściowych, otworów dziennych otwieranych i wentylacyjnych (wspomniane parametry środowiska należy ustalić przy pomocy higrografu (hygrometrów Augusta lub Asmana oraz katatermometru Hilla). W kojcach cielęta przebywają przez okres indywidualnego odpajania siarą, tj. do około 14 dni od porodu. Odchowywanie cieląt noworodków może odbywać się także bezpośrednio przy matce, w tym samym boksie porodowym. Noworodek karmi się sam poprzez ssanie swojej matki, ale powinno to się odbywać pod nadzorem oborowego bądź właściciela – hodowcy. 
    Przed następnym zasiedleniem kolejnego noworodka kojec powinien być gruntownie oczyszczony, wymyty ciepłą wodą z dodatkiem detergentów oraz po wysuszeniu odkażony płynem dezynfekującym. Ogólna czystość w pomieszczeniach inwentarskich przeznaczonych do odchowu cieląt nie powinna budzić zastrzeże, szczególną uwagę należy zwrócić na prawidłowe funkcjonowanie oraz okratowanie kanałów odpływowych (ściekowych), bowiem one mogą stanowić dobre środowisko do rozmnażania się drobnoustrojów chorobotwórczych, niebezpiecznych dla odchowywanych cieląt. Systemy wentylacyjne oraz izolacja cieplna w oborze i w cielętniku szczególnie powinny być tak urządzone, aby uzyskiwać możliwe optimum parametrów temperatury w granicach 10-15°C, wilgotności względnej od 75-80%, wielkości ochładzania od 5,5-8 mg cal/cm2/sekundę oraz prędkość ruchu powietrza nie większej niż 20 cm/sek.
    Ponieważ dla nowo narodzonych cieląt temperatura w oborze jest za niska, kojce należy ogrzewać promiennikami podczerwieni pod nadzorem osoby odpowiedzialnej. Dopuszczalne stężenie gazów szkodliwych dla zdrowia ludzi i zwierząt wynosi dla CO2 – 1,5-2%, NH3 – 13 ppm, H2S – 5 ppm. Głównym atrybutem omawianych pomieszczeń inwentarskich jest stała ciepłochłonność, znaczne odchylenia od określonych norm powodują (pośrednio lub bezpośrednio), oddziaływanie na obniżenie stanu odporności naturalnej nowo narodzonych i postnatalnym okresie ssących cieląt.
    Nagłe oziębienie lub przegrzanie organizmu może być przyczyną zaburzeń zarówno u krów matek w syntezie immunoglobuliny, a u cieląt w resorpcji immunoglobulin. Może również ujemnie wpływać na aktywność mechanizmu nieswoistej obrony komórkowej noworodków. Dlatego celowym jest profilaktyczne umieszczenie w obiekcie inwentarskim na stałe aparatury pomiarowej jak termometrów określających stałe temperatury pomieszczenia, termometry minimalno-maksymalne, termografy, hygrografy a w oparciu o otrzymane wyniki z pomiarów należy systematycznie dokonywać określonych zmian mikroklimatycznych i adaptacyjnych korzystnych dla zwierząt.
    Istotną sprawą dla chowu zwierząt jest spokój, stąd należy uwzględnić w odchowie cieląt przestrzeganie nadmiernego hałasu w oborze. Zwierzęta użytkowe w warunkach daleko posuniętej cywilizacji hodowlanej wykazują większą wrażliwość na bodźce akustyczne niż człowiek. I tak np. podczas gdy dopuszczalne „fizjologiczne” natężenie hałasu dla zdrowego człowieka wynosi około 120 decybeli, to u krów już stres akustyczny rzędu 70 decybeli wywołuje zaburzenia równowagi organizmu, które się objawiają w formie obniżenia mleczności, łaknienia i apetytu oraz poziomu odporności naturalnej.
 
 
Higiena pomieszczenia  inwentarskiego (porodówki)  dla krów ciężarnych
Poród powinien odbywać się w oborze porodowej, wyjątkowo w specjalnie wydzielonym stanowisku w oborze ogólnej. Przemieszczanie krowy ciężarnej powinno nastąpić na początku okresu zasuszania tj. na 2 m-ce przed przewidywanym porodem. Okres ten ma podwójne znaczenie, z jednej strony pomieszczenie posiada poprawne warunki sanitarne, z drugiej zaś ze względu na adaptację immunologiczną oraz na przyzwyczajenie się zwierzęcia do nowego otoczenia. Jest to okres fizjologiczny – ciążowy, w którym unikać należy stresów środowiskowych bowiem, tworzą się w organizmie ciążarnej krowy przeciwciała siarowe (immunolaktoglobuliny), które stanowią barierę odpornościową, przeciw drobnoustrojową dla bakterii znajdujących się w nowym pomieszczeniu, gdzie będzie odbywał się poród. Przestrzeganie podstawowych zasad higieny porodu ma na celu ograniczenie do minimum kontaktu noworodka z florą bakteryjną środowiska (drogi rodne matki, wady porodowe oraz najbliższe otoczenie z którym nowonarodzony organizm może się kontaktować) do czasu, kiedy organizm cielęcia nie zostanie zabezpieczony przeciwciałami siarowymi (które otrzyma z siarą od swojej matki) przed ujemnymi następstwami infekcji spowodowanej przez drobnoustroje występujące w środowisku pomieszczenia inwentarskiego.
 
 
Higiena żywienia krów ciężarnych  oraz cieląt
    W żywieniu ciężarnych krów poza ogólnie przyjętymi zasadami ogólnymi, jak: jakość paszy, różnorodność smaku, zapach, barwa, konsystencja, skład itp. Podczas zakupu należy zwrócić szczególną uwagę na dostateczne zaopatrzenie w witaminę A i w białko.
    Karoteny w karmie są naturalnym źródłem dla syntezy przez organizm krowy ciężarnej witaminy A, która jest najważniejszym katalizatorem w produkcji immunolaktoglobulin oraz stanowią niezbędny czynnik fizjologiczny prawidłowego rozwoju aktywności nabłonka jelit cienkich płodu.
    Od funkcjonalnej sprawności tego nabłonka zależy zdolność resorbowania immunolaktoglobulin, a tym samym wzrost stopnia odporności laktogennej. Należy podkreślić, że witamina „A” przenika przez barierę łożyskową do płodu, to może on korzystać z zasobów matki w stopniu ograniczonym, tj. tylko wtedy, jeśli poziom tej witaminy w surowicy krwi krowy nie spadnie poniżej wartości krytycznej od 0,30-0,40 mg%. Stąd rozwijający się w łonie krowy ciężarnej płód nie może korzystać z witaminy „A” kosztem potrzeb organizmu matki. Dzienne zapotrzebowanie krów ciężarnych na karoten wynosi 80-100 mg/100 kg ciężaru ciała krowy i powinno być pokrywane w ca-łości za pośrednictwem paszy bogatej w prowitaminy (karoten). Podawanie gotowych preparatów witaminy A w mieszankach paszowych lub stosowanych jako preparaty witaminowe ale zasadniczo wykracza poza ramy postępowania prewencyjnego. Stanowi ono już część profilaktyki nieswoistej i powinno być stosowane wyłącznie w przypadkach występowania trudności podania pełnowartościowej paszy.
    Bardzo istotnym elementem, który odgrywa ważną rolę w żywieniu ciężarnych krów jest białko. Niezbędne jest nie tylko do pokrycia zapotrzebowania rozwijającego się płodu, ale przede wszystkim jako podstawowy składnik służący do syntezy immunolaktoglobulin. Poziom białka strawnego w paszy w okresie zasuszania powinien być wyższy 60-100% w porównaniu do ilości białka ogólnego strawnego w karmie krów w okresie laktacji. Poza tym w czasie zasuszania racje karmowe powinny zawierać o około 50% więcej wapnia, o około 70% fosforanu oraz 40% chlorku sodu. W okresie tym należy obniżyć, a nawet zrezygnować z żywienia krów ciężarnych kiszonkami.
 
 
Higiena żywienia  odchowywanych cieląt
Najważniejszym etapem zoohigienicznym u cieląt jest okres siarowy. Prawidłowe odpajanie siarą jest czynnikiem warunkującym właściwy poziom odporności laktogennej nowo narodzonych cieląt. Poza tym siara aktywizuje mechanizm syntezy własnych immunoglobulin, co jest podstawą prawidłowego kształtowania się czynnej obrony humoralnej. W tym stadium fizjologicznej prawidłowej odporności laktogennej cielęta są zabezpieczone przed zachorowaniem nie tylko we wczesnym okresie życia ale są przygotowane immunologicznie na dalszy rozwój somatyczny. W procesie odpajania siary należy uwzględnić następujące elementy, jak:
1.    Jakość siary,
2.    Termin pierwszego podawania i częstotliwość pojenia,
3.    Temperatura siary,
4.    Sposób odpajania.
    Poza tym warunkiem skuteczności prawidłowo odpojonej siary jest resorpcja immunolaktoglobulin z przewodu pokarmowego cielęcia.
    Jakość siary pod względem immunologicznym zależna jest, przede wszystkim od: 
1.    Żywienia witaminowo-białkowego krów ciężarnych,
2.    Utrzymywania krów w środowisku sanitarno-higienicznym, mikroklimatycznym oraz unikania zbędnych stresów,
3.    Funkcjonalnej aktywności gruczołu mlekowego krów wieloródek (otrzymywana siara od krów pierwiastek jest pod względem immunologicznym mniej wartościowa niż krów – wieloródek).
    Czas podawania pierwszej porcji siary ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia odpowiedniego poziomu odporności laktogennej. Ponieważ poziom immunolaktoglobulin szybko spada, wskazanym jest możliwe jak najwcześniejsze podanie pierwszej porcji siary, w każdym razie nie później niż w ciągu 2 godzin po porodzie. Nawet niewielka ilość siary odpojona wcześniej ma większą wartość niż normalna porcja podana później.
    Niedopuszczalnym jest uzależnienie czasu odpajania pierwszej porcji siary od pory ogólnego doju w oborze, niezależnie od terminu porodu. Pierwszą porcję siary należy podać w ilości do 1,5/l, następne porcje po 2/l należy odpajać w takich odstępach czasu, ażeby w ciągu pierwszych 48 godzin życia, nowonarodzone cielę otrzymało siarę przynajmniej 5 razy na dobę. Optymalna temperatura siary przeznaczonej do odpajania powinna wynosić 35°C ścina się w trawieńcu w ciągu 5 min., natomiast o temperaturze 15°C w ciągu 6 godzin. Ponieważ pokarm płynny zostaje szybko przesuwany z trawieńca do dalszych odcinków przewodu pokarmowego, siara zbyt zimna przechodzi do jelit cienkich w stanie niezupełnie ściętym co powoduje obniżenie lub zahamowanie resorpcji immunolaktoglobulin. Poza tym siara zbyt zimna może działać drażniąco na przewód pokarmowy cielęcia, co z kolei upośledza zdolność organizmu do resorpcji, oraz stanowi bezpośrednią przyczynę występowania depresji. Zbyt niska temperatura siary wywiera również wpływ hamujący na proces fagocytozy, natomiast siara ciepła o temp. 35°C stymuluje aktywność mechanizmu obrony komórkowej cielęcia.
    Należy podkreślić, że sposób podawania siary korzystnie wpływa na resorpcję immunolaktoglobilin. Jeśli cielę nie ssie siary bezpośrednio z wymienia swojej matki, to należy ją podać w taki sposób, ażeby został wyzwolony odruch ssania; warunkuje on prawidłową czynność rynienki przełykowej, co powoduje, że pokarm przepływa bezpośrednio z przełyku do trawieńca.
    Z przeprowadzonych badań odnośnie wpływu odruchu ssania na przyswajalność immunoglobulin wynika, że u nowo narodzonych cieląt, którym podano siarę matki bezpośrednio z odpowiedniego naczynia, bez wyzwolenia odruchu ssania u cielęcia, poziom odporności laktogennej był znacznie niższy niż u cieląt nowo narodzonych odpajanych prawidłowo, jego wysokość zaledwie tylko część stanowiła normy fizjologicznej dla tego wieku. Poczynione obserwacje przez Państwowy Instytut Weterynarii w Puławach, wskazują na konieczność przestrzegania pewnych systemów w czasie odpajania siary dotyczących urządzeń zmuszających cielęta do ssania.

Tags: bydło , cielęta , immunoglobuliny , profilaktyka , siara , wycielenia