Kukurydza jest zaliczana do kultur roślinnych o relatywnie wysokim plonie, możliwej do uzyskania masy z powierzchni jednego hektara. Jak wynika z szeregu badań porównawczych, średnie plony suchej masy kukurydzy uprawianej na kiszonkę w Polsce kształtują się na poziomie ok. 150-185 dt sm/ha. Przekłada się to na możliwość przygotowania stosunkowo dużych ilości paszy z jednostkowej powierzchni użytków rolnych, co ułatwia zabezpieczenie gospodarstwa w odpowiednie zasoby objętościowych komponentów potrzebnych do żywienia zwierząt w sezonie skarmiania. W zależności od fazy zbioru i równocześnie zawartości suchej masy, plon zielonki z kukurydzy wynosi na ogół od ok. 500 do ok. 800 dt/ha, a w przypadku sprzyjającego przebiegu sezonu wegetacyjnego może w niektórych regionach kraju przekraczać nawet 1000 dt/ha.

    Kukurydza znajduje wszechstronne zastosowanie w żywieniu wielu grup zwierząt inwentarskich. W żywieniu bydła mlecznego dominuje wykorzystanie kukurydzy w postaci kiszonek z pociętej masy roślinnej. Nie jest to zresztą jedyny kierunek zagospodarowania tej rośliny. Odrębne zagadnienie stanowi bowiem produkcja kukurydzy na ziarno oraz uprawa na kolby (CCM), wykorzystywane do zakiszania. 
    Konserwacja i przechowywanie kukurydzy w postaci kiszonki jest w pełni uzasadnione. Kukurydza wyróżnia się wysokim udziałem cukrów prostych w składzie, a w efekcie doskonałą podatnością na konserwację poprzez zakiszanie. Skarmianie kukurydzy w formie świeżej zielonki jest bowiem na ogół związane z ryzykiem znacznych strat. Okres, w którym kukurydza wykazuje największą (z punktu widzenia zawartości i wzajemnych proporcji składników pokarmowych) przydatność w żywieniu bydła trwa na ogół zaledwie kilkanaście dni, co w przypadku większych powierzchni uprawy mogłoby stwarzać problemy skarmienia całego plonu roślin w krótkim okresie czasu. 
    Osiągnięcie pełnych korzyści wynikających z żywienia bydła kiszonką z kukurydzy wymaga jednak uwzględnienia dodatkowych składników uzupełniających dzienną dietę zwierząt. Ze względu na stosunkowo niską zawartość w suchej masie (sm) białka surowego (90-110 g/kg sm), wapnia (3-4 g/kg sm), fosforu (1,5-3,0 g/kg sm), siarki i karotenów w kiszonkach z kukurydzy istnieje potrzeba uzupełnienia niedoborów tych składników poprzez wprowadzenie do diety siana lub kiszonek z traw i roślin motylkowych, bądź mieszanek pasz treściwych i innych. Ilość skarmianej dziennie kiszonki z kukurydzy wynosi w przypadku bydła mlecznego od ok. 20 do ok. 40 kg, w zależności od zawartości suchej masy. Kiszonka z kukurydzy, poza sezonem zimowo-wiosennym, jest również wykorzystywana do skarmiania w okresie letnim na pastwisku lub w oborze. 
 
 
Specyfika zbioru kukurydzy 
   Z punktu widzenia wartości plonu roślin, najkorzystniejszym okresem zbioru kukurydzy jest jej późna faza rozwojowa. Wraz ze stopniowym osiąganiem dojrzałości rośliny zmniejsza się bowiem zawartość włókna, zwiększa zaś udział suchej masy i energii. Z chwilą zawiązania się kolb wzrasta masa ziarna stanowiącego najbardziej wartościową część rośliny. Wykształcenie i wypełnienie kolb ziarnem, które w późniejszym okresie ulega stopniowemu stwardnieniu stawia określone wymagania wobec pracy maszyn do zbioru kukurydzy. W przypadku przygotowywania kiszonki z kukurydzy wymagania te, obok pocięcia masy roślinnej na krótkie odcinki obejmują również rozdrobnienie możliwie największej liczby ziaren. W najkorzystniejszej sytuacji każde ziarno w trakcie zbioru powinno zostać uszkodzone. Spełnienie tego warunku gwarantuje odpowiedni przebieg trawienia ziarna w układzie pokarmowym zwierząt. Dokładne i drobne pocięcie pojedynczych roślin kukurydzy, a tym samym zwiększenie ich powierzchni objętościowej stanowi zaś jeden z kluczowych czynników odpowiedniego przebiegu fermentacji w zakiszanej masie. 
    Przedwczesny zbiór kukurydzy w celu jej skarmiania wiąże się ze znacznymi stratami, wynikającymi z przerwania procesu asymilacji. Intensywnej asymilacji w drugiej połowie okresu wegetacji towarzyszy wytwarzanie węglowodanów, gromadzonych w postaci skrobi w ziarnie. Dzięki zwiększeniu w tym okresie udziału kolb z ziarnem w ogólnej masie roślin, wartość energetyczna jednego kilograma takiej zielonki wzrasta na ogół ponad dwukrotnie. Gdy do skarmiania zwierząt wykorzystuje się kukurydzę zebraną w okresie od kwitnienia wiech do dojrzałości mlecznej ziarna o zawartości suchej masy 15-20%, to wówczas z uwagi na wysoką zawartość włókna surowego i relatywnie mało energii taka masa roślinna jest w stanie jedynie w ograniczonym zakresie pokryć potrzeby pokarmowe zwierząt, a wysoki udział cukrów prostych może przyczyniać się do zaburzeń procesów trawiennych w żwaczu. 
    Natomiast zbyt późne koszenie kukurydzy (po okresie mlecznej, przede wszystkim zaś mleczno-woskowej dojrzałości ziarna) i jej skarmianie jest na ogół równoznaczne z gorszym trawieniem ziarna przez bydło, wydalanego często w niestrawionej postaci wraz z odchodami. 
    Uzyskanie wysokiej jakości kiszonki jest jednak uwarunkowane spełnieniem wielu wymagań, głównie technologicznych. Wymagania te narzucają określony zakres postępowania i równocześnie wyposażenie gospodarstwa w sprzęt techniczny gwarantujący prawidłowe zagospodarowanie plonu roślin. 
 
 
Zbiór kukurydzy na kiszonkę  i jego charakterystyka
    W kompleksowo rozpatrywanej technologii produkcji kukurydzy, pomimo iż obejmuje szereg niejednokrotnie złożonych, energochłonnych i wymagających precyzji zabiegów, kluczowe miejsce zajmuje zbiór. Wszelkie błędy popełnione na tym końcowym etapie technologii produkcji kukurydzy są bowiem w stanie zniweczyć wielomiesięczny trud wniesiony w pozyskanie plonu roślin przeznaczonych do zakiszania. 
    Szczególne znaczenie przywiązywane do wyposażenia we właściwy sprzęt do zbioru kukurydzy na kiszonkę wynika ze wspomnianych wcześniej zaleceń, podkreślających istotę nie tylko pocięcia zbieranej masy roślinnej na krótkie odcinki, ale i możliwie dokładnego rozdrobnienia ziarna kolb, co warunkuje jego późniejsze, efektywne wykorzystanie w trakcie procesów trawienia w organizmach przeżuwaczy. 
    Tworząc maszynową bazę gospodarstwa warto zwrócić szczególną uwagę na dobór odpowiednich sieczkarni zbierających przystosowanych do dokładnego cięcia i równocześnie spełnienia wysoko postawionych wymagań jakości pracy, do których zalicza się przykładowo dopuszczalny udział ziaren nieuszkodzonych podczas zbioru na poziomie nie przekraczającym zaledwie 2%. Ziarna nieuszkodzone w czasie zbioru, gdy nie są trawione przez zwierzęta, stanowią stratę najcenniejszej części plonu zakiszanych roślin, dlatego tak ważne jest przystosowanie maszyn do spełnienia określonych zadań roboczych. Użytkowanie niejednokrotnie przestarzałych konstrukcyjnie maszyn (sieczkarni) do zbioru może wiązać się ze znacznym wzrostem ilości nieuszkodzonych ziaren kukurydzy, dochodzącej nawet do 50%, co oczywiście podważa sens przygotowywania kiszonki z takiej masy roślinnej, o ograniczonej wartości i jakości dla zwierząt. 
 
 
Sieczkarnie do zbioru kukurydzy 
   Nowoczesne sieczkarnie przystosowane do zbioru kukurydzy są oferowane w trzech podstawowych wersjach konstrukcyjnych. Są to sieczkarnie zawieszane i przyczepiane – agregatowane z ciągnikiem, a także maszyny samojezdne, wyposażone we własne źródło napędowe (silnik spalinowy). Do najważniejszych czynników różnicujących te rozwiązania zalicza się przede wszystkim modyfikacje zespołów roboczych do ścinania i rozdrabniania masy roślinnej oraz wydajność pracy wynikającą z liczby zbieranych równocześnie rzędów, zaś w przypadku sieczkarni zawieszanych sposób połączenia z ciągnikiem (z boku, czołowo lub z tyłu). Zróżnicowanie dostępnych na krajowym rynku maszyn pod względem możliwej do osiągnięcia wydajności eksploatacyjnej znacznie ułatwia dobór odpowiedniej opcji konstrukcyjnej do danego gospodarstwa i wymagań w zakresie czasu zbioru kukurydzy na kiszonkę. Możliwe do uzyskania wydajności pracy sieczkarni przy zbiorze kukurydzy kształtują się w sprzyjających warunkach polowych i eksploatacyjnych na poziomie od ok. 35 t/h (sieczkarnie jednorzędowe) do ok. 60 t/h (maszyny dwurzędowe) i więcej w przypadku sieczkarni o większej liczbie zbieranych rzędów, jak ma to miejsce przy pracy sieczkarni samojezdnych, określanych także mianem kombajnów zielonkowych, przystosowanych do jednoczesnego ścinania 3 do 12 rzędów kukurydzy. 
    Odpowiednie przygotowanie plonu kukurydzy do zakiszania wiąże się z koniecznością wykorzystania na etapie zbioru określonych rozwiązań technicznych w sieczkarniach, obejmujących adaptery ścinające i zespoły rozdrabniająco-transportujące, a także szereg urządzeń wspomagających efektywną pracę sieczkarni. Istota ich skutecznego działania opiera się na szczegółach i stanowi odzwierciedlenie zarówno cech konstrukcyjnych, jak i umiejętności wszechstronnego wykorzystania specyficznych cech użytkowych w warunkach polowych. Wszechstronność dotyczy w tym przypadku m.in. możliwości wykorzystania sieczkarni (dzięki opcji wymiennych przystawek łączonych z maszyną bazową) nie tylko do zbioru kukurydzy, ale i innych roślin paszowych, szczególnie z użytków zielonych. 
    Sieczkarnie do kukurydzy są wyposażane w dwa podstawowe rozwiązania adapterów: rzędowe lub bezrzędowe. Adaptery rzędowe, w zależności od typu sieczkarni posiadają na ogół od jednej do ośmiu sekcji roboczych. Najważniejszymi elementami konstrukcyjnymi adapterów rzędowych są przyrządy tnące i podające. Skuteczność działania przyrządów tnących, wyposażonych w noże tarczowe, poprawia się przez współpracę z łańcuchami wciągającymi, wykonanymi ze stali lub z gumy. Elementami wspomagającymi działanie sekcji roboczych są czujniki prętowe do naprowadzania na rząd roślin oraz czujniki nacisku do utrzymywania stałej wysokości ścinania roślin. 
    Adaptery do bezrzędowego zbioru kukurydzy są przystosowane do ścinania roślin niezależnie od kierunku siewu i rozstawu rzędów. Prostsza budowa i brak łańcuchów wciągających, które ulegają szybszemu zużyciu w wyniku zanieczyszczenia glebą, sprzyja niższej awaryjności w czasie pracy. Rozwiązania te działają w oparciu o rotacyjne przyrządy tnące z tarczami o różnej średnicy, osadzonymi na wspólnym wale. Znajdujące się na obwodzie tarcz zęby znacznie ułatwiają ścinanie zdrewniałych łodyg kukurydzy, a specjalne szarpacze umieszczone pod tarczami przyczyniają się do rozwłóknienia twardych łodyg wystających po ścięciu nad powierzchnię gleby. 
    Opcja niszczenia przez sieczkarnię wystających na ściernisku końcówek łodyg, realizowana także poprzez zastosowanie zginaczy łodyg instalowanych na adapterze, znacznie ogranicza ryzyko uszkodzenia opon ciągnika i maszyny przez twarde części roślin, a ponadto przyspiesza ich rozkład biologiczny. 
    Ocena działania sieczkarni kształtowana jest również przez inne czynniki, a wśród nich możliwości regulacji długości sieczki oraz trwałość nastawionej długości ciętego materiału roślinnego. Cechy te wykazują istotny wpływ na późniejszy przebieg procesów fermentacji w kiszonce i trawienia w organizmach przeżuwaczy. Krótszą sieczkę charakteryzuje wystawienie większej powierzchni roślin na działanie bakterii, co sprzyja przebiegowi fermentacji, z drugiej jednak strony uwalnia się większa ilość soków kiszonkowych, z którymi tracona jest część składników pokarmowych. Skróceniu długości cięcia kukurydzy do ok. 5 mm towarzyszy korzystna tendencja do rozdrabniania ziaren, a także łatwiejsze ugniatanie i zagęszczanie masy roślinnej w silosie. W rozważaniach dotyczących długości sieczki ważnym argumentem są również wymagania w zakresie efektywności trawienia, ograniczonej w przypadku nadmiernego rozdrobnienia masy roślinnej. Stąd, tak istotny pozostaje dobór właściwej długości sieczki i możliwość jej precyzyjnej regulacji w sieczkarni. Wymaganą wielkość tego parametru roboczego osiąga się w sieczkarniach poprzez zmianę prędkości podawania materiału do zespołu rozdrabniającego, prędkość obrotową tego zespołu i liczbę jego noży roboczych. 
    Do rozdrabniania zbieranej masy kukurydzy sieczkarnie są wyposażane w toporowe lub bębnowe zespoły tnące. 
    Sieczkarnie z toporowym zespołem tnącym charakteryzują się zwartą budową i większym zasięgiem wyrzutu pociętej masy, czemu sprzyja zastosowanie dodatkowych łopatek wyrzucających. W przypadku sieczkarni z zespołem bębnowym odpowiedni zasięg wyrzutu osiąga się dzięki dmuchawie przeznaczonej do dodatkowego przyspieszania cząstek materiału, którym w porównaniu z zespołem toporowym nadawana jest w czasie cięcia mniejsza prędkość początkowa. 
    Obok zasięgu wyrzutu, istotnym elementem oceny jakości pracy zespołów tnących sieczkarni jest również ich przepustowość. Ze względu na ograniczenia konstrukcyjne, zespoły toporowe cechują się relatywnie niewielką przepustowością, tj. ilością materiału przetwarzanego w jednostce czasu, stąd znajdują zastosowanie przede wszystkim w mniejszych – przyczepianych i zawieszanych sieczkarniach polowych do równoczesnego zbioru na ogół maksymalnie trzech rzędów kukurydzy. 
    Ponieważ w trakcie cięcia jedynie część ziarna kukurydzy podlega bezpośredniemu rozdrobnieniu, stąd sieczkarnie z toporowym zespołem tnącym są dodatkowo wyposażane w zespoły rozcierające, zbudowane z wymiennych płytek o użebrowanej (w kształcie karbów, prostopadłych, ukośnych i daszkowych nacięć) powierzchni roboczej. Jednym z warunków skutecznego rozdrabniania ziarna jest również zachowanie odpowiedniej szczeliny między elementami tnącymi, której wielkość nie powinna przekraczać średnicy pojedynczych ziaren. 
    W samojezdnych sieczkarniach (kombajnach zielonkowych) dominują bębnowe zespoły rozdrabniające, charakteryzujące się szeregiem modyfikacji obejmujących liczbę noży, ich kształt i sposób rozmieszczenia na bębnie, a także metodę wymiany i regulacji noży. Poza wymianą i regulacją, noże podlegają również okresowemu ostrzeniu, realizowanemu najczęściej przy odwrotnym kierunku obrotów bębna rozdrabniającego. 
    W trosce o trwałość użytkowania sieczkarni, w szeregu rozwiązaniach wprowadzane są modyfikacje polegające przykładowo na zastosowaniu noży z opcją przesunięcia w przypadku natrafienia na kamień lub inną przeszkodę, co ogranicza ryzyko poważnego uszkodzenia zespołu roboczego do cięcia masy kukurydzy. Niektórzy producenci wyposażają także sieczkarnie w detektory metalu, instalowane w kanale wciągania materiału do rozdrabniania. 
    Spośród szeregu cech podkreślających nowoczesność sieczkarni stosowanych do zbioru kukurydzy istotne miejsce zajmuje bezpieczeństwo w ruchu drogowym. By zapewnić bezpieczne przemieszczanie się po drogach, sieczkarnie o dużej szerokości adapterów rzędowych są wyposażane w mechanizmy do składania skrajnych sekcji roboczych w położenie pionowe na czas transportu. 
    Aktualnie na krajowym rynku dostępna jest bogata oferta sieczkarni polowych przeznaczonych do zbioru kukurydzy na kiszonkę. Bogata oferta wynika pośrednio ze znacznej liczby firm, które oferują szeroki wachlarz rozwiązań konstrukcyjnych, zróżnicowanych zarówno pod względem zasady działania, możliwych do osiągnięcia wskaźników wydajności pracy, opcji napędu na dwa lub cztery koła (w przypadku sieczkarni samojezdnych), czy też zapotrzebowania na moc determinującego dobór odpowiedniego źródła napędowego (ciągnika), którym powinno dysponować gospodarstwo. Jedynie w przypadku sieczkarni samojezdnych nieaktualny pozostaje dobór mocy ciągnika, zaś kluczowym problemem staje się z kolei dobór odpowiedniej liczby środków transportowych będących w stanie obsłużyć sieczkarnię o dużej wydajności pracy, by ograniczyć jej ewentualne przestoje w pracy. 
    Sieczkarnie zbierające zaliczają się do maszyn o stosunkowo wysokim zapotrzebowaniu na moc. Przykładowo, przyczepiana sieczkarnia polowa Z374 znajdująca się w ofercie firmy Sipma, w przypadku wyposażenia w dwurzędowy (o rozstawie rzędów 0,62-0,8 m) adapter do zbioru kukurydzy wymaga zagwarantowania mocy na poziomie 92 kW. Dla porównania warto przytoczyć, że ta sama sieczkarnia z podbieraczem (o szerokości roboczej 1,4 m) do zbioru zielonek i słomy wymaga jedynie 66 kW zapotrzebowania na moc pochodzącą ze współpracującego ciągnika. 
    Ważną, porównawczą cechą użytkową sieczkarni polowych jest również ich masa własna. Przykładowo, masa wymienionej wcześniej, przyczepianej sieczkarni dwurzędowej Z374 wraz z adapterem do zbioru kukurydzy wynosi ok. 1230 kg. Dla porównania, masa samojezdnych sieczkarni Claas Jaguar 870 oraz New Holland FX wynosi odpowiednio 10200 i do 11400 kg. Znaczna masa własna sieczkarni jest szczególnie istotna w przypadku późnojesiennego okresu zbioru kukurydzy, charakteryzującego się wielokrotnie niesprzyjającymi warunkami pogodowymi, obejmującymi opady deszczu, które mogą być przyczynkiem do bardziej intensywnego degradowania środowiska glebowego w sytuacji zbioru kukurydzy maszynami o dużej masie własnej, do których zalicza się sieczkarnie samojezdne. 
 
 
Po ścięciu i rozdrobnieniu kukurydzy 
   Wykorzystanie nowoczesnych maszyn do zbioru kukurydzy jest jednym, ale nie jedynym warunkiem przygotowania wysokiej jakości kiszonki w gospodarstwie. Równie istotna z punktu widzenia jakości kiszonki jest bowiem umiejętność zapełnienia silosu masą zielonki lub sformowania na jej bazie pryzmy. Szczególnie ważne znaczenie przywiązuje się do odpowiedniego ugniecenia masy pociętej kukurydzy w silosie lub na pryzmie, czasu ich formowania i szczelnego przykrycia folią. Do zagęszczania zakiszanej masy kukurydzy wykorzystuje się najczęściej ciągniki kołowe z obciążnikami zwiększającymi ich masę własną. Etap ugniatania sprzyja usunięciu powietrza z masy roślinnej i stworzeniu warunków beztlenowych, koniecznych do prawidłowego ukierunkowania rozwoju bakterii kwasu mlekowego. Utrzymanie tych warunków jest możliwe jedynie w sytuacji dokładnego przykrycia silosu lub pryzmy folią. Folia powinna być dodatkowo przyciśnięta i obciążona oponami lub workami z piaskiem, co sprzyja jej dokładnemu przyleganiu do zakiszanej masy. Aby zapewnić szczelne okrycie pryzmy zaleca się wykopanie rowka wzdłuż boków pryzmy, do którego wprowadza się końcówki folii przysypywane następnie ziemią. 
    Poza bezpośrednimi działaniami odnoszącymi się do zagospodarowania kukurydzy w silosie lub na pryzmie, istotne są również czynniki organizacyjne, uwzględniające przede wszystkim okres, w którym silos bądź pryzma powinny zostać zamknięte. Wszystkie zadania związane z produkcją kiszonki powinny być wykonane w ciągu trzech dni. Warto również zwrócić uwagę na wybór miejsca położenia silosu lub pryzmy, które obok sprawności ich załadunku i opróżniania w okresie skarmiania bydła powinno również uwzględniać bezpieczeństwo przechowywania kiszonki, ograniczając możliwość odpływu soków kiszonkowych do gleby, a w konsekwencji zanieczyszczenie wód gruntowych.

Tags: kiszonki , kukurydza , pasze , żywienie bydła