Integracja polskiego sektora mleczarskiego z rynkiem i strukturami mleczarskimi UE wskazuje na konieczność produkcji mleka odznaczającego się wysokimi standardami jakościowymi, które mogą być uzyskane w wyniku ciągłego unowocześniania żywienia i poprawy warunków utrzymania krów oraz genetycznego doskonalenia pogłowia bydła. Procesowi temu sprzyja prowadzenie nadzoru weterynaryjno-sanitarnego przez PIW w oborach specjalizujących się w produkcji mleka oraz rozwój kontroli jakości surowca zgodnie w wymaganiami polskiej normy Mleko surowe do skupu, w ramach niezależnych laboratoriów oceny mleka oraz laboratoriach zlokalizowanych przy zakładach mleczarskich.

    Produkcja mleka z uwzględnieniem wymaganej przez cały okres laktacji wysokiej jego jakości oraz przydatności dla potrzeb przetwórstwa przy ograniczeniu zaburzeń i chorób metabolicznych krów, wymaga rozwiązań systemowych obejmujących liczne uwarunkowania.
    Najważniejsze uwarunkowania produkcji mleka wysokiej jakości przedstawia rysunek 1. 
    Dokonany w ostatnich kilku dekadach znaczący postęp w zakresie poznania złożonych uwarunkowań fizjologiczno-metabolicznych konwersji składników pokarmowych na produkty zwierzęce (mleko, przyrost masy ciała) umożliwił unowocześnienie systemów energetycznego i białkowego wartościowania pasz oraz opracowanie nowych norm żywienia przeżuwaczy (INRA, DLG, NRC). Znalazło to swoje odzwierciedlenie w wyraźnym podniesieniu wydajności i jakości mleka w wielu stadach krów w Polsce. 
    Znacznemu wzbogaceniu uległa również wiedza dotycząca systemów żywienia bydła (technologia TMR, PMR, automatyczne stacje żywienia, mobilne stoły paszowe, żywienie alkierzowo-pastwiskowe) oraz technologii produkcji, konserwowania i przechowywania pasz.
    Dużą wagę zwrócono również na możliwość modyfikacji wartości pokarmowej i właściwości funkcjonalnych pasz oraz poprawę składu i właściwości dodatków paszowych stosowanych żywieniu krów. Towarzyszy temu szersze zastosowanie w żywieniu krów produktów biotechnologii (m. in. aktywnych enzymów, biopleksów, składników mineralnych, specyficznych regulatorów metabolizmu żwaczowego), które w postaci preparatów i różnych dodatków paszowych sprzyjają zwiększeniu syntezy białka mikrobiologicznego w żwaczu oraz przyczyniają się do bardziej efektywnego wykorzystania trudnodostępnych węglowodanów strukturalnych. 
    Postęp w zakresie produkcji pasz i żywienia bydła mlecznego umożliwił przebudowę praktycznej wiedzy hodowców – producentów mleka. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w stałej poprawie żywienia krów a w konsekwencji we wzroście produkcji mleka wyższej jakości. 
    Wzrost potencjału produkcyjnego i wydajności mlecznej krów, a także wprowadzane zmiany w zakresie warunków utrzymania i wielkości stada, powodują konieczność stosowania w żywieniu bydła wysokiej jakości pasz objętościowych dostosowanych do jego wymagań pokarmowych. W zakresie racjonalnego wykorzystania pasz objętościowych powinna obowiązywać zasada maksymalnego ich udziału w żywieniu krów, na tyle, na ile jest to możliwe. Udział pasz treściwych w dawce powinien być utrzymany na takim poziomie, na jakim jest to konieczne.
    Stabilna produkcja mleka o wysokiej jakości zgodna z potencjałem produkcyjnym krów obejmuje:
➥    utrzymanie w całym okresie laktacji zadowalającej wydajności mlecznej wynikającej z uwarunkowań genetycznych i fizjologicznych krowy (możliwość przedłużenia laktacji wysokowydajnych krów w wyniku ograniczenia wycieleń do 2 w okresie 3 lat)
➥    pozyskiwanie mleka odznaczającego się normalnym składem (wysoka zawartość białka i pełna przydatność dla potrzeb przetwórstwa)
➥    utrzymanie wysokiej wartości biologicznej mleka
➥    eliminacja krótkoterminowych wahań w mleczności krów wywołanych niedoborami żywieniowymi lub pogorszeniem warunków utrzymania.
    Poprawa efektywności produkcji mleka i związana z tym redukcja kosztów żywienia krów, wymaga nie tylko stałego usprawniania produkcji pasz podstawowych i wprowadzania nowych bardziej efektywnych systemów żywienia, ale utrzymania również wysokiej towarowości w stadach bydła mlecznego, przy zachowaniu stabilnej jakości surowca i rytmiki produkcji. 
    Duże zapotrzebowanie pokarmowe krów odznaczających się wysokim potencjałem produkcyjnym powoduje konieczność stosowania takiego sposobu żywienia, który gwarantowałby prawidłowy przebieg procesów metabolicznych w organizmie i stabilną produkcję mleka. Wadliwe, i niedostosowane do fizjologicznych i produkcyjnych potrzeb, żywienie krów zakłóca wieloetapowy proces biosyntezy składników mleka. W rezultacie upośledzenia przemian w żwaczu oraz funkcji wątroby powstają zaburzenia metabolizmu węglowodanowo-lipidowego oraz białkowego w organizmie krowy, które są przyczyną niskiej jakości mleka oraz występowania chorób metabolicznych. W takich warunkach do syntezy składników mleka zużywane są często metabolity powstające kosztem innych tkanek w organizmie krowy.
 
    Zwiększenie puli aminogennych, glukogennych i lipogennych prekursorów powstających w żwaczu oraz w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego w warunkach zbilansowanego żywienia, wpływa korzystnie na produkcyjność krów. Wzrost ilości octanów, glukozy, puli aminokwasów oraz długołańcuchowych kwasów tłuszczowych, generuje wzrost wydajności mlecznej krów i pozyskiwanie mleka o wysokiej jakości odznaczającego się pełną przydatnością dla potrzeb przetwórstwa.
    Możliwość oddziaływania na produkcyjność krów poprzez żywienie, związana jest przede wszystkich z jakością pasz, tj. z ich składem i koncentracją składników w dawce pokarmowej. Mniejsze możliwości bezpośredniego oddziaływania obserwuje się w zakresie zmian w strawności składników i ich absorpcji. Oddziaływanie producenta mleka na metabolizm gruczołu mlekowego i status hormonalny jest jeszcze bardziej ograniczone (Rys. 2).
    Badania ekosystemu żwacza i przemian pobranych składników pokarmowych w organizmie, wskazują że zwiększenie wykorzystania paszy oraz poprawa wydajności i jakości mleka uzależniona jest od prawidłowego przebiegu metabolizmu żwaczowego i tkankowego. Metabolizm żwaczowy związany jest z funkcjonowaniem i aktywnością mikroorganizmów w procesach przemian i syntezy mikrobiologicznej biomasy i innych produktów (LKT). Metabolizm tkankowy związany jest natomiast z przebiegiem procesów metabolicznych w wątrobie oraz w gruczole mlekowym. Problem polega jednak na tym, że potrzeby mikroorganizmów w żwaczu oraz prawidłowy przebieg metabolizmu tkankowego w organizmie są różne a nawet rozbieżne. 
    Powstała biomasa mikroorganizmów oraz syntetyzowane produkty w żwaczu nie są często wystarczające dla pokrycia potrzeb pokarmowych wysokoprodukcyjnych krów. W związku z tym istnieje potrzeba dostarczenia pewnej ilości składników pokarmowych, które nie ulegają procesom przemian i rozkładu w żwaczu. Dotyczy to, m.in. takich składników jak: białko, niektórych aminokwasów, tłuszczu, a także części skrobii. Zwiększenie udziału nierozkładanego w żwaczu białka (RUP) powoduje korzystne zmiany w profilu aminokwasowym białka trawionego w jelitach (BTJ), co wspomaga proces biosyntezy białek mleka. Dotyczy to głównie takich aminokwasów jak Met-, Liz-, Phe-, His-, Thr-, które warunkach intensywnej produkcji mleka u krów mogą ograniczać syntezę kazeiny. 
    Jak z tego wynika określona ilość białka ogólnego (35-40%) dawki pokarmowej nie powinna ulegać procesom rozkładu i degradacji w żwaczu. Białko to stanowi frakcję bypass związków azotowych (BTJP), która przechodząc bez zmian do dalszych odcinków przewodu pokarmowego, stanowi ważne uzupełnienie niezbędnych aminokwasów białka trawionego jelitowo (BTJ), obok trawionego enzymatycznie białka mikrobiologicznego (BTJN oraz BTJE). Umożliwia to minimalizację strat pobranego białka w paszy oraz wzrost produkcyjności bydła. Powoduje to wzrost znaczenia i roli w żywieniu wysokowydajnych krów składników „chronionych” (m. in. białka, aminokwasów, tłuszczów, a nawet niektórych witamin i ich prekursorów). 
    Węglowodany oraz produkty ich przemian w postaci lotnych kwasów tłuszczowych (LKT), które powstają w żwaczu, stanowią główne źródło energii w organizmie przeżuwacza. Dlatego rodzaj i typ węglowodanów – strukturalne (CWC) lub niewłókniste (NFC), w znacznej części zmagazynowane w komórkach roślin, istotnie wpływa na metabolizm w żwaczu, proporcje powstających LKT i innych produktów (mleczanów), a w konsekwencji na ilość dostępnej energii. 
    Zawartość białka w mleku, co jest szczególnie ważne w świetle potrzeb przetwórstwa, ulega podwyższeniu w wyniku zwiększenia ilości propionianów i glukozy oraz podwyższeniu puli dostępnych aminokwasów w BTJ. Podstawowym czynnikiem limitujących wydajność i skład mleka krów jest wartość energetyczna pasz. Podwyższenie koncentracji energii w dawce dla krów uzyskuje się w wyniku stosowania podstawowych pasz objętościowych o wysokiej jakości (ograniczona zawartość węglowodanów strukturalnych), a także poprzez znaczny udział pasz treściwych oraz stosowanie różnych dodatków paszowych. 
    Zmiany w zawartości białka w mleku dodatnio korelują z wydajnością mleczną krów. Natomiast zmiany koncentracji tłuszczu w mleku korelują ujemnie z wydajnością mleka, chociaż czasami występują istotne rozbieżności w tym zakresie. Stwierdzono zwiększenie zarówno wydajności mlecznej krów, jak i zawartości tłuszczu oraz zmniejszenie zawartości białka w mleku podczas stosowania w żywieniu krów dodatków energetycznych w postaci tłuszczu lub jego pochodnych. Zmiany zawartości białka i tłuszczu w mleku są na ogół ujemnie zależne, chociaż i w tym przypadku, spotyka się odstępstwa. Dotyczy to m.in. wpływu wysokiego udziału dodatków tłuszczu do pasz dla krów, które mogą spowodować zmniejszenie zawartości obu tych składników w mleku.
    Żywieniowe uwarunkowania produkcji mleka wysokiej jakości:
➥    maksymalizacja pobierania suchej masy,
➥    zapewnienie wymaganej koncentracji energii oraz niezbędnej ilości związków azotowych (w uwzględnieniem frakcji białka, profilu aminokwasów limitujących wartość BTJ),
➥    pokrycie potrzeb pokarmowych krów w zakresie związków biologicznie czynnych (szczególne znaczenie premiksów i dodatków paszowych, w tym produktów biotechnologii),
➥    dobór pasz pod względem specyficznych właściwości dietetycznych i prozdrowotnych,
➥    wysoka jakość kiszonek i systematyczna analiza ich wartości pokarmowej,
➥    minimalizacja negatywnych czynników w żywieniu krów,
➥    przestrzeganie zasad prawidłowego żywienia, uwzględniającego specyfikę wymagań pokarmowych krów w całym cyklu produkcyjnym (okres okołoporodowy, początkowy okres i kolejne fazy laktacji).
    Szczególne oddziaływanie żywienia odnosi się do krów wysokowydajnych, u których reakcja na niekorzystne zmiany w składzie dawki pokarmowej jest bardziej wyraźna i ujawnia się nie tylko w obniżeniu wydajności, ale również w zmianach składu mleka. Ma ona również wpływ na stan zdrowia krów i występowanie zakłóceń w rozrodzie. 
    Wyznaczniki charakteryzujące dawkę pokarmową dla krów o wydajności 8-10 tys. kg mleka:
➥    optymalna zawartość suchej masy w kiszonkach
    ➠    kukurydza 27%-35%,
    ➠    mieszanka zbożowo-strączkowa 25-30%,
    ➠    lucerna, koniczyna w czystym siewie lub w mieszankach z trawami 35-45%,
    ➠    porost łąkowy lub trawy z uprawy polowej 30-40%,
    ➠    produkty uboczne przemysłu rolno-spożywczego (wysłodki, młóto) 20-25%.
➥    koncentracja energii w 1 kg sm (wykorzystanie w żywieniu krów wysokiej jakości kiszonek, pozwala uzyskać wymaganą koncentrację składników w 1 kg sm* dawki pokarmowej):
    ➠    0,95-1,10 JPM (początkowy okres laktacji),
    ➠    0,9-0,95 JPM – (środkowy okres laktacji),
    ➠    0,9 JPM – (końcowy okres laktacji i okres zasuszenia),
➥    węglowodany strukturalne – ADF 16-19 % sm, NDF 26-29 % sm (udział włókna surowego min. 2,0-2,5 kg/szt./dzień, min. 20% pasz strukturalnych o długości cząstek ≥ 3,8 cm)
➥    skrobia 25-35 % sm (1200-1500 g/szt./dzień w postaci niezmienionej po przejściu przez żwacz, dostępna w jelicie cienkim),
➥    cukry rozpuszczalne < 10 % sm,
➥    tłuszcz chroniony lub jego pochodne (mydła, oleamidy) 4,5 -7 % sm,
➥    białko ogólne 16-18 % sm (w tym 35-40% stanowić powinna frakcja związków azotowych nieulegających rozkładowi w żwaczu)
    ➠110 g BTJ/ kg sm (początkowy okres laktacji),
    ➠100 g BTJ/ kg sm (pełna laktacja)
➥    pobranie sm 3,5–4,5% masy ciała w pełnej laktacji
➥    bilans kationowo-anionowy (DCAB) w okresie okołoporodowym (przejściowym): 
    ➠-150 do -180 meq/kg sm (udział Ca mineralnego w dawce < 50 g/szt./dzień.)
    W analizie dawki dla krów należy uwzględniać następujące czynniki, warunkujące stabilną produkcję mleka wysokiej jakości:
➥    energia – udział węglowodanów łatwo fermentujących w dawce (skrobia i jej dostępność oraz cukry rozpuszczalne), węglowodany strukturalne (ADF, NDF i ADL) tłuszcze i niekonwencjonalne źródła energii,
➥    białko – frakcje białka nie ulegające degradacji w żwaczu (RUDP) i ulegające rozkładowi (RDP), BTJ oraz profil aminokwasowy BTJ,
➥    sucha masa i struktura fizyczna dawki paszy (zdolność wypełnieniowa),
➥    składniki biologicznie czynne,
➥    produkty biotechnologii i inne dodatki paszowe stymulujące produkcję mleka.
 
    Wadliwe i niedostosowane do fizjologicznych i produkcyjnych potrzeb żywienie krów, prowadzi do obniżenia wydajności mlecznej oraz do niekorzystnych zmian z składzie mleka (Tab. 1, Tab. 2).

    Synteza białka mikrobiologicznego w żwaczu, które stanowi główne źródło absorbowanych aminokwasów u krów do produkcji mleka zależy w znacznym stopniu od synchronizacji i równomiernego przebiegu procesów rozkładu i fermentacji węglowodanów oraz żwaczowej degradacji białka (RDP), przy zachowaniu odpowiedniej koncentracji N-NH3, pH, tempa przechodzenia treści pokarmowej.
    Zjawisko obniżenia zawartości białka w mleku krów otrzymujących za małe ilości energii w dawce pokarmowej tłumaczy się m.in. wyraźnym ograniczeniem syntezy białka mikrobiologicznego w żwaczu. Zjawisku temu towarzyszy równocześnie zmniejszenie puli aminogennych prekursorów w BTJ oraz nasilenie procesu glukoneogenezy w wątrobie z aminokwasów glukogennych, które tym samym zmniejszają pulę aminokwasów.
    Główne przyczyny występowania obniżenia zawartości białka w mleku:
➥    niedobór energii w dawce pokarmowej w stosunku do potrzeb produkcyjnych krów;
➥    niska jakość pasz podstawowych wynikająca m.in. z nadmiernej zawartości włókna surowego (ADF, NDF), która jest przyczyną obniżenia strawności substancji organicznej dostarczanej w dawce;
➥    niedobór skrobi, która w części powinna przechodzić do dalszych odcinków przewodu pokarmowego, stanowiąc cenne źródło glukogenne; 
➥    nadmierny dodatek do dawki tłuszczu nie chronionego;
➥    niezadowalająca w stosunku do potrzeb pokarmowych krów koncentracja łatworozpuszczalnych związków azotowych i nieprawidłowy udział frakcji białka nie ulega rozkładowi w żwaczu;
➥    brak synchronizacji podaży energii i białka ogólnego dla efektywnej syntezy białka mikrobiologicznego w żwaczu.
    Dla zapewnienia wymaganej koncentracji energii niezbędne jest zastosowanie w dawce pokarmowej paszy treściwej. Udział paszy treściwej w żywieniu krów jest uzależniony w znacznym stopniu od jakości pasz objętościowych. Niska jakość pasz objętościowych często prowadzi do nadmiernego zużycia pasz treściwych, a nawet uniemożliwia zbilansowanie dawki pokarmowej (Tab. 3).
    Utrzymanie efektywnej mikrobiologicznej syntezy białka w żwaczu, uzależnione jest zarówno od dostępnych peptydów oraz koncentracji N-NH3, a także niezbędnej ilości fermentujących w żwaczu węglowodanów. Niestrukturalne węglowodany (NSC) są fermentowane przy udziale bakterii, których głównym źródłem azotu (67%) do syntezy białka są peptydy lub aminokwasy. Wiąże się to z koniecznością zapewnienia wymaganej ilości rozkładanego w żwaczu białka paszy (RDP). Przekształcanie azotu peptydów i aminokwasów na białko mikrobiologiczne w optymalnych warunkach wynosi 80%. 
    Obniżenie produkcji mleka i zmiany w jego składzie często są spowodowane negatywnymi czynnikami w żywieniu krów, do których zaliczyć można m.in.: 
➥    częste zmiany składu dawki,
➥    niedoborowe żywienie energetyczne,
➥    nadmiar łatwo hydrolizujących związków azotowych,
➥    nadmierne zużycie pasz treściwych,
➥    niska jakość pasz objętościowych (szczególnie kiszonek),
➥    obecność substancji antyżywieniowych i bakterii chorobotwórczych,
➥    porażenie grzybami toksynotwórczymi i występowanie mykotoksyn (DON, aflatoksyny, trichoceteny),
➥    wadliwa struktura fizyczna,
➥    nadmierna wilgotność,
➥    obniżona zawartość związków biologicznie czynnych (dotyczy pasz w stanie naturalnym oraz nieprawidłowe zastosowanie dodatków paszowych).
    Żywienie krów w technologii TMR lub PMR, zmiksowaną kompletną dawką pokarmową (TMR), względnie częściowo pokrywającą zapotrzebowanie pokarmowe krów (PMR), umożliwia nie tylko utrzymanie ciągłości żywienia jednorodnym zestawem pasz, ale zapewnia synchronizację podaży składników energetycznych i związków azotowych. System ten zarazem przyczynia się do znacznego ograniczenia nakładów pracy, poprawy wykorzystania paszy, wzrostu wydajności i jakości mleka.
 
 
Mastitis a jakość mleka
Zapalenie gruczołu mlekowego (mastitis), nadal stanowi najważniejszy problem zdrowotny u krów mlecznych. Straty ekonomiczne związane z występowaniem mastitis wynikają głównie z pozyskiwania mleka pozaklasowego, ograniczenia wydajności mlecznej krów, kosztów leczenia oraz przedwczesnego brakowania krów. Mastitis wywołuje wyraźne zmiany w składzie (Rys. 3) i właściwościach fizyko-chemicznych mleka. Zmiany te dotyczą m.in. obniżenia zawartości kazeiny, laktozy, tłuszczu oraz zawartości składników mineralnych i witamin. Obserwuje się przy tym wzrost udziału frakcji białek serwatkowych, zawartości sodu i chloru. Obniżona jest wyraźnie jakość mikrobiologiczna mleka w wyniku znacznego wzrostu LKS oraz bakterii chorobotwórczych. Dlatego zapewnienie prawidłowego pokrycia zapotrzebowania krów na energię i białko, składniki mineralne i witaminy (w tym β-karoten) może sprzyjać prawidłowemu funkcjonowaniu układu immunologicznego. Zagadnienie to jest szczególnie ważne, w kluczowym dla przyszłej laktacji, okresie okołoporodowym. Składniki mineralne i witaminy, które mają istotny związek z funkcjonowaniem układu odpornościowego krów i tym samym istotne w profilaktyce mastitis, to m.in. selen (Se), cynk (Zn), miedź (Cu) oraz witaminy E i A, a także β-karoten. Wykorzystywane są one w mechanizmach antyoksydacyjnych w organizmie krów. W profilaktyce mastitis konieczne jest zapewnienie higieny wymienia i pozyskiwania mleka oraz ochrony antybiotykowej w okresie zasuszenia. 
 
 
Sygnały związane  z nieprawidłowym żywieniem krów
➥    spadek wydajności mlecznej i niekorzystne zmiany podstawowego składu oraz innych specyficznych składników mleka
➥    niekorzystne zmiany masy ciała krów (ubytki lub nadmierne otłuszczenie),
➥    nieprawidłowa kondycja krów (BCS),
➥    nieprawidłowa konsystencja kału, zmiany w moczu i w okrywie włosowej,
➥    zmiany stanu zdrowotnego gruczołu mlekowego (TOK, LKS, LKB, laktoza itp.),
➥    niekorzystne zmiany profilu metabolicznego krwi,
➥    problemy z kończynami (kulawizna, laminitis),
➥    ograniczenie częstotliwości przeżuwania,
➥    zakłócenia w rozrodzie (acyklia, cysty jajnikowe, metritis, zatrzymanie łożyska, poronienia oraz zaleganie poporodowe).
 
 
Monitorowanie jakości mleka
Analizy mleka surowego w zakresie podstawowego składu, jakości mikrobiologicznej (OLD), jakości cytologicznej (LKS) oraz zafałszowań w wyniku obecności obcej wody (punkt zamarzania) wykonują zintegrowane, niezależne laboratoria oceny mleka oraz laboratoria w zakładach skupujących surowiec. Mleko pozyskane od zwierząt, którym podano substancje o działaniu hormonalnym lub zawierające substancje hamujące (pozostałości antybiotyków i sulfonamidów, detergentów, pestycydów, itp.) nie może być przyjmowane do skupu, przetwarzane ani konsumowane. Niektóre laboratoria monitorują jakość mleka przeznaczonego do produkcji serów dojrzewających w odniesieniu do występowania form przetrwalnikujących bakterii fermentacji masłowej. 
    Konieczność bilansowania wysokich potrzeb produkcyjnych krów w aspekcie korzystnego oddziaływania na wydajność i jakość mleka powoduje konieczność zapewnienia wysokiej koncentracji składników pokarmowych w dawce. Sprzyja temu postęp w produkcji pasz oraz poprawa ich wartości pokarmowej, wprowadzanie innowacji oraz nowych technologii w żywieniu utrzymaniu krów.
    Uzyskiwany profit z produkcji mleka wysokiej jakości w gospodarstwach specjalistycznych, przy zapewnieniu niezbędnego dobrostanu zwierząt, decydować będzie o intensywności użytkowania krów i podaży surowca zgodnie z oczekiwaniami przemysłu przetwórczego.

Tags: bydło , bydło mleczne , produkcja mleka