W rozmowach pomiędzy hodowcami krów często poruszanym tematem jest stosowanie tłuszczów w dawkach pokarmowych dla krów wysokomlecznych.

    Tłuszcz jest składnikiem, który w paszach objętościowych występuje w niewielkich ilościach. Znacznie więcej można go spotkać w paszach treściwych. Najwięcej tłuszczu zawierają pełne nasiona lub makuchy roślin oleistych. Jak wiadomo tłuszcze odznaczają się najwyższą wartością energetyczną spośród wszystkich składników paszy. Spalenie jednego grama tłuszczu dostarcza ponad dwa razy więcej energii niż skrobia czy białko

(tabela 1).

    Wykorzystując tę właśnie cechę tłuszczy oraz fakt, że są one bardzo dobrze trawione w jelicie cienkim, zwierzęta coraz częściej otrzymują „dowartościowane energetycznie” dawki.

Krowy wysokomleczne w okresie przejściowym (2 tygodnie przed i w pierwszych tyg. po wycieleniu) z powodu słabego apetytu nie są w stanie pobrać dostatecznej ilości energii na pokrycie potrzeb bytowych oraz wzrastającą produkcję mleka (40 kg i więcej). Utrzymujący się przez kilka tygodni niedobór energii, poprzez obniżenie wydajności zwierząt, jest przyczyną nie wykorzystania w pełni potencjału genetycznego krów i pogorszenia opłacalności produkcji mleka. Dodatkowo ujemny bilans energetyczny często prowadzi do zaburzeń i chorób metabolicznych. Najczęściej są tu wymieniane: ketoza i stłuszczenie wątroby. Do tego wszystkiego dochodzą jeszcze problemy z rozrodem. 
Zalecenia dot. stosowania dodatku tłuszczu w żywieniu krów:
▶    wprowadzanie stopniowo do dawki,
▶    dla krów o wysokiej wydajności,  
▶    w czasie pierwszych 100 dni laktacji,  
▶    poziom tłuszczu nie powinien przekraczać  
    5% suchej masy dawki,
▶    dobre zbilansowanie pozostałych składników dawki,
▶    stosowanie dodatków mineralnych i witamin  
    w dawce
▶    kontrola pobrania paszy przez zwierzęta.    Można wskazać dwie drogi zapobiegania lub zmniejszania skutków ujemnego bilansu energetycznego w organizmie krów. Po pierwsze należy stosować takie zestawy pasz o wysokiej jakości, które sprzyjają nie tylko zwiększeniu sm, ale również charakteryzują się wysoką koncentracją energii w sm. Doświadczenia żywieniowe wskazują na wysoką korelację pomiędzy pobraniem paszy w ostatnim tygodniu przed porodem, a pobraniem w pierwszych tygodniach po wycieleniu. Dlatego już od ostatniego tygodnia zasuszenia powinniśmy zadbać o przygotowanie krowy do laktacji, stosując pasze o wysokiej wartości pokarmowej. Dobrym sposobem zwiększania pobrania suchej masy dawki jest zastosowanie systemu TMR, który, jak wynika z badań, pozwala zwiększyć pobranie o 1-3 kg suchej masy. Zwiększenie koncentracji energii w dawceuzyskuje się m.in. w wyniku stosowania pasz objętościowych o wysokiej zawartości energii – kiszonki z kukurydzy, wysłodków buraczanych oraz poprzez zwiększenie ilości pasz treściwych w dawce. Należy jednak pamiętać, że „przesadzenie” ze śrutami zbożowymi, czyli przekroczenie 50-55% suchej masy dawki może być niebezpieczne dla zwierząt z powodu nadmiernego rozdrobnienia dawki i wysokiego udziału skrobi, czego skutkiem może być skręt trawieńca oraz kwasica. Jeśli powyższe sposoby okażą się niewystarczające należy sięgnąć po dodatki tłuszczu paszowego.
 
 
Jeśli decyzja  zapadła…
Przeciętna zawartość tłuszczu w zwykłych dawkach dla krów z reguły nie przekracza 3% suchej masy dawki. Dodatek 2-2,5 kg pełnych nasion rzepaku lub lnu może podnieść ten udział do 4-5% sm dawki. Większa ilość tłuszczu w dawce jest niepożądana. 
    Poniżej wymieniono przykładowe najczęściej stosowane pasze wprowadzające do dawki tłuszcz (niechroniony).
 
◆ Nasiona rzepaku odmian „00” dostarczają sporej ilości (20-25% w sm) dobrze zbilansowanego aminokwasowo białka, i zawierają 44-50% tłuszczu surowego. W tłuszczu nasion rzepaku dominują jednonienasycone kwasy tłuszczowe (ok. 65% sumy kwasów), głównie kwas oleinowy. Wśród wielonienasyconych kwasów w największej ilosci występuje (około 25% sumy kwasów) kwas linolowy i linolenowy. Przed podaniem zwierzętom, nasiona rzepaku należy rozdrobnić, co uwolni z nich olej. Przekroczenie zalecanej ilości 2 kg/sztukę powoduje zmniejszenie pobierania paszy przez krowy oraz obniżenie zawartości jodu w mleku. Ponadto mleko, a także masło, mogą charakteryzować się nieprzyjemnym zapachem. 
 
◆ Wytłoki rzepakowe to produkt powstały po mechanicznym wytłoczeniu oleju z nasion rzepaku. Zawartość składników pokarmowych oraz wartość energetyczna wytłoków rzepakowych uzależniona jest od ilości pozostawionego oleju. Zawartość białka ogólnego w przeliczeniu na kilogram suchej masy jest wyższa, niż w pełnych nasionach, i wynosi 30-36% przy zawartości tłuszczu 7-15%. Proporcje nienasyconych kwasów tłuszczowych w wytłokach również nieco przewyższają pełne nasiona i wynoszą: jednonienasycone – 55-60% i wielonienasycone – około 35%. Wytłoki rzepakowe są też dobrym źródłem składników mineralnych oraz witamin. Wytłoki dobrej jakości i dużej wartości pokarmowej uzyskuje się, w technologii tłoczenia głębokiego. Zalecana jest również termiczna obróbka nasion w temperaturze 90°C, co inaktywuje enzym – myrozynazę, powodującą rozkład glukozynolanów oraz zmniejsza podatność białka na rozkład w żwaczu. Z powodu możliwości jełczenia wytłoki rzepakowe należy przechowywać w warunkach suchych i chłodnych najwyżej do 3 miesięcy, a w mieszankach treściwych do 3 tygodni. W żywieniu przeżuwaczy dobowa dawka wytłoków rzepakowych dla krów mlecznych może wynosić 2-2,5 kg/sztukę. 
 
◆ Pełnotłuste nasiona lnu mogą również stanowić doskonałe źródło energii dla krów. Dodatek około 2-2,5 kg nasion jest równoważny dodatkowi 750g oleju. Należy przypomnieć, że nasiona lnu, przy zawartości 30-40% tłuszczu, są świetnym źródłem (55-60%) kwasu linolenowego. 
 
    Jako źródło energii może również być wykorzystany olej roślinny: rzepakowy, palmowy albo olej rybny (łosoś). Wszystkie wymienione wcześniej dodatki tłuszczowe powodują zwiększenie zawartości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (PUFA) w tłuszczu mleka i mięsie, co jest korzystne w kontekście działania prozdrowotnego tych produktów w żywieniu człowieka. Ponadto jak pokazują badania, tłuszcze mogą mieć wpływ na poprawę wskaźników rozrodu krów wysokomlecznych.
 
    Niestety, pozytywny efekt dodatku tłuszczu na efekty produkcyjne krów, jest często ograniczany poprzez ujemne działanie tłuszczu na fermentację w żwaczu, głównie poprzez obniżenie aktywności mikroflory odpowiedzialnej za fermentację włókna (bakterie celulolityczne). Prowadzi to do obniżenia wartości energetycznej całej dawki (mniejsza ilość energii pozyskana z rozkładu włókna) oraz ograniczenia pobrania paszy, co razem w konsekwencji, może prowadzić do pogłębienia się deficytu energetycznego u krowy. Ponadto należy pamiętać, że tłuszcz, pomimo że jest składnikiem energetycznym, nie stanowi źródła energii dla bakterii żwacza. Kolejnym negatywnym aspektem stosowania tłuszczów niechronionych jest biouwodorowanie w żwaczu nienasyconych kwasów tłuszczowych, co redukuje ich prozdrowotny charakter. Dodatek tłuszczu do dawki wpływa również na zmniejszenie się zawartości białka w mleku. Można temu przeciwdziałać przez dodatek niacyny do dawki. Stosując tłuszcze niechronione dobrze jest podnieść zawartość magnezu (do 80 g/szt.) oraz wapnia w suchej masie dawki (200-250 g/szt.) poprzez dodatek Ca w formie łatwo rozpuszczalnej w żwaczu (mleczan lub propionian wapnia) oraz zastosować dodatek witaminy E jako przeciwutleniacza. Stosowanie dodatku choliny może ochronić wątrobę przed stłuszczeniem i ketozą. 
 
 
„Przeskoczyć” żwacz
Negatywne działanie tłuszczów paszowych na środowisko żwacza można jednak w znacznym stopniu ograniczyć. W tym celu wprowadzono do żywienia przeżuwaczy tłuszcze chronione, które można kupić pod różnymi nazwami handlowymi (Energotek, Megafat, Erafet, Hidropalm, DextroFat). Praktycznie każda firma paszowa ma w swojej ofercie jakiś preparat tłuszczu chronionego. Zawartość energii w takich preparatach, w zależności od udziału tłuszczu waha się około 2,5-3,1 JPM (18,0-23,0 MJ NEL), a więc prawie trzykrotnie więcej niż w ziarnie jęczmienia.
    Tłuszcz chroniony to tłuszcz podawany zwierzęciu najczęściej w formie mydła wapniowego, utwardzanego tłuszczu sypkiego (olej palmowy) lub otoczkowanego. Jest on obojętny dla przebiegu fermentacji w żwaczu, ponieważ nie ulega rozkładowi w zbliżonym do obojętnego pH żwacza. Ponieważ wraz z tłuszczami stosowane są duże dawki pasz treściwych mogących powodować obniżenie pH, dlatego też przy stosowaniu tłuszczów chronionych zalecany jest dodatek związków buforujących (kwaśny węglan sodu), co zapobiegnie niekorzystnej dysocjacji mydeł wapniowych w żwaczu. Tłuszcze chronione występują w formie praktycznie bezzapachowego proszku, co znakomicie ułatwia zadawanie i mieszanie z innymi paszami (mieszanki treściwe, TMR).
    Tłuszcz chroniony produkowany jest na bazie olejów: palmowego, lnianego czy rybnego w związku z tym jest również znakomitym źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, zwłaszcza z rodziny omega-3 oraz omega-6. Tłuszcze chronione sprzedawane są często w kombinacjach z preparatami białka chronionego, drożdży, witamin i minerałów.
    Preparaty tłuszczu chronionego podaje się krowom w czasie największego zapotrzebowania energetycznego zwierząt, w początkowym okresie laktacji, w ilości od 300 do 800 g/dz/szt. Możliwe jest przedłużenie czasu skarmiania do 100 dni laktacji. Są również propozycje podawania tłuszczu chronionego przez cały okres laktacji. Uzasadnia się to osiąganiem kolejnych celów: w pierwszej fazie laktacji, do 100-tnego dnia, tłuszcz uzupełnia niedobory energii z dawce, chroni przed ketozą. W środkowej fazie poprawia płodność, stymuluje rozwój płodu, utrzymuje wysoką wydajność mleka. W trzeciej fazie służy do poprawy (odbudowy) kondycji krów. 
    Jak każdy dodatek paszowy, tłuszcz chroniony powinien być wprowadzany do dawki stopniowo, począwszy od małych ilości. Największą wadą, poza ceną, stosowania tłuszczów chronionych jest obserwowany wpływ na obniżenie pobrania suchej masy paszy przez krowy. Pamiętajmy zatem o stałej kontroli ilości wyjadanej dawki, zwłaszcza w początkowym okresie laktacji.
 
 
Tłuszcz a rozród
Zauważono, że dodatek tłuszczu w dawce wpływa pozytywnie na poprawę wskaźników rozrodu. Jak pokazują badania, tłuszcz w dawce zmniejsza wielkość i czas niedoboru energii (ujemny bilans energetyczny), co pozwala skrócić czas od wycielenia do wystąpienia pierwszej rui. Drugim efektem stosowania tłuszczy jest pozytywny wpływu wielonienasyconych kwasów tłuszczowych przede wszystkim: eikozopentaenowego (EPA) i dokozaheksaenowego (DHA) na hamowanie syntezy prostaglandyny PGF2α przez macicę i ciałko żółte, co ułatwia implantacje zarodków. Ponadto zmniejsza się ich zamieralność między innymi poprzez wyższą koncentrację cholesterolu, prekursora progesteronu, w surowicy krwi krów.
    Dodatkowymi atutem nienasyconych kwasów tłuszczowych jest działanie antyzapalne, co ma istotne znaczenie w higienie wymienia oraz wzmocnienie odporności organizmu (produkcja cytokin).
 
 
Oszczędzanie energii – lternatywa dla dodatku tłuszczu w żywieniu krów
Ciekawym sposobem na rozwiązanie niedoborów energii w okresie okołoporodowym jest zamiast zwiększania ilości energii w dawce, jej oszczędzanie. Koncepcja dotyczy zmniejszenia zapotrzebowania krowy na energię poprzez ograniczenie ilości najbardziej energetycznego składnika wydzielanego w mleku, czyli tłuszczu. Jak pokazują badania niemieckie, dzięki dodatkowi skoniugowanego kwasu linolowego (CLA) można skutecznie obniżać ilość tłuszczu w mleku. W doświadczeniach z preparatem Lutrell (CLA w osłonce tłuszczowej) osiągnięto obniżenie ilości tłuszczu z 4,03% do 3,41%/kg mleka, przy niezmienionej ilości białka. Pozwala to krowie na zaoszczędzenie dodatkowego wydatku energetycznego związanego z mobilizacją własnych rezerw tłuszczowych. W efekcie zmniejsza się ryzyko stłuszczenia wątroby i ketozy. Poprawa bilansu energetycznego sprzyja również poprawie odporności i zdrowotności (mniejsze brakowanie zwierząt). Jak wyliczyli niemieccy naukowcy, dodatek CLA do dawki zwiększył również wydajność średnio o 2 kg mleka od krowy. Dawka 40 g preparatu CLA stosowana była od -2 do 14 tygodnia po wycieleniu.
 
 
Podsumowanie 
Dodatek tłuszczu niechronionego, jak i chronionego, jest uzasadniony w żywieniu zwierząt wysokowydajnych o wysokim potencjale genetycznym, szczególnie w okresie okołoporodowym. Przedtem konieczne jest prawidłowe zbilansowanie dawki pokarmowej zgodnie z zaleceniami nowoczesnych systemów żywienia (INRA, DLG, NRC).
 
 
Literatura u autora