Chów ściółkowy
Polecany jest przez większość fachowców branży rolniczej oraz samych rolników. Otrzymywanym nawozem jest w tym przypadku obornik – czyli mieszanina odchodów stałych i ciekłych wraz ze ściółką. Ściółka przede wszystkim umożliwia wchłanianie i wiązanie wilgoci. Stanowi termiczną warstwę izolacyjną chroniącą zwierzęta przed szkodliwymi skutkami bezpośredniego kontaktu z posadzką lub rusztem. Jest elastyczną warstwą, chroniącą przed silnymi naciskami podczas wstawania lub kładzenia się zwierząt na stanowisku. Wskazane jest zatem stosowanie systemu ściółkowego np. dla cieląt w wieku do 13 tygodnia życia. Niedopuszczalne jest również trzymanie krów wysokocielnych na posadzce całkowicie szczelinowej bez ściółki.

Zadawanie ściółki
W małych gospodarstwach najczęściej dokonuje się ścielenia ręcznego. Ma to tę zaletę, iż podczas pracy ręcznej pracownik może samodzielnie kontrolować stan zwierząt i ich zachowania. Niestety, ścielenie ręczne wymaga sporo czasu i nakładów pracy. Utrzymywanie zwierząt w systemie głębokiej ściółki wiąże się z dostarczeniem do obory większej ilości słomy. Używa się do tego celu najczęściej ładowarek samojezdnych lub ciągników z ładowarką – Fot. 2. Maszyna wjeżdża do budynku i rozładowuje materiał. Warstwa głębokiej ściółki powinna być porządnie ubita i równomiernie rozłożona. W przypadku słabego ubicia może dojść do zapadnięcia się ciągnika lub ładowarki podczas pracy. Stosuje się także półautomatyczne maszyny do zadawania ściółki – przyczepiane do ciągnika lub samobieżne. Maszyna taka ma załadowaną belę słomy, którą rozdrabnia, tnie na odpowiedniej długości odcinki i rozrzuca przez dysze na wskazanym obszarze z krowami. Zakup rozrzutnika podwieszanego pod sufitem wymaga jednak odpowiedniej konstrukcji budynku. Pamiętać należy, że po skończonej pracy ciągnik rolniczy lub ładowarkę należy oczyścić przed rozpoczęciem kolejnych prac w gospodarstwie. W systemie uwięziowym maszyny do rozrzucania ściółki wykorzystuje się głównie do przemieszczania małych prostopadłościennych bel z materiałem [1].

Usuwanie ściółki
W systemie głębokiej ściółki usuwanie materiału ma miejsce zazwyczaj raz lub dwa razy w roku. Częściej ten zabieg wykonywać się powinno w kojcach porodowych i zabiegowych z racji konieczności zachowania w nich szczególnej czystości i higieny. Do usuwania głębokiej ściółki wykorzystuje się najczęściej ładowarkę, nakładającą zużyty materiał na stojącą obok przyczepę. Ważną kwestią jest tutaj zapewnienie dobrej organizacji pracy ładowarki i stworzenie przede wszystkim wolnej przestrzeni nie zakłócając tym samym normalnego funkcjonowania obory.
 Obornik czyli nawóz stały – można oczywiście usuwać mechanicznie przy pomocy zgarniaczy o napędzie łańcuchowym lub hydraulicznym. Bezwzględnie jednak trzeba pamiętać o zapewnieniu bezpieczeństwa zarówno zwierzętom, jak i ludziom. Szczególnie niebezpieczne są miejsca, gdzie zgarniacz może unieruchomić zwierzę np. przy otworach prowadzących do kanałów poprzecznych.

Kojce porodowe
Utrzymanie krów przed wycieleniem w kojcu grupowym wymaga zapewnienia 8 m2 powierzchni na każdą krowę. Należy także zapewnić 10 m2 powierzchni kojca odizolowanego, jako obszaru porodowego. Dla nowonarodzonego cielęcia należy przygotować także specjalną budkę bardzo dobrze zaścieloną – gdyż cielęta w pierwszym okresie swojego życia (ok. 16-18 godzin) spędzają właśnie w pozycji leżącej [1].
 Zorganizowanie grupowego kojca porodowego wiąże się z szeregiem niebezpieczeństw. Cielę może pobrać niewystarczającą ilość siary, w przypadku, gdy w kojcu porodowym znajduje się wiele matek i cieląt (ssanie krzyżowe). Kojce porodowe są zalecane głównie z powodów konieczności zapewnienia cielęciu fizycznego kontaktu z matką, natomiast dla krowy jest niezwykle ważna możliwość wylizania narodzonego cielaka. Przyśpiesza to uaktywnienie narządów zmysłu i ruchu, natomiast ssanie ma pozytywny wpływ na wydalenie łożyska przez matkę. Nie zapewnienie tej możliwości krowie może prowadzić do znacznego u niej stresu. Nie zaleca się wykorzystywania kojca porodowego jako izolatki z powodu zaistnienie niebezpieczeństwa przenoszenie infekcji. Poza tym nie powinno się czekać do ostatniej chwili przed porodem z przeniesieniem krowy do kojca porodowego, gdyż wywołuje to niepotrzebny stres, a zwierzę, w tym szczególnym czasie, potrzebuje spokoju i zaznajomienia się z nowym pomieszczeniem. Utrzymanie cielęcia z matką nie wskazane jest w przypadku krów nerwowych i u zwierząt ze zbyt nisko osadzonym wymieniem.

Chów zwierząt w technologii bezściółkowej
Polega na utrzymaniu ich bezpośrednio na posadzce lub rusztach – pełnych lub szczelinowych. Zaletami takiego systemu jest oszczędność nakładów pracy, zmniejszona czasochłonność czynności związanych z usuwaniem odchodów oraz brak zapotrzebowania na słomę. Obecnie stosuje się dla bydła podłogi rusztowe betonowe – o wiele bardziej wytrzymałe, ale stosowane niegdyś podłogi drewniane charakteryzowały się dużą pojemnością cieplną dając komfort termiczny zwierzętom. Poza tym były stosunkowo miękkie w porównaniu z rusztami betonowymi czy stalowymi, nie powodując tym samym niebezpiecznych urazów. Odpęknięcia i drzazgi mogły kaleczyć racice. Wadę także stanowiła mała trwałość, a kontakt z wilgocią i odchodami prowadził do powstawania śliskiej powierzchni. Wymagania stawiane podłogom dla bydła dotyczą głównie kwestii wytrzymałości, wielkości, typu i dopasowania dla poszczególnych grup hodowlanych. Podłogi rusztowe stosowane w oborach powinny charakteryzować się wysokim stopniem oczyszczalności, tzn. przepuszczalności zanieczyszczeń. Mokre i brudne racice nie pozwalają na utrzymanie wymaganej higieny, stanowiąc tym samym źródło zakażeń.
 Zaletą chowu na podłogach szczelinowych jest zmniejszenie tendencji do ślizgania się zwierząt (w porównaniu do pełnych) oraz łatwiejsze odprowadzenie moczu. Ślizganie się zwierząt prowadzi często do powstawania urazów racic. Zalecane szerokości szczelin w podłogach szczelinowych zależą m.in. od masy ciała zwierząt. I tak dla cieląt o masie do 250 kg wielkość szczeliny nie powinna być większa niż 25 mm.
Dla bydła młodego (masa ok. 450 kg) szczelina nie większa niż 30 mm. Natomiast szerokość 35 mm odpowiednia jest dla bydła dorosłego – ponad 450 kg. Pomieszczenie inwentarskie charakteryzuje się – szczególnie w określonych obszarach – agresywnym środowiskiem (odchody, mocz – obecność gazów szkodliwych powodujących i przyśpieszających procesy korozji – m.in. SOx, H2S, para wodna), co stanowi istotny czynnik przyśpieszający proces zużycia poszczególnych elementów konstrukcji pomieszczeń inwentarskich. Pomimo zabezpieczeń oraz grubej ilości betonu nie unika się lokalnych  pęknięć, odprysków betonu, odsłaniających tym samym konstrukcję nośną podłóg szczelinowych. Amoniak, siarkowodór, wilgoć, bakterie oraz kwasy organiczne pochodzenia zwierzęcego i roślinnego, stwarzają środowisko sprzyjające procesowi korozji. W wyniku ataku rdzy na elementy stalowe, zmniejsza się średnica prętów zbrojeniowych obniżając wytrzymałość konstrukcji. Wskazane jest odpowiednie wykonanie i zabezpieczenie konstrukcji i ich poszczególnych elementów przed skutkami destrukcyjnego działania mikroklimatu, zwłaszcza korozji. Wzrokowa kontrola rusztów przeprowadzona przez rolnika pozwoli ocenić dalszą ich przydatność. Podłogi szczelinowe powinny zostać zakupione u dostawcy sprawdzonego, posiadającego odpowiednie atesty.
 Utrzymanie zwierząt w systemie bezściółkowym wiąże się z uzyskaniem gnojowicy (mieszanina odchodów zwierzęcych – kału, moczu – wody technologicznej oraz resztek paszy). Zaznaczyć trzeba, iż odchody zwierzęce nie są uważane za odpady jako produkt uboczny produkcji rolniczej, lecz stanowią bardzo cenny nawóz naturalny. Gnojowica dostarcza roślinom wielu cennych składników odżywczych oraz kształtuje strukturę gleby. Nieprawidłowe postępowanie z gnojowicą doprowadzić może do utraty emitowanego azotu, lokalnych skażeń gruntów, wody gruntowej oraz zanieczyszczenia powietrza poprzez emisję szkodliwych gazów.

Akty prawne dotyczące postępowania z gnojowicą
W aspekcie ochrony środowiska naturalnego postępowanie z płynnymi odchodami traktują odpowiednie akty prawne. Dyrektywa Azotanowa dotyczy właściwej pojemności oraz konstrukcji urządzeń do magazynowania zwierzęcych odchodów. Mówi ona m.in. o dostosowaniu pojemności zbiorników do przechowywania odchodów zwierzęcych, która powinna być większa niż pojemność wymagana dla najdłuższego okresu magazynowania. Zgodnie z ustawą o nawozach i nawożeniu z dnia 26.07.2000 (Dz. U. Nr 89, poz. 991) nawóz w postaci płynnej powinien być przechowywany wyłącznie w szczelnych zbiornikach o pojemności umożliwiającej gromadzenie, co najmniej 4. miesięcznej produkcji nawozu. Zaznaczyć należy, iż zaleca się, celem najkorzystniejszego przefermentowania gnojowicy, magazynowanie jej przed rozprowadzeniem do gruntu przez okres 6 miesięcy. Mówi o tym wyraźnie Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 15.01.2003 dotyczące ograniczenia odpływu azotu ze źródeł rolniczych. W przypadku przygotowywania płyty obornikowej w gospodarstwie należy przeznaczyć 3,5 m2 na każdą DJP (Dużą Jednostkę Przeliczeniową; DJP = 500 kg), zbiornik na gnojówkę – 2,5 m3/1 DJP, a zbiornik na gnojowicę 10 m3/1 DJP. Poza koniecznością przechowywania nawozu przez 6 miesięcy, zaleca się przewidzieć pojemność dodatkową, umożliwiającą optymalizację czasu zastosowania nawozu na polach. Zalecenia mówią o ok. 10 m3/1 DJP (DJP – zwierzę o masie 500 kg, lub jego równowartość). W tabeli 1 przedstawiono szacunkową produkcję gnojowicy [1] w zależności od rodzaju zwierząt.

Zbiorniki na gnojowicę
Zbiorniki na gnojowicę dzielimy na otwarte i zamknięte. Magazyny zamknięte natomiast na podziemne (zagłębione), częściowo zagłębione i naziemne (Fot. 1). Czasami znajdują zastosowanie zbiorniki pośrednie służące do przechowywania gnojowicy podczas jej przemieszczania z budynku inwentarskiego do zbiornika magazynowego. Ze zbiornika takiego można korzystać podczas rozprowadzania nawozu po polu. Niezwykle istotne jest nałożenie pewnych ograniczeń, co do minimalnych odległości magazynów odchodów płynnych, a innych budowli i urządzeń w gospodarstwie. Jest to podyktowane zabezpieczeniem przed zanieczyszczeniami wód gruntowych i powierzchniowych, ale również przed skażeniem magazynów pasz oraz uciążliwością dla pomieszczeń mieszkalnych. Na rys. 1 i 2 przedstawiono minimalne odległości zbiorników na gnojowicę, ale w zależności czy zbiorniki są typu otwartego czy zamkniętego.
 Zbiorniki typu zamkniętego są wykonywane z betonu lub żelbetu, tworzyw sztucznych lub z elementów żelbetowych prefabrykowanych, natomiast otwarte wykonuje się najczęściej z wymienionych wcześniej materiałów oraz dodatkowo z betonu sprężonego lub stali.

Nowa technologia przechowywania gnojowicy
Geomembrana zwaną laguną jest to zbiornik w postaci dużego zagłębienia w ziemi wyłożonego szczelnie i całkowicie nieprzepuszczalnym materiałem (folia plastikowa inne tworzywa sztuczne) oraz przykrytego pokrywą z podobnego materiału. Do utworzonego w ten sposób zbiornika doprowadza się rurociągiem gnojowicę. Rozwiązanie takie posiada również system odpływowy zaopatrzony w system alarmowy, reagujący w wyniku ewentualnego przecieku nawozu przez folię. Górna folia przykrywająca zbiornik zaopatrzona jest w otwory wentylacyjne, których powierzchnia powinna wynosić 80 cm2 na każde 100 m2 folii. Mieszanie gnojowicy odbywa się przy pomocy pomp umieszczonych pośrodku laguny, natomiast zastosowanie mieszadeł mechanicznych jest niewskazane z uwagi na niebezpieczeństwo uszkodzenia dolnej i górnej warstwy folii. Laguna powinna być otoczona płotem o wysokości 1,8 m, aby zabezpieczyć ją przed dostępem osób niepowołanych.

 Zdajemy sobie sprawę, iż zagadnienie zagospodarowania odchodów jest szerokie. Wkrótce na łamach specjalnego wydania Hodowcy Bydła będą mogli państwo zgłębić wiedzę na ten temat.

Bibliografia
[1] „Systemy utrzymania bydła. Poradnik” / Praca zbiorowa. Warszawa: Instytut Budownictwa Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa; Duńske Służby Doradztwa Rolniczego; 2004 – 172 s.
[2] „Magazynowanie nawozów naturalnych. Poradnik” / Praca zbiorowa. Warszawa: Instytut Budownictwa Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa; Duńske Służby Doradztwa Rolniczego; 2004 – 81 s.

Tags: chów bezściółkowy , chów bydła , chów ściółkowy , dobrostan bydła , gnojowica , obora , środowisko , zbiorniki