Treść kolejnej części „Dobrostanu bydła mlecznego” poszerza i uzupełnia rozpoczęte w poprzednim numerze Hodowcy Bydła zagadnienie wstępnej obróbki mleka ze szczególnym uwzględnieniem schładzania mleka i urządzeń w tym zabiegu niezbędnych.

Schładzanie mleka
Wymagania co do jakości mleka przeznaczonego do odbioru w celu przyjęcia do dalszego przetwarzania w zakładzie mleczarskim powinny odpowiadać wymaganiom odnośnie największej dopuszczalnej zawartości bakterii i komórek somatycznych oraz punktu zamarzania zawartym w Dyrektywie 92/46/EEC. W odniesieniu do surowego mleka przeznaczonego do bezpośredniego spożycia przez ludzi, ale również do produkcji wyrobów mleczarskich z zastosowaniem technologii nieobejmujących obróbki cieplnej, trzeba zaznaczyć, iż obowiązują jeszcze dodatkowo wymagania w kwestii stwierdzenia obecności gronkowca złocistego [2]. Mowa jest także w Dyrektywie 90/2377/EEC o zawartości środków farmakologicznych w mleku. W ramach przypomnienia zasygnalizować warto, iż mleko zaraz po zakończonym doju należy schłodzić do temperatury ok. 4-6°C i w tej temperaturze utrzymywać do czasu odbioru z gospodarstwa. Pozwala to na skuteczne zwolnienie procesu rozmnażania znajdujących się w mleku bakterii. Należy być przygotowanym na wypadek awarii systemu schładzania mleka w postaci instalacji specjalnego systemu alarmowego informującym o ewentualnej przerwie w chłodzeniu mleka lub też jakichś innych zakłóceniach.
 Rozróżnia się dwa podstawowe systemy chłodzenia mleka - bezpośredni i pośredni. W przypadku systemu chłodzenia bezpośredniego zgodnie z treścią normy ISO 5708, za taki rozumiemy gdy systemy chłodzący, w którym powierzchnię parownika stanowi dno i niewielką cześć ścian bocznych zbiornika mający bezpośredni kontakt z mlekiem. Parownik ma najczęściej postać dwóch zespawanych arkuszy blachy o spiralnym kształcie. Innym sposobem jest usytuowanie w dnie i/lub ścianach bocznych zbiornika rur chłodnicy.
 Natomiast w przypadku chłodzenia pośredniego tama sama norma ISO informuje, iż jest to system chłodzący, przenoszący ciepło z mleka do chłodnicy za pośrednictwem środka chłodzącego jakim może być np. bank lodu czy też magazyn lodu w kulkach [2]. W tabeli 1 zaprezentowano dane dotyczące zużycia energii niezbędnego do schłodzenia mleka do temperatury 4°C, oraz czas jaki jest potrzebny do tego procesu chłodzenia.
 W przypadku banku lodu substancja chłodząca pompowana jest przez spiralę parownika, natomiast lód wytwarzany jest na zewnątrz tej spirali. W trakcie dojenia mleka lód się topi, gdy woda z banku lodu ponownie przypływa przez lód przez chłodnicę i/lub pokrywę chłodzącą zbiornika.
 W przypadku tzw. systemu szybkiego chłodzenia mleka chłodnicą rurową lub płytową umożliwione jest w kolejnym etapie stosowanie systemu chłodzenia mleka o mniejszej wydajności. W tym procesie mleko chłodzone jest dwuetapowo. W pierwszym etapie jest to schładzanie wstępne polegające na tym, iż w trakcie dojenia mleko pompowane do chłodnicy, obmywane w przeciwprądziu jest zimną wodą. Drugi etap zakłada schłodzenie mleka do pożądanej temperatury w chłodnicy z lodowatą wodą. W następnej kolejności mleko transportowane zostaje do głównego zbiornika pozwalającego na utrzymanie już ostatecznej niskiej temperatury. Podstawową zaletą tego systemu jest fakt, iż chłodzenie mleka następuje w bardzo szybkim tempie, co korzystnie wpływa na zahamowanie rozwoju drobnoustrojów. Warto także zauważyć, że na dno zbiornika trafia tylko mleko schłodzone, co gwarantuje, że nie ma miejsca mieszanie się mleka zimnego z ciepłym. Ważną rzeczą jest także możliwość zastosowania tej wody z chłodnicy jako wodę do picia dla zwierząt.

Odzysk ciepła
 Jak wiadomo schładzanie mleka stanowi jeden z najbardziej energochłonnych procesów w produkcji zwierzęcej. W zależności od jej rozmiarów moc urządzeń chłodzących na fermie krów dojnych może wynosić od 10 do 30 kW, a zapotrzebowanie energii wynosi 20 do 25 kWh/t mleka [1]. Dlatego coraz więcej hodowców i producentów mleka stara się wykorzystać szansę na uzyskiwanie znacznych ilości energii cieplnej z pozyskiwanego codziennie mleka.

Zbiorniki do schładzania mleka
 Zbiorniki do przechowywania i schładzania mleka powinny odpowiadać normom międzynarodowym (ISO 5708) oraz posiadać wyraźne oznakowanie potwierdzające ich przeznaczenie do kontaktu z żywnością. Trzeba bezwzględnie pamiętać, aby tego typu urządzenia poddawać okresowym przeglądom i

 Otwarty zbiornik jest przeznaczony zazwyczaj do małym grup zwierząt i usytuowany jest w pozycji pionowej i ma zdejmowaną górną pokrywę - rys. 2. Tego typu zbiorniki myje się zazwyczaj ręcznie. W tabeli 2 przedstawiono przykładowe wymiary schładzalników DX/OB. O pojemności od 300 do 1600 litrów.
 Natomiast na rysunku 3 oraz w tabeli 3 przedstawiony został przykład schładzalnika zamkniętego Kryos oraz specyfikacją techniczną wybranych modeli. Tego typu schładzalniki mają kształt walca i zazwyczaj umieszczane są z pozycji poziomej, podtrzymywane przez 4-6 nóg. Cechą różniącą je od typów otwartych jest między innymi to, że nie posiadają całej pokrywy otwieranej tylko otwór kontrolny i najnowsze modele tego typu zbiorników wyposażane są w automatyczne myjnie.

Wymagania związane ze zbiornikami na mleko
Izolacja zbiornika musi być zgodna z normą ISO 5708. Przewidują one wzrost temperatury nie większy niż 1°C w ciągu 4 godzin. Zbiornik musi być także połączony z urządzeniem chłodzącym utrzymującym mleko w temperaturze nie wyższej niż 4°C, bez względu na temperaturę na zewnątrz. Ponadto zbiornik nie może stać bezpośrednio na podłodze - należy zapewnić wolną przestrzeń. Zbiorniki powinny być tak skonstruowane i wykonane z materiałów nierdzewnych,  aby proces mycia i dezynfekcji był łatwy do przeprowadzenia. Zbiorniki do chłodzenia mleka muszą być zaopatrzone w mieszadło, natomiast trzeba bezwzględnie pamiętać, aby nie napełniać zbiornika mlekiem powyżej dopuszczalnego poziomu. Zgodnie z Dyrektywą 89/362/EEC i 92/46/EEC do pomieszczeń, gdzie przechowywane jest mleko nie powinny mieć wstępu żadne inne zwierzęta. W pomieszczeniu tym należy zwalczać insekty, muchy, gryzonie i inne formy życia mogące zaszkodzić jakości powietrza oraz mleka w tym pomieszczeniu. Ponadto zlewnia mleka (pomieszczenie gdzie jest zbiornik) powinna być, najkorzystniej jak tylko jest to możliwe, zlokalizowana w gospodarstwie, tak aby umożliwić odbiór mleka cysterną bez konieczności wjeżdżania i przejeżdżania przez większą część zabudowań i terenu w gospodarstwie. Usytuowanie zlewni mleka względem zbiorników na gnojowicę, gnojówkę czy też płyty obornikowej powinno uwzględniać bezpieczną odległość. Pomieszczenie na mleko powinno posiadać zamykane drzwi lub inne przegrody uniemożliwiające przedostawanie się bezpośrednio do innych pomieszczeń (obora, pomieszczenia techniczne). Podłogi z kolei powinny być wyposażone w specjalne otwory odpływowe do brudnej wody. W tego typu pomieszczeniach powinno się zapewnić najkorzystniejszy mikroklimat poprzez skuteczną wentylację i oświetlenie. Bezwzględnie trzeba też pamiętać, aby nie przechowywać w pomieszczeniu na mleko jakichkolwiek środków chemicznych, leków i innych tego typu substancji. Na rys. 3. przedstawiono odległości zalecane przy sytuowaniu zbiornika na mleko.

Bibliografia:
1. Musin A.M.; Bilibin E.B.; Marjakhin F.G. 2003 techniczno-ekonomiczne wskaźniki technologicznego procesu ochładzania mleka przy wykorzystaniu naturalnego zimna. Mechaniz.Elektrif.Sel'.Choz. nr 8/2003 s.2-5
2. „Systemy utrzymania bydła. Poradnik” / Praca zbiorowa. Warszawa: Instytut Budownictwa Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa; Duńske Służby Doradztwa Rolniczego; 2004 - 172 s.
3. Rzeźnik W., Golimowski W., Szulc R. „Odzysk ciepła z udojonego mleka” HB 3/2007 s. 36-40

Tags: bydło , bydło mleczne , mleko , obora , schładzalniki , udój