Tężec jest zakaźną, ale niezaraźliwą chorobą bakteryjną wielu gatunków zwierząt i człowieka o przebiegu ostrym, wywołaną przez zarodnikującą beztlenową laseczkę tężca, Clostridium tetani. Zarazek zasiedla tylny odcinek przewodu pokarmowego zwierząt, i wraz z kałem zanieczyszcza glebę. Clostridium tetani po przedostaniu się do rany, w której panują warunki beztlenowe (głębokie rany kłute, rany szarpane, rany zanieczyczone ziemią) rozmnaża się i produkuje silną toksynę (neurotoksynę) atakującą układ nerwowy i odpowiedzialną za objawy kliniczne.

Występowanie
Tężec z reguły występuje sporadycznie ponieważ niezbędnym warunkiem do wystąpienia zakażenia jest przedostanie się endospor Clostridium tetani do rany oraz obecność w ranie warunków beztlenowych. Zwierzęta zdrowe nie mogą zakazić się przez kontakt bezpośredni z chorymi na tężec zwierzętami. Szczepy laseczki tężca produkujące toksynę występują praktycznie w ziemi na wszystkich kontynentach i w przewodzie pokarmowym wielu gatunków zwierząt. Dlatego też istnieje możliwość wystąpienia tężca we wszystkich strefach klimatycznych. Największą liczbę przypadków tężca notuje się u koni i owiec, znacznie mniej u krów i cieląt.
 Możliwość wystąpienia choroby, niekiedy w postaci enzoocji, występuje w następstwie ran odniesionych w trakcie porodu, po zabiegach chirurgicznych, a u owiec podczas strzyży. Możliwe są zakażenia przez rany lub owrzodzenia przewodu pokarmowego, do których z treści pokarmowej wnikają endospory laseczki tężca Nowonarodzone cielęta mogą zakazić się przez pępowinę. Endospory laseczki tężca kiełkują w ranie w warunkach niedotlenienia rany, a więc zarówno w ranach kłutych, miażdżonych i głębokich ranach szarpanych, zwłaszcza zanieczyszczonych ziemią, gdzie produkowane są neurotoksyny. Neurotoksyna może być produkowana nawet w ranach płytkich lub w otarciach naskórka zakażonych przez Clostridium tetani i pokrytych strupem, przez które nie może swobodnie wnikać powietrze do rany. Rozmnażanie zarazka przyspiesza obecność zanieczyszczenia ziemią, nawozem oraz obecność ropy.

Etiologia
Chorobę wywołuje gramdodatnia zarodnikująca laseczka Clostridium tetani rosnąca w warunkach bezwzględnie beztlenowych. Endospory są usytuowane na końcu komórki. Endospory laseczki tężca, które zakażają ranę, są bardzo oporne na działanie czynników środowiskowych. Mogą przeżyć w glebie ponad 40 lat nie tracąc swoich właściwości zakaźnych. W autoklawie giną z reguły w 120°C po ponad 3 godz., w 150°C po ponad godzinie. Są natomiast bardzo wrażliwe na działanie środków utleniających takich jak woda utleniona lub 1% roztwór jodu. Wydzielana w ranie neurotoksyna jest jednym z najsilniejszych jadów biologicznych.

Źródło i drogi zakażenia
Najważniejszym źródłem zakażenia się bydła jest gleba i nawóz zanieczyszczony endosporami laseczki tężca. Ważne znaczenie ma też karma zanieczyszczonych ziemią zawierająca jego przetrwalniki. Wrotami zakażenia są wszelkiego rodzaju rany i otarcia, rany po ugryzieniu, a u cieląt pępowina i rany po obcinaniu rogów.

Patogeneza
Laseczka tężca nie ma właściwości inwazyjnych. Pozostaje w ranie w znekrotyzowanych tkankach, gdzie rozmnaża się i produkuje toksyny, w tym neurotoksynę odpowiedzialną za wystąpienie objawów chorobowych. Neurotoksyna jest adsorbowana przez nerwy ruchowe w miejscu swojej produkcji, skąd drogą nerwową jest transportowana do rdzenia kręgowego, który jest narządem jej docelowego działania. Wtedy rozwija się tzw. tężec wstępujący. Efektem działania jest selektywne hamowanie nerwowo-mięśniowej transmisji prowadzącej do porażeń wiotkich mięśni. Gdy ilość neurotoksyny wytworzonej w ranie przewyższa ilość zaadsorbowaną zaadsorbowana przez zakończenia nerwów ruchowych, nadmiar toksyny za pośrednictwem chłonki przedostaje się do krwi, a następnie z krwią do ośrodkowego układu nerwowego powodując wystąpienie tzw. tężca zstępującego. Toksyna powoduje inhibicję hamujących neuronów i ich mediatorów, czego efektem jest ciągły przepływ impulsów nerwowych pobudzających do drgawek i skurczów mięśni. Nawet zadziałanie bodźca o niewielkim natężeniu wyzwala charakterystyczne dla tężca skurcze mięśniowe. Przy silnych skurczach mięśni dochodzi do złamań kości np. kręgów szyjnych. Skurcze mięśni krtani, przepony oraz mięśni międzyżebrowych powodują zaburzenia w oddychaniu. Dlatego też w tężcu śmierć następuje z reguły na skutek uduszenia. Neurotoksyna może uszkadzać też układ nerwowy autonomiczny powodując zaburzenia w akcji serca, takie jak arytmia i częstoskurcz oraz podwyższenie ciśnienia krwi.

Objawy kliniczne
Okres wylęgania choroby waha się z reguły od jednego do trzech tygodni, średnio wynosi 10-14 dni. Długość okresu wylęgania choroby zależy od lokalizacji wrót zakażenia jakim są rany. Jeżeli są one usytuowane w niewielkiej odległości od ośrodkowego układu nerwowego np. rany głowy, szyi, górnych odcinków klatki piersiowej i tułowia, okres wylęgania choroby jest krótszy. Natomiast, gdy zainfekowane rany są usytuowane na obwodzie ciała, okres wylegania choroby wydłuża się. Krótszemu okresowi wylęgania odpowiada cięższy przebieg choroby. Znaczenie w prognozowaniu choroby oprócz długości okresu wylęgania ma długość czasu, jaki upłyną od pojawienia się pierwszych objawów choroby do nie przekracza krótszy od 48 godz., średnio ciężki, gdy wynosi on 3-4 dni i lekki, gdy ten okres czasu wynosi ponad 4 dni.
 Z reguły temperatura wewnętrzna ciała jest normalna, lub tylko nieznacznie podwyższona w końcowym okresie choroby. Może ona jednak wzrastać nawet do 42-43°C przed padnięciem zwierzęcia. Ten wzrost temperatury wewnętrznej ciała jest najczęściej następstwem uogólnionego zakażenia organizmu. U zwierząt, które przeżyły chorobę, czas powrotu do zdrowia wynosi kilka tygodni.
 Na początku choroby mogą występować objawy nietypowe, słabo wyrażone, takie jak niepokój i pocenie się, uchodzące bardzo często uwagi obsługi i lekarza weterynarii. Wyróżnia się tężec uogólniony cechujący się sztywnością wielu mięśni szkieletowych oraz tężec miejscowy, w którym występuje skurcz nielicznych grup mięśni, zwykle w okolicy rany. Występuje nadwrażliwość na bodźce słuchowe, wzrokowe i dotykowe i napady skurczów klonicznych. Nadwrażliwość na impulsy słuchowe, wzrokowe i dotykowe jest najsłabiej wyrażona u przeżuwaczy. Czas trwania skurczów jest różny. Wynosi on od kilku sekund do kilku minut.
 Następnie pojawia się skurcz mięśni głowy, zwłaszcza żuchwy (lockjaw), a potem innych partii mięśni. W miarę rozwoju choroby zwierzęta zaczynają poruszać się z trudem. Następnie chore zwierzęta stoją na rozstawionych kończynach. Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów jest szczękościsk będący efektem wzmożonego napięcia mięśni żuchwy, co utrudnia pobieranie pokarmów stałych i płynnych. Dlatego krowy padają na skutek niedożywienia i odwodnienia. Obserwuje się uniesienie do góry sztywnego ogona, wyciągnięcie do przodu głowy, skurcz mięśni małżowin usznych powodujący „ustawienie uszu”, wygięcie grzbietu i szyi do tyłu względnie do góry, pocenie się i wytrzeszcz oczu, silne wypadnięcie trzeciej powieki. Zakłócenie pracy mięśni międzyżebrowych powoduje zaleganie śluzu w drogach oddechowych i rozwój zachłystowego zapalenia płuc i uduszenie. Przestraszone działaniem bodźców zewnętrznych chore zwierzęta często padają na ziemię.
 Tężec o przebiegu ostrym zwykle kończy się padnięciem, zaś w przebiegu lekkim choroby szansa przeżycia wynosi około 50%. W tężcu miejscowym rokowanie jest pomyślniejsze.
 Powikłaniem choroby są zaburzenia krążenia, zaburzenia oddechowe, złamania kości, zapalenie płuc. Pełne wyzdrowienie u zwierząt, które przeżyły występuje po 1-2 miesiącach.

Zmiany anatomopatologiczne
W tężcu brak zmian sekcyjnych charakterystycznych dla tej choroby. Jeżeli są rany, to ich okolica jest obrzękła. Niekiedy obserwuje się obrzęk krtani, niedodmę lub rozedmę płuc, a jako powikłanie zapalenie zachłystowe płuc.

Rozpoznanie
Rozpoznanie jest możliwe na podstawie występujących objawów klinicznych oraz przy ustaleniu, że przed zachorowaniem były przeprowadzane zabiegi krwawe, występowały zranienia lub otarcia skóry. Potwierdzeniem rozpoznania klinicznego, jest wykazanie obecności tetanospazminy w surowicy krwi chorych zwierząt. Z ran można wyizolować Clostridium tetani stosując do hodowli warunki beztlenowe, a także wykazać obecność tego zarazka w rozmazach sporządzonych z materiału pobranego z rany. Dużą wartość diagnostyczną ma w tężcu dwukrotny wzrost poziomu fosfokinazy kreatyny we krwi chorych zwierząt.
 W rozpoznaniu różnicowym należy uwzględniać zapalenie mózgu i opon mózgowych, zatrucie strychniną oraz wściekliznę, u świń ponadto enterotoksemię, u bydła tężyczkę pastwiskową i niedobór wapnia (hypokalcemia), choroby układu ruchu, którym towarzyszy sztywny chód lub kulawizna.

Postępowanie
Leczenie obejmuje zobojętnienie toksyny tężcowej przez podanie chorym zwierzętom dużych dawek antytoksyny tężcowej, stosowanie środków uspokajających i zabezpieczenie zwierząt przed stresem (zapewnienie spokoju i trzymanie zwierząt w zaciemnionych pomieszczeniach), zwalczanie zarazka przy użyciu antybiotyków, co uniemożliwia jego rozwój w ranie i wytwarzanie neurotoksyny. Toaleta rany polegająca na usunięciu martwych i uszkodzonych tkanek, przemyciu rany środkami utleniającymi i odkażającymi pozwala przynajmniej na częściowe usunięcie zarazka z rany i hamuje rozwój i rozmnażanie się laseczki tężca oraz produkcję neurotoksyny.
 W przypadku trudności w połykaniu należy zwierzętom podawać substancje odżywcze we wlewach dożylnych lub karmić sondą bezpośrednio do żołądka.
 W profilaktyce tężca najważniejszą rolę odgrywa: ochrona przed zranieniem, ochrona ran przed zanieczyszczeniem ziemią, odpowiednia toaleta ran, szczególnie ran zanieczyszczonych i głębokich. Gdy nie można dokładnie oczyścić rany wskazane jest podanie antybiotyku o przedłużonym działaniu i surowicy przeciwtężcowej.
  Szczególną uwagę należy zwracać na niedopuszczenie do zakażenia się noworodków przez pępowinę i na krwawe zabiegi chirurgiczne takie jak: obcinanie ogonków, kastracja. W przypadkach zagrożenia podaje się antytoksynę tężcową łącznie z antybiotykami. Surowica odpornościowa zabezpiecza zwierzę na okres około2-3 tyg. Na terenach gdzie często występują przypadki tężca u bydła należy stosować szczepienia, dzięki którym uzyskuje się długotrwałą odporność. Odporność pojawia się po 14 dniach po iniekcji szczepionki przeciwtężcowej.

Tags: bydło , choroby bydła , chów bydła , tężec