Każdy żywy organizm świata zwierzęcego w warunkach zmieniającego się środowiska lub nagłego, silnego oddziaływania czynników zewnątrz- i wewnątrzpochodnych, wytwarza zespół specyficznych procesów i zachodzących przemian endogennych, które mają na celu przystosowanie się lub ochronę przed powstawaniem pewnych zakłóceń w organizmie.

    Zespół niespecyficznych objawów klinicznych reagowania zarówno ludzi jak i zwierząt na działanie tych czynników określa się mianem stresu. Stres jest zjawiskiem obronnym, przystosowawczym, który w przypadku nieznacznego nasilenia może być dla organizmu korzystnym. Intensywny, długotrwały wyrządza w organizmie znaczne szkody, wywołując zaburzenia fizjologiczne w narządach, a nawet staje się niekiedy podłożem schorzeń kończących się zejściem śmiertelnym zwierzęcia. Według Saby (2000) przez stres rozumiemy odczyn ogólny bądź miejscowy organizmu na nieswoiste bodźce środowiska zewnętrznego, działający na organizm. Zatem stres powstaje w każdym żywym organizmie i niezależnie od czasu trwania i jego nasilenia, jest zjawiskiem nieodłącznie związanym i niezbędnym dla życia oraz do prawidłowej adaptacji organizmu.
    Zgodnie ze współczesnymi poglądami na mechanizm stresu w procesach tych odgrywają istotną rolę, wzajemnie uzupełniającą się oba układy adaptacyjno-obronne: podwzgórzowo-przysadkowo-korowonadnerczowy oraz współczulno-rdzeniowo-nadnerczowy.
    Pierwszy układ odgrywa dominującą rolę w tzw. stresach fizjologicznych (wywoływanych np. działaniem termicznym, głodzeniem, zmęczeniem). Mechanizm tego typu stresu oparty jest głównie na pobudzeniu układu podwzgórzowo-przysadkowo-korowonadnerczowego, powodującego wzmożone wydzielanie kortykoliberyny (CRH) z podwzgórza, a w rezultacie spowodowanie nasilenia sekrecji ACTH (hormon adrenokortykotropowy), z przysadki i w konsekwencji – gliko i mineralokortikoidów z części korowej nadnerczy. Dodatkowo, zależnie od typu czynnika stresotwórczego, wzmaga się również sekrecja gonadotropin naruszając równowagę hormonu tyreotropowego i hormonu tarczycy. Drugi mechanizm stresu wyzwalany jest przede wszystkim w tzw. stresach emocjonalnych (psychogennych, nerwowych) – i polega na pobudzeniu systemu limbicznego w mózgu, a następnie jąder współczulnych w podwzgórzu. W wyniku tego następuje wzmożenie syntezy wydzielania w zakończeniach nerwowych oraz w części rdzennej nadnerczy katecholamin (adrenaliny, noradrenaliny i ich prekursorów – dopaminy). Działanie na organizm zwierzęcy czynników środowiskowych wywołuje najczęściej oprócz typowych reakcji adaptacyjnych (specyficznych) pojawienie się zespołu niespecyficznych objawów stresogennych określanych mianem „zespołu przystosowania”, który najczęściej przebiega w trzech etapach:

1. Etap reakcji alarmowej
2. Stadium oporności
3. Stadium wyczerpania.

    W okolicznościach, gdy stresor działa w niewielkim natężeniu, organizm zwierzęcia uruchamia mechanizmy adaptacyjne o charakterze przystosowawczym do zmienionych warunków środowiska. Jeśli zaś oddziaływanie stresowe jest duże, to może dochodzić do przełamania procesu adaptacji a następnie do śmierci. 
    W organizmie zwierzęcym istnieją dwa główne mechanizmy obronne w formie:

1. Układu nerwowego.
2. Układu hormonalnego.

    W środowisku stresogennym oddziaływującym na organizmy zwierzęce wyróżniamy cztery główne grupy stresorów:

1.  Grupa stresorów fizycznych, do której zaliczamy: wahania temperatury otoczenia, niska bądź wysoka wilgotność środowiska, urazy mechaniczne, nadmierne wysiłki fizyczne.
2. Stresory chemiczne: produkty bądź substancje biologiczno-chemiczne przyjmowane przez zwierzęta w postaci paszy, dodatków paszowych, wody pitnej zimnej, które w dużych dawkach powodują choroby w formie zatrucia. Przebieg kliniczny procesu chorobowego zależy też m.in. od rodzaju i wielkości pobranej dawki, gatunku zwierzęcia (bydło, owce, kozy, świnie itp.), wieku, stanu fizjologicznego w zależności od płci.
3. Stresory biologiczne: stresory z tej grupy najczęściej uwarunkowane są błędami i nieprawidłowościami żywieniowymi (zmianą karmy, przekarmieniem, głodzeniem, niedoborami wody itp.). Zaliczane są do tej grupy stresorów wynikających z zakażeń mikrobiologicznych oraz zarażeń pasożytniczych a także oddziaływań alergicznych.
4. Stresory psychiczne najczęściej związane są z nadmiernym pobudzeniem wyższych ośrodków układu nerwowego, spowodowane stanami emocjonalnymi jak: gwałtownym lękiem, niepokojem, przestraszeniem przy równoczesnym nadmiernym pobudzeniu ośrodków kory nadnerczy.

    Uwzględniając przemiany fizjologiczne zachodzące w organizmie zwierząt oraz obraz oceny klinicznej, wyróżnia się następujące rodzaje stresów:

• poporodowy,
• transportowy,
• adaptacyjny,
• zbiorowego chowu,
• żywieniowy,
• manipulacyjny i aklimatyzacyjny,
• klimatyczny,
• emocjonalny (psychogenny),
• polietiologiczny (fizjologiczny i emocjonalny włącznie).

Mechanizm działania stresu  na organizm zwierzęcia
    W mechanizmie działania stresu należy podkreślić, że zarówno hormony, jak i katecholaminy wytwarzane w stanach stresu stanowią stereotypową odpowiedź adaptacyjno-obronną organizmu na działanie szkodliwych czynników. W obu tych typach stresu pobudzane są układy adaptacyjno-stresowe typu hormonalnego i współczulnego, przy czym w każdym z nich dominuje określony system obronny.
    Z obserwacji wynika, że system hormonalny odpowiada na stres w sposób krótkotrwały, prowadzący po pewnym czasie do powrotu wydzielania hormonów w granicach normy.
    Następstwa pobudzenia wegetatywnego są natomiast długotrwałe i charakteryzują się nasilonym wydzielaniem katecholamin.
    Oba te układy uzupełniają się wzajemnie zarówno w wytwarzaniu obronnych reakcji stresowych, jak i w występowaniu szkodliwych następstw tego stanu w organizmie zwierzęcia. Stwierdzono również, że działanie hormonalnych i współczulnych mechanizmów stresu u ludzi i zwierząt polega na nasileniu ogólnego metabolizmu w ustroju, zwłaszcza w zakresie przemiany węglowodanowej i białkowej, zwiększaniu komórkowej i hormonalnej obrony i odporności, przyspieszeniu akcji serca, ukrwienia narządów miąższowych, nasileniu wydzielania i syntezy ciałek hormonalnych, płynów trawiennych, przepuszczalności błon komórkowych, syntezie ciał transportujących i nośników odpornościowych oraz ogólnym zwiększeniu aktywności układu nerwowego a także oddziałujące na reaktywności tkanek i narządów.
    Niekorzystne następstwa stresu występują w przypadku nadmiernie nasilonych reakcji stresowych przy znacznym rozkojarzeniu czynnościowym wielu układów i narządów anatomiczno-fizjologicznych. W tych stanach zaburzenia fizjologicznego zaczyna pojawiać się nierównowaga sekrecyjna wielu hormonów przysadki i podległych jej gruczołów np. obniżona dynamika wydzielania hormonu wzrostowego, zmniejszenie procesów anabolicznych i wzrostowych, ograniczone wydzielanie hormonów gonadotropowych – wpływa na zaburzenia w rozrodzie, wzmożone wydzielanie kortykoidów z kory nadnerczy, głównie glikokortykoidów powoduje nasilenie metabolizmu węglowodanów i białek, obniżenie właściwości obronnych tkanki łącznej, zmniejszenie odporności.
    Występują również zaburzenia w krążeniu jak: przyspieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi, przekrwienia narządów miąższowych wewnętrznych, wybroczyny krwi oraz zmiany wsteczne w narządach jak: zaniki, zwyrodnienia, a nawet martwice. Tym procesom zachodzącym w organizmach u zwierząt towarzyszą: ogólne obniżenie produkcji, przyrostów dobowych w tuczu u świń, mleczność u krów, nieśność kur oraz oporność organizmów na działanie szkodliwych czynników fizycznych, klimatycznych i biologicznych (wrażliwość na choroby zakaźne i pasożytnicze a także niezakaźne – alergiczne). Nasilone oddziaływanie stresogenne komplikowane jest często schorzeniami typu czynnościowego jak: zaburzenia ze strony układu krążenia, przewodu pokarmowego lub typu zakaźnego (różyca, pastereloza, itp.), które mogą przyczyniać się w niektórych przypadkach do zejścia śmiertelnego chorych zwierząt.

Gatunkowa wrażliwość zwierząt  udomowionych na stres
     W zasadzie wszystkie gatunki zwierząt gospodarskich wykazują wrażliwość na stres, przy czym zwierzęta młode reagują na to zjawisko najwyraźniej. Do gatunków szczególnie wrażliwych na stres zaliczamy świnie szczególnie prosięta oseski, warchlaki i młode tuczniki oraz młode bydło i krowy mleczne. Dla prosiąt osesków działanie czynnika stresogennego jest niebezpieczne, ponieważ ich układ anatomiczno-fizjologiczny podwzgórza, przysadka mózgowa i nadnercza, pełniące funkcję regulatorów gospodarki wodnej i elektrolitowej oraz termoregulacji w organizmie zwierzęcia, nie są w pełni wykształcone. Na niepełnosprawny układ termoregulacyjny u prosiąt w okresie postnatalnym oddziaływuje silna reakcja stresowa, którą jest temperatura zewnętrzna środowiska, kilkanaście stopni niższa od temperatury wewnętrznej lochy w okresie prenatalnym. Drugim czynnikiem niekorzystnym dla noworodków jest stosunek powierzchni ciała prosięcia w porównaniu do jego masy poporodowej, co w efekcie daje duże straty ciepła. Ponadto, zarówno podściółka tłuszczowa jak i stan owłosienia są zbyt mało rozwinięte, także wilgotność powierzchownej warstwy skóry, do osuszenia potrzebuje sporo zapasu energii cieplnej wytworzonej w organizmie z zapasów glukozy. Prosięta są bardzo podatne na stres adaptacyjny, który jest eliminowany bądź łagodzony poziomem glukozy zawartej we krwi, mięśniach i wątrobie. W okresie trwania stresu występuje zwężenie naczyń krwionośnych macicy, występują zaburzenia w odżywianiu płodów, płody wykazują niską masę ciała, wtedy występuje zwiększona śmiertelność.
    Z przeprowadzonych obserwacji wynika, że niewłaściwie zorganizowany transport zwierząt rzeźnych może doprowadzić do znacznych strat ekonomicznych, które powodują duże ubytki nie tylko masy żywej, ale masy mięśniowo-tłuszczowej oraz uzyskania niższego wskaźnika wydajności rzeźnej. W poszczególnych grupach mięśni może także dojść do niepożądanych przemian biochemicznych, które prowadzą do wytworzenia po uboju mięsa wodnistego, miękkiego, barwy jasnej lub u bydła mięsa nadmiernie ciemnego, twardego i suchego.
    Zwierzęta nadmiernie przemęczone podczas transportu wykazują niższą odporność na wtórne zakażenia endogenne. Źródłem zakażenia endogennego w tym okresie jest naturalna flora bakteryjna przewodu pokarmowego. Zachodzi więc niebezpieczeństwo, że w mięsie pozyskiwanym od zwierząt zbytnio przemęczonych procesy rozkładu występują stosunkowo wcześnie i mogą doprowadzić do niekorzystnych zmian organoleptycznych, mających wpływ na jakość surowca mięsnego.

Występowanie czynników stresogennych 
W stanach stresogennych powstają również zaburzenia w odporności typu komórkowego i hormonalnego. Stres działający na samice ciężarne wpływa niekorzystnie na rodzenie słabych o niskiej odporności noworodków. W okresie trwania stresu występują zwężenia naczyń krwionośnych w ścianie macicy co w konsekwencji prowadzić może do zaburzeń procesu odżywiania rozwijających się zarodków. Skutkiem tych zaburzeń jest upośledzenie rozwoju płodu we pierwszym okresie ciąży, które może prowadzić do ograniczonego rozwoju oraz niskiej masy ciała zarodków a nawet wczesnej śmierci.
    Pod wpływem oddziaływania czynników stresogennych obserwuje się w organizmie u zwierząt zaburzenia w przemianie glukozy, a także białka oraz w gospodarce mineralnej. Stwierdzono także, że znacznie obniżają się poziomy witamin A i C we krwi noworodków. Zachodzą również zmiany morfologiczne w narządach dokrewnych; w tarczycy, w przysadce mózgowej oraz w gruczołach płciowych. Stres fizjologiczny ma charakter systemowy (wieloukładowy) obejmuje w organizmie większość mechanizmów regulacyjno-adaptacyjnych, powodowany jest w głównej mierze nasileniem czynników wydzielania wewnętrznego osi podwzgórzowo-przysadkowo-korowonadnerczowej. W tego rodzaju stresie czynniki stresogenne działają na cały organizm bądź na znaczną część jego układów regulacyjnych. Należeć do nich będą np. zmęczenie fizyczne, jakościowe i ilościowe głodzenie, wzmożone pragnienie, nieodpowiednia jakość paszy i brak właściwych proporcji w poszczególnych rodzajach karmy, gwałtowna zmiana żywienia, niska lub wysoka temperatura otoczenia, nadmierna wilgotność, stężenie gazów w obiektach inwentarskich. Zalicza się do tej grupy również działanie niektórych leków, substancji obcych w paszach przemysłowych, zanieczyszczeń chemicznych stosowanych w rolnictwie (pestycydów i herbicydów), zakażenia paszy drobnoustrojami lub pasożytami.
    U młodego bydła występuje obniżenie przyrostów masy ciała, a u dorosłego zaburzenie laktacji i utrata kondycji. Przy dłuższym oddziaływaniu czynników stresogennych u krów mogą wystąpić objawy kliniczne, manifestujące się obniżeniem apetytu, wystąpieniem zaburzeń żołądkowo-jelitowych, biegunki, wzdęcia, nadmierną pobudliwością nerwową (lękliwością, agresywnością, stanem gotowym do obrony lub ucieczki, obniżeniem kondycji i wskaźników rozrodu, zaburzeniami w regularności rui oraz wystąpieniem niepłodności).
    Występuje również nasilenie przejawów katabolicznych, wzrost akcji serca, oddychania, przekrwienie narządów obwodowych i wewnętrznych oraz wzmożona podatność na występowanie tzw. schorzeń uwarunkowanych (polietiologicznych) w następstwie obniżenia ogólnej oporności i odporności organizmu.

Zmiany anatomo-patologiczne u bydła  występujące w następstwie oddziaływania stresów
     U zwierząt padłych w następstwie komplikacji zmian stresowych u bydła, głównie u cieląt są mało charakterystyczne. Stwierdza się badaniem anatomo-patologicznym liczne przekrwienia i powiększenia nadnerczy, przekrwienia i nieżytowe zapalenie błony śluzowej żołądka i jelit, wybroczyny na błonie śluzowej przewodu pokarmowego, wybroczyny pod otrzewną trzewną i pod otrzewną ścienną, wybroczyny pod nasierdziem, powiększenie śledziony, zanik węzłów chłonnych i tkanki limfatycznej wątroby, zwyrodnienie miąższowe wątroby i nerek.
    W konsekwencji działania tych mechanizmów w stresie emocjonalnym u bydła, zwłaszcza u młodych osobników i u krów mlecznych, następuje nasilenie katabolizmu (zmniejszenie przyrostów, obniżenie produkcji mleka), łaknienia, wskaźników rozrodu (obniżenie zapłodnialności, zahamowanie lub brak występowania rui, ruje „ciche”, nasilenie umieralności zarodków, wczesna resorpcja zarodków, itp.) oraz zmniejszenie ogólnej i lokalnej odporności organizmu na działanie czynników zakaźnych (głównie drobnoustrojów warunkowo chorobotwórczych, powodujących nasiloną zachorowalność i upadkowość w stadach. Niepowodzenie w odchowie bydła młodego w warunkach stresu zmusza do częstej zmiany obsady stada i eliminowania z produkcji zwierząt jeszcze młodych i nie w pełni wyeksploatowanych. Szczególnym objawem klinicznym stresu emocjonalnego jest występowanie niekiedy u zwierząt objawów nadmiernej pobudliwości nerwowej, „złośliwości”, „agresywności” bądź objawów bojaźni, strachu i płochliwości. U młodych cieląt i zachowanych od matek i stada występują wtedy wysoce niekorzystne dla zdrowotności i produkcji objawy tzw. „beczenie i tęsknoty” za stadem. Cielęta takie cechuje obniżenie przyrostów i odporności p/bakteryjnej. Stres emocjonalny najczęściej występuje w przypadku nagłego i nasilonego hałasu, niewłaściwego obchodzenia się ze zwierzętami (bicie, szczucie psami, pokrzykiwanie itp.), nadmiernego stłoczenia zwierząt w boksach, pomieszczeniach, niewłaściwych stanowisk, stania na kratach, drażnienia treserami elektrycznymi itp. powstaje przepędzaniu zwierząt, przegrupowań stad i grup technologicznych, w czasie zabiegów zoohigienicznych i profilaktycznych (leczenia, tatuowania, korekcji racic itp.)

Zapobieganie działaniom stresogennym  na zwierzęta
    Zagadnienie zapobiegania stresowi u zwierząt jest bardzo złożone i trudne w praktycznej realizacji. Wiąże się ono z działaniem metod fizycznych i chemicznych a ponadto z postępowaniem farmakologicznym i administracyjno prawnym. Najlepsze, jak dotąd, efekty dają metody organizacyjne polegające na rygorystycznym przestrzeganiu zaleceń zoohigieniczno-weterynaryjnych w każdych warunkach wychowu i chowu zwierząt.
    Metody fizyczne to doskonalenie warunków dobrostanu, a metody chemiczne mają na celu ujednolicenie odpowiedniego zapachu zwierząt, który stanowi element rozpoznawczy i zwykle jest początkiem walk hierarchicznych w stadzie i wynikających z tego strat. Metody farmakologiczne polegają zwykle na doustnym stosowaniu preparatów uspokajających, które znoszą stany lękowej agresywności utrzymywanego pogłowia.
    Warto podkreślić, że preparaty farmakologiczne należy stosować tylko pod kontrolą lekarza weterynarii. ważną rolę w profilaktyce stresu odgrywa również odpowiedni dobór i przeszkolenie personelu obsługi oraz wprowadzenie aktualnych przepisów prawnych odnośnie zabezpieczenie epizootycznego obiektów i dobrostanu zwierząt.


Literatura dostępna u autorów

Tags: chów bydła , dobrostan bydła , stres , zdrowie bydła