| Melasowanie pasz dla bydła |
 |
 |
 |
| Hodowca Bydła | |||
| Wpisany przez Barbara Niwińska, Aleksandrowice Dział Żywienia Zwierząt i Paszoznawstwa, Instytut Zootechniki – PIB w Balicach | |||
|
Melasa buraczana jest produktem ubocznym powstającym w procesie produkcji cukru spożywczego. Według danych GUS produkcja za rok 2007 wynosiła 427,8 tysięcy ton. Wykorzystywana jest głównie w produkcji alkoholu i drożdży piekarniczych a wykorzystanie jako paszy w żywieniu zwierząt nie przekracza 10%. Charakterystyka melasy  Substancję strawną melasy charakteryzuje wysoka zawartość cukrów: sacharozy (około 500 g) oraz rafinozy (około 50 g/kg suchej masy). Melasa zawiera niewielkie ilości białka ogólnego, składającego się ze związków azotowych niebiałkowych (95%) ulegających całkowitemu rozkładowi w żwaczu (74,1% szybko oraz 25,9% wolno rozkładane; NRC, 2001). Wysoka zawartość potasu wpływa na wartość bilansu kationowo-anionowego tej paszy w kierunku alkalicznym. Wartość pokarmową melasy w żywieniu przeżuwaczy, wycenioną w systemie IZ-INRA (2001) przedstawiono w tabeli 2. Melasa jest paszą energetyczną a źródłem energii są węglowodany (głównie cukry) podlegające natychmiastowemu rozpuszczeniu w płynie żwacza a następnie szybkiemu, intensywnemu metabolizmowi z udziałem mikroorganizmów. Zgodnie z zasadą tzw. synchronizacji dostępności białka i energii z pasz dla potrzeb syntezy mikrobiologicznej w żwaczu, podstawowym warunkiem wykorzystania melasy w żywieniu bydła jest prawidłowe skomponowanie dawki, zapewniające zsynchronizowane w czasie pokrycie zapotrzebowania mikroorganizmów żwacza na dostępne formy azotu.  Źle zbilansowana dawka, dostarczająca poprzez dodatek melasy nadmiar cukru, prowadzi do zakłócenia pracy żwacza z powodu szybko następującej produkcji lotnych kwasów tłuszczowych. Stwarza to zagrożenie obniżenia odczynu treści, prowadzące do kwasicy żwacza (pH płynu żwacza przez większą część doby utrzymuje się na poziomie poniżej 5,8). W następstwie kwasicy żwacza może nastąpić rozwój groźnej choroby jaką jest kwasica metaboliczna (ogólnoustrojowa), charakteryzująca się spadkiem zdolności alkalizujących płynów w organizmie (Stedman, 1982). U krów kwasicę charakteryzuje odczyn pH krwi poniżej 7,35, odczyn pH treści żwacza poniżej 5,2-5,4 przy wzroście osmolarności i ciśnienia osmotycznego. Rozwój choroby prowadzi do obniżenia pobrania paszy, biegunki, ochwatu, letargu a w skrajnym przebiegu śmierci zwierzęcia. Podsumowując, należy podkreślić, że melasa jest paszą dostarczającą energię w dawce pokarmowej dla bydła a jej udział w dawce pokarmowej wymaga obecności białka ulegającego szybkim przemianom w żwaczu, dostarczającego form azotu dostępnych dla syntezy mikrobiologicznej. Zastosowanie w żywieniu bydła Źle zbilansowana dawka, dostarczająca poprzez dodatek melasy nadmiar cukru, prowadzi do zakłócenia pracy żwacza z powodu szybko następującej produkcji lotnych kwasów tłuszczowych. Stwarza to zagrożenie obniżenia odczynu treści, prowadzące do kwasicy żwacza (pH płynu żwacza przez większą część doby utrzymuje się na poziomie poniżej 5,8). W żywieniu bydła melasa wykorzystywana jest jako komponent dawki pokarmowej lub jako komponent pasz poddawanych procesowi kiszenia. ✓ Melasa jako komponent dawki pokarmowej Znajduje zastosowanie w żywieniu wszystkich grup produkcyjnych bydła: cieląt, opasanego bydła, krów mlecznych oraz bydła mięsnego. Ponieważ brakuje krajowych badań poświęconych wykorzystaniu melasy w żywieniu bydła, przedstawione dane pochodzą z publikacji naukowych wiodących czasopism zagranicznych. ✓ Pasze dla cieląt Jako komponent mieszanek starterowych dla cieląt melasa stosowana jest głównie ze względów praktycznych. Poprawia smakowitość pasz, ogranicza pylenie oraz zapobiega rozwarstwianiu pasz sypkich. Jednocześnie jednak obecność melasy wpływa na kierunek fermentacji mikrobiologicznej rozwijającego się żwacza, zwiększając udział kwasu masłowego i obniżając udział kwasu octowego. Zawartość melasy w mieszankach starterowych dla cieląt zawiera się między 5 a 12%. Na podstawie porównania efektywności wprowadzenia tych krańcowych zawartości w 2005 r. Lesmeister i Heinrichs wykazali, że: 5% w porównaniu z 12% udziałem melasy w mieszance starterowej sprzyja wyższemu pobraniu mieszanki treściwej, lepszemu wykorzystaniu składników pokarmowych a w końcowym efekcie uzyskiwaniu wyższych dziennych przyrostów masy ciała, ale równocześnie hamuje rozwój fermentacji w żwaczu. Wybór ilości wprowadzonej melasy do składu mieszanki starterowej dla cieląt, wynikający z przyjętych założeń, należy do hodowcy. ✓ Pasze dla opasanego młodego bydła Podstawę wiedzy na temat wykorzystania melasy w żywieniu opasanego młodego bydła stanowiły wyniki badań fizjologicznych przedstawione w 1994 przez Petita i Veira. W badaniach tych melasę stosowano jako komponent paszowy dla opasów mieszańców o masie ciała około 260 kg otrzymujących jako podstawową paszę objętościową kiszonkę z tymotki łąkowej. Kiszonkę podawano jako jedyną paszę lub uzupełniano ją śrutą rzepakową (wprowadzając 4, 5, 7 lub 15%). Analizowano wpływ dodatku 7,5 lub 15% melasy. W badaniach tych wykazano, że w każdej kombinacji składu podawanych pasz, dodatek melasy wpłynął na zwiększenie przyrostów masy ciała, wzrost syntezy białka mikrobiologicznego, obniżenie koncentracji azotu amonowego i odczynu pH treści żwacza. Wykazano także poprawę strawności włókna. Wyniki te wykazały, że wprowadzenie melasy poprzez lepsze wykorzystanie szybko rozpuszczalnego azotu pochodzącego z kiszonki z traw wpłynęło na wzrost syntezy mikrobiologicznej w żwaczu. ✓ Melasa jako pasza dla krów mlecznych  Wprowadzając melasę do dawki należy zwrócić szczególna uwagę na formę fizyczną paszy, unikać zbyt drobnego pocięcia pasz objętościowych, wysokiego udziału w dawce pasz o drobnej strukturze fizycznej oraz niedostatecznego wymieszania TMR-u. Według zaleceń amerykańskiego sytemu żywienia bydła (NRC, 2001), aby uniknąć kwasicy udział węglowodanów niewłóknistych, do których zaliczają się cukry, nie powinien przekroczyć 36% SM dawki (przy zawartości w niej 15% włókna obojętnego) oraz 44% (przy zawartości 19% włókna obojętnego). Określenie bezpiecznej zawartości melasy w dawce dla krów wymaga analizy rodzaju i udziału pozostałych komponentów dawki, ponieważ jej wartość pokarmowa ujawnia się dopiero w określonej dawce. W tabeli 3 przedstawiono wyniki badań analizujących wpływ wprowadzenia melasy do dawek pokarmowych krów na pobranie suchej masy, wydajność mleka, zawartość azotu mocznikowego w mleku a także wydalanie azotu w moczu. Podstawę analizy wpływu ilości wprowadzonej melasy stanowią wyniki badań fizjologicznych z 2004 roku przedstawionych przez Brodericka i Radlofa (Tabela 3). W badaniach tych analizowano wpływ wzrastającego udziału w mieszance treściwej melasy: 0, 4, 8 lub 12% w SM (zawartość cukrów w SM wynosiła: 2,6, 4,2, 5,6 i 7,2%). Autorzy wykazali, że wprowadzając do mieszanki treściwej dodatek melasy w ilości zapewniającej uzyskanie zawartości 6,3% cukrów rozpuszczalnych w SM dawki z wysokim udziałem kiszonki z lucerny uzyskano najkorzystniejszy efekt wzrostu dziennego pobrania SM, wydajności mleka i tłuszczu.  U krów otrzymujących paszę o wymienionej zawartości cukrów rozpuszczalnych obok obniżenia wydalania azotu w moczu stwierdzono także najniższą koncentrację azotu amonowego w treści żwacza, co wskazuje na efektywne wykorzystanie białka dawki w procesie syntezy białka mikrobiologicznego w żwaczu. ✓ Zasuszenie Podając krowom w okresie zasuszenia melasę, należy zwrócić uwagę na szczególnie wysoką zawartość potasu w tej paszy. Obecność składnika o charakterze kationu wpływa na wartość bilansu kationowo-anionowego dawki. Zbyt wysoka zawartość potasu sprzyja powstawaniu ogólnoustrojowej alkalozy, hamującej przygotowanie organizmu krowy do uruchomienia zasobów wapnia z tkanki kostnej na potrzeby produkcji siary w pierwszych dniach po porodzie a w późniejszym okresie intensywnej produkcji mleka. Badania naukowe a także praktyka zootechniczna potwierdzają, że karmienie krów tuż przed porodem paszą o przewadze kationów w bilansie kationowo-anionowego podnosi ryzyko pojawiania się zaburzeń w gospodarce wapniowej. Zagrożenie to można ograniczyć poprzez eliminację ze składu dawki pasz o wysokiej zawartości kationów. Bogatym źródłem kationu potasowego obok melasy są także kiszonki z traw, siano z lucerny a także poekstrakcyjna śruta sojowa (zawierające średnio 3,1, 2,6 oraz 2,0% potasu w SM; odpowiednio). ✓ Melasa jako pasza dla bydła mięsnego Krowy-mamki rasy Bradford utrzymywane w systemie wypasu zimowo-wiosennego otrzymywały dziennie dodatek 1,35 kg melasy lub 1,50 kg mieszaniny z 92 % udziałem melasy lub 1,27 kg mieszaniny z 73 % udziałem melasy (Pate i in., 1990). Porost pastwiskowy (0,85 ha/sztukę) charakteryzowała zawartość 6,6% białka ogólnego. Najlepsze efekty uzyskano, podając zwierzętom dziennie 0,93 kg melasy, przy czym należy zwrócić uwagę, na niewielki dodatek białka o niskiej rozpuszczalności w żwaczu (w warunkach doświadczenia podawano 0,3 kg nasion bawełny) a także na niewielki dodatek mocznika, nie przekraczający 0,1 kg. Wpływ wprowadzenia melasy do mieszanki treściwej podawanej buhajkom rasy Angus i mieszańców Hereford x Angus karmionych do woli sianem łąkowym (o zawartość 12-12,8% białka ogólnego w SM) na uzyskiwane przyrosty masy ciała przedstawiono w badaniach Statelera i in., 1995. Buhajki otrzymywały dziennie 2,1 kg ziarna z kukurydzy lub mieszanki treściwej zawierającej 84% melasy oraz 16% poekstrakcyjnej śruty sojowej (z dodatkiem lub bez dodatku mocznika, mączki z piór, mączki z krwi). Wprowadzenie melasy w ilości 1,8 kg dziennie poprawiło uzyskiwane przyrosty masy ciała a najwyższe przyrosty uzyskano dodając do melasy poekstrakcyjną śrutę sojową. ✓ Melasa jako komponent kiszonek Pasze zawierające mało cukrów prostych lub/i dużo białka trudno się zakiszają. Zalecanym zabiegiem jest wprowadzenie melasy do procesu kiszenia, ponieważ bakterie wykorzystują cukry proste do produkcji kwasu mlekowego. Prawidłowa zawartość cukru w zakiszanym surowcu przy zapewnieniu warunków beztlenowych sprzyja powstawaniu kwasu mlekowego (optymalna zawartość 1,5-3,5%), obniżeniu pH (4,0), ograniczeniu udziału azotu amonowego w azocie białka ogólnego (5-10%) oraz ograniczeniu produkcji kwasu masłowego. Stwierdzono korzystny wpływ 5% dodatku melasy (obliczony na podstawie SM wprowadzonych komponentów) na przebieg fermentacji kiszonki z traw zakiszanej w formie świeżo skoszonej trawy (32,4% SM) lub trawy przewiędniętej (44,1% SM). W badaniach Umaa i in. (1991) dodatek melasy podwyższył zawartość kwasu mlekowego, zwiększył strawność masy organicznej oraz strawność ADF (ocenianej w warunkach badań in vitro). Procesowi kiszenia towarzyszyło niższe pH, niższa koncentracja kwasu octowego oraz azotu amonowego. Dodatek melasy wynoszący 8% wprowadzili Wang i Nishino (2008) do kiszonej w balotach mieszaniny zawierającej: młóto browarnicze (50%), siano (10%), kukurydzę (10%), otręby pszenne (10%), śrutę sojową poekstrakcyjną (2%) i suche wysłodki buraczane (10%). Mieszanina zawierała około 7% węglowodanów rozpuszczalnych, pochodzących głównie z melasy. Uzyskano dobrej jakości, stabilną kiszonkę o zawartości 58% SM i 13% białka ogólnego. Dodatek melasy pomaga utrzymać stabilność mikrobiologiczną, stałą wartość pH, wysoki udział kwasu mlekowego oraz niskie zasiedlenie pleśniami uzyskanej kiszonki. Wysokość dodatku zależy od rodzaju pasz poddawanych procesowi kiszenia. Podsumowując, należy podkreślić, że melasa jest paszą energetyczną, charakteryzującą się: ☑ wysoką zawartością węglowodanów rozpuszczalnych w wodzie, szybko metabolizowanych w żwaczu; ☑ wysoką zawartością potasu, wpływającą na wzrost wartości bilansu kationowo-anionowego. Jako komponent paszowy znajduje zastosowanie w żywieniu: ☑ cieląt – udział w starterowej mieszance treściwej mieści się w granicach od 5 do 12%; ☑ opasanego młodego bydła – przy wysokim udziale kiszonki z trawy – udział może sięgać 15% mieszanki treściwej; ☑ krów mlecznych – udział w mieszance treściwej w dawce z udziałem kiszonek z traw może sięgać 9,1%, ale główną zasadą bilansu dawki pokarmowej jest dodanie takiej ilości melasy aby uzyskać zawartość cukrów rozpuszczalnych wynoszący około 6% w SM dawki; ☑ bydła mięsnego – dzienna ilość może sięgać od 0,93 kg melasy przy utrzymaniu zwierząt na pastwisku, do 1,8 kg przy żywieniu zwierząt sianem łąkowym słabej jakości. Należy zaznaczyć, że podstawą określenia udziału melasy jest ilość i jakość pozostałych komponentów paszowych w składzie dawki pokarmowej. Jako dodatek w procesie zakiszania pasz o niskiej zawartości cukrów prostych: ☑ 5% udział zapewnia prawidłowy przebieg procesu kiszenia traw.
|
