Krowa tak jak człowiek choruje, przechodzi stany zapalne i ma dolegliwości poszczególnych narządów i części ciała. Jedną z chorób – nazywanych „najdroższą” chorobą bydła mlecznego jest zapalenie wymienia – mastitis. Mimo, iż cały organizm i wszystkie narządy są niezwykle ważne (dotyczy to zarówno pozostałych zwierząt, jak i człowieka) dla zdrowia i prawidłowego funkcjonowania, to zapalenie wymion jest szczególnie dokuczliwe. Kondycja tej części ciała wpływa bowiem w sposób bezpośredni na ostateczną sytuację ekonomiczną gospodarstwa. Poniższy artykuł dotyczy tego zagadnienia – rozważymy co jest przyczyną mastitis i jak można temu zapobiec.

    Mleko wydzielane jest przez gruczoł mlekowy usytuowany na brzusznej powierzchni tułowia tworząc, odmienne co do kształtu i liczby pagórkowate wzniesienia. Jest to bardzo silnie rozwinięty narząd zajmujący przestrzeń mniej lub bardziej oddaloną doogonowo od pępka w okolicy łonowej i pachwinowej ciała, a usytuowany jest przed oraz częściowo między tylnymi kończynami. Wymię krowy ma budowę symetryczną, a poszczególne połowy przegrodzone są błoną łącznotkankową. Wymię jest także podzielone poprzecznie na połowy przednie i tylne. W związku z tym wyróżnia się cztery odrębne i niezależnie funkcjonujące fizjologicznie ćwiartki, zakończone strzykami. Każda ćwiartka działa niezależnie od sąsiadujących gruczołów. Mogą zatem wydzielać mleko o różnym składzie, odmiennych cechach oraz różnej ilości. Strzyki mogą mieć długość ok. 6-8cm i zakończone są tylko jednym otworem prowadzącym do wąskiego przewodu strzykowego. Przedłużeniem tego przewodu strzykowego jest zatoka mlekonośna. 
    Każdy gruczoł mlekowy składa się z gęstej sieci zrazów i zrazików, tworzących gąbczasty, pęcherzykowo-rurkowy miąższ gruczołowy zakończony pęcherzykami. Z kolei pęcherzyki są wyścielone warstwą komórek mlekotwórczych, tworzących nabłonek mlekotwórczy. Niezależność fizjologiczna wszystkich ćwiartek wymienia, powoduje, że konieczne jest odrębne dojenie kolejnych ćwiartek wymienia. Dlatego błędne jest dawne twierdzenie, że do opróżnienia wymienia wystarczy tylko eksploatowanie wybranych strzyków. Zalegające i nie wydojone do końca mleko jest główną pożywką dla drobnoustrojów i może prowadzić do zapalenia wymienia (masitits), ale również prowadzi do zasuszania krowy. 
    Mleko powstaje w komórkach mlekotwórczych, będących głównymi elementami gruczołów mlekowych. Cechą charakterystyczną tej części gruczołu jest możliwość odbierania z krwi substancji, z których następnie, drogą złożonych procesów fizjologicznych, tworzone jest mleko. Zapalenie wymienia (mastitis) to zaburzenie czynnościowe gruczołu mlekowego, przebiegające pod wpływem drobnoustrojów, które przedostały się do organizmu. Istnieje kilka rodzajów zakażenia:

• zapalenie podkliniczne i podostre, nie wykazujące ogólnych objawów. W tej sytuacji mamy do czynienia z nieznacznym obniżeniem produkcji mlecznej oraz podwyższeniem liczby komórek somatycznych i bakterii w mleku.
• zapalenie ostre przejawiające się już dość znacznym obniżeniem produkcji mleka, pojawiają się miejscowe zmiany zapalne wymienia oraz zmiany organoleptyczne mleka. Wymię często jest zaczerwienione i obrzmiałe.
• zapalenie przewlekłe – występuje bez ogólnych objawów klinicznych, pojawiają się jedynie zmiany morfologiczne i chemiczne mleka oraz obniżenie jego produkcji.

Zapobieganie  zapaleniom
    Wymiona i strzyki stanowią niezwykle ważne narządy u bydła mlecznego. W związku z tym zapewnienie higieny i prawidłowe przeprowadzenie doju odgrywa bardzo ważną rolę. O jakości mleka mówi się przede wszystkim w aspekcie drobnoustrojów i ilości komórek somatycznych. Warto tylko przypomnieć, że bakterie są to jednokomórkowe organizmy rozwijające się zarówno w środowisku zewnętrznym, jak i w organizmie zwierząt. Mogą powodować stany zapalne wymion, kwaśnienie mleka. Natomiast komórki somatyczne są to elementy komórkowe i pochodzą z organizmu krowy. Stanowią je przede wszystkim komórki zużytego nabłonka tkanki gruczołowej wymienia oraz leukocytów – białych ciałek krwi. Wzrost liczby komórek somatycznych zawartych w mleku świadczy o stanie zapalnym i może prowadzić do pogorszenia jakości mleka. Zgodnie z normami, dopuszczalną ilością bakterii w 1 ml surowego mleka pozwalającego zaliczyć do klasy ekstra, jest liczba 100 000 bakterii. Natomiast w kwestii komórek somatycznych, ich liczba nie powinna przekraczać 400 000/ml.
    O ochronie, pielęgnacji i dezynfekcji wymion oraz strzyków można już mówić przed rozpoczęciem doju. Przed przystąpieniem do doju bezwzględnie dojarz powinien umyć ręce oraz w razie potrzeby posmarować je kremem charakteryzującym się właściwościami dezynfekującymi i zmiękczającymi skórę. Umycie i obowiązkowy masaż wykonany miękką i czystą ściereczką (oddzielną dla każdej krowy) nasączoną roztworem, zawierającym np. związki jodu, glicerolu z niejonowanymi substancjami powierzchniowo czynnymi, powodując skuteczne pozbawienie powierzchni strzyków wszelkich zanieczyszczeń, mogących stanowić potencjalne zagrożenie zanieczyszczenia udojonego mleka.
    Kolejną rzeczą jest prawidłowe pobudzenie krowy do oddania mleka. Krowa, co prawda już słysząc znajome dźwięki związane z przygotowaniem do doju, widząc dojarza, wydziela oksytocynę, która trafiając z krwią do wymienia umożliwia prawidłowe oddanie mleka, to oprócz tego powinno się przeprowadzić stymulację ręczną. Stymulacja powinna być wykonana przez około 0,5-1 min., czystą, ciepłą szmatką lub podobnym materiałem zwilżonym wodą z dodatkiem płynu dezynfekującego. Pamiętać należy, aby dla zachowania higieny poprzez nieprzenoszenie bakterii z jednej krowy na inną, stosować dla każdej krowy oddzielne ściereczki. Ważnym elementem jest osuszanie każdego strzyka. 
    Otwarty kanał strzykowy w chwili masażu i mycia wymienia, oraz zamykający się około 30 min. po zakończeniu doju, umożliwia wtargnięcie bakterii do wnętrza strzyków mogąc prowadzić do zapalenia wymienia – mastitis. Do najważniejszych bakterii chorobotwórczych zalicza się m.in: Streptococcus uberis, Streptococcus agalactiae, Streptococcus discalactiae. W tabeli 1. przedstawiono opis wybranych bakterii. 
    Trzeba wiedzieć, że rozpoczęcie doju właściwego zanim krowa nabierze pełnej gotowości do szybkiego oddania mleka oraz wykonywanie tzw. „pustodoju” może właśnie prowadzić do zapalenia wymienia. 
    Przed założeniem aparatu udojowego obowiązkowo należy z każdego strzyka zdoić kilka pierwszych strug mleka do przedzdajacza. Pozwala to ustalić drogą organoleptyczną jakość mleka. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na wszelkie ciała obce typu zawiesiny, skrzepy krwi, grudki czy kłaczki. Niezwykle ważną rzeczą jest doprowadzenie doju do końca. W końcowej fazie doju należy zwrócić uwagę, aby doprowadzić do całkowitego opróżnienia każdej ćwiartki z mleka, dlatego dojarz ręcznie powinien zbadać stan wymienia i w przypadku konieczności przedłużyć dój. Pozostawienie mleka niewydojonego prowadzić może również do zapalenia wymienia. Po zakończonym doju konieczna jest dezynfekcja strzyków płynem spełniającym podwójną rolę: bakteriobójczą oraz ułatwiającą zamknięcie kanałów strzykowych. Szacuje się że prawidłowo przeprowadzona dezynfekcja prowadzi do zmniejszenia zakażeń o ok. 50%. 
    Kolejnym niezwykle ważnym czynnikiem wpływającym na higienę doju i tym samym na zapalenie wymienia są same urządzenia dojarskie. Parametry pracy takie jak m.in. wielkość podciśnienia, wahania podciśnienia, nieszczelność instalacji, rezerwa rzeczywista pompy próżniowej, powinny być regularnie kontrolowane i w miarę potrzeby doregulowywane do wymaganych. 

Wykrywanie mastitis
Do najpopularniejszych obecnie metod wykrywania stanów zapalnych mastitis zalicza się przede wszystkim:

• płyn diagnostyczny Mastirapid, 
• próba Whiteside’a, 
• badanie zawartości chlorków, 
• metoda pomiaru oporności. 

    Prowadzenie weryfikacji jakości mleka z użyciem płynu diagnostycznego Mastirapid – obecny w płynie Mastirapid detergent – laurylosiarczan sodowy reaguje z DNA leukocytów, co powoduje pojawienie się skłaczenia (przy niższej liczbie leukocytów) lub zgęstnienie i ześluzowacenie próbki (przy wysokim poziomie leukocytów). Drugi składnik płynu – purpura bromokrezolowa zmienia swe zabarwienie w zależności od pH mleka. Z kolei w próbie Whiteside’a stwierdza się, czy mleko ma podwyższoną liczbę komórek somatycznych, a jeśli tak, to w środowisku silnie zasadowym ulega ścięciu wywołanemu przez jądra leukocytów, białko leukocytów i fibrynogen. Następną metodą jest oznaczenie zawartości chlorków – czyli miareczkowanie odbiałczonej próbki mleka roztworem azotanu srebra wobec chromianu potasowego jako wskaźnika. Wreszcie metoda pomiaru oporności, która polega na pomiarze oporu elektrycznego w mleku. Wiadomo bowiem, że zmianom zapalnym towarzyszy wzrost ilości soli w mleku, co powoduje zmianę jego oporności. Zasadę tę uważa się jako najpewniejszy test. 
    Na rysunku 2 przedstawiono tester do wykrywania mastitis. Po zdojeniu mleka z pierwszej ćwiartki bezpośrednio do kubeczka pomiarowego należy przycisnąć przycisk, a na wyświetlaczu pojawi się wartość oporności elektrycznej zdojonego mleka. Dla każdej ćwiartki wymienia należy powtórzyć tę czynność. W zdrowym wymieniu odczyt oporności elektrycznej mleka z każdej z badanych ćwiartek powinien być taki sam lub bardzo podobny. Urządzenie zasilane jest z baterii 9V, wystarczając na około rok pracy. 

 Zakończenie
    Uważa się, że około 30-50% bydła mlecznego w Polsce posiada wymię zakażone mastitis. Tylko u 2-5% takich krów notuje się postacie kliniczne, u pozostałych – zakażenia przebiegać mogą bezobjawowo, jako tzw. postacie podkliniczne. Szkody finansowe spowodowane przez schorzenia wymienia są większe niż wywołane wszystkimi innymi chorobami. Mówi się, że corocznie polscy producenci mleka tracą ponad 5 mln złotych. Chore krowy tracą około 20% swojej wydajności mlecznej. Mimo to polskie mleko uważa się za czyste jakościowo. Musimy jednak pamiętać, aby „nie spocząć na laurach” w kwestii zapewnienia odpowiednich warunków produkcji zdrowego i czystego mleka i bacznie obserwować własne stado. Zyskamy wówczas możliwość szybkiej reakcji i interwencji, by tym samym skutecznie zapobiegać tej chorobie. 

 
Literatura u autora

IBMER Poznań, tel. 061 820 33 31

Tags: bydło mleczne , choroby bydła , mleczność