| Mikroklimat budynków inwentarskich jako element dobrostanu bydła |
 |
 |
 |
| Hodowca Bydła | |||
| Wpisany przez Janusz Ryszard Mroczek Zakład Biologicznych Podstaw Rolnictwa, Uniwersytet Rzeszowski | |||
|
Mikroklimat w ujęciu zoohigienicznym jest całokształtem fizycznych i chemicznych właściwości powietrza w budynkach inwentarskich, zasiedlonych przez zwierzęta. Wszystkie części składowe mikroklimatu wywierają wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu, produkcyjność oraz zachowanie dobrego stanu zdrowia zwierząt. Przez dobrostan należy rozumieć taki system utrzymania, który zapewnia zwierzętom dobre warunki zdrowotne, spełnia ich potrzeby behawioralne oraz zapewnia wysoki poziom fachowej opieki. Termin ten określa zasady kształtowania warunków życia zwierząt gospodarskich w taki sposób, aby zaspokoić podstawowe ich potrzeby w zakresie: żywienia, dostępu do wody, zapewnienia towarzystwa innych osobników, przestrzeni życiowej oraz właściwych warunków bytowania. Do najważniejszych czynników środowiska hodowlanego warunkujących wysoką produkcyjność bydła, należy zaliczyć: żywienie, profilaktykę, pielęgnację oraz dobre warunki mikroklimatyczne w budynkach inwentarskich.  Gospodarka cieplna Mikroklimat w dużym stopniu decyduje o gospodarce cieplnej organizmu. Dlatego jednym z ważniejszych czynników mikroklimatu obór jest temperatura powietrza, mająca wpływ na wielkość wymiany cieplnej organizmu. Intensywność przemiany materii w organizmie zwierzęcym, w dużej mierze zależy od temperatury otoczenia. Przy spadku temperatury, szybkość procesów przemiany materii wzrasta. Z kolei przy wzroście temperatury maleje. Jest to ważne z punktu widzenia efektywności produkcji, ponieważ w zależności od panujących warunków termicznych, część energii paszy przemienia się w ciepło organizmu. Bydło jako gatunek zwierząt gospodarskich jest mało wrażliwe na niskie temperatury. Dobrze funkcjonuje w temperaturze od 6°C do 25°C. Jednak spadek o jeden stopień temperatury poniżej strefy obojętności termicznej, prowadzi do zwiększenia tempa przemiany materii i wzrostu nieproduktywnego zużycia paszy nawet o 10-15%. W efekcie wydajność mleczna krów lub przyrosty masy ciała opasów ulegają wyraźnemu zmniejszeniu. Szczególne trudności w znoszeniu niskich temperatur mają: cielęta, krowy bezpośrednio po porodzie oraz zwierzęta chore. Należy o tym pamiętać i zapewnić im cieplejsze miejsce w oborze. Również zbyt wysoka temperatura wpływa na spadek produkcyjności poprzez zahamowanie intensywności przemiany materii oraz ograniczenie apetytu. Symptomem stresu cieplnego jest ospałość zwierząt, przyspieszony oddech i nadmierne wydzielanie śliny. Takie objawy pojawiają się szczególnie w sytuacji, gdy w pomieszczeniu panuje wysoka wilgotność i jest niewielka wymiana powietrza. Wskutek przegrzania organizmu może dochodzić do obniżenia aktywności mikroorganizmów żwacza, nieprawidłowości w jego motoryce oraz zaburzeń w płodności krów. Bardzo niekorzystny wpływ na zdrowotność krów mają gwałtowne wahania temperatury. W takich warunkach często występują nieżyty górnych dróg oddechowych, czy nawet stany zapalne wymienia. W eliminowaniu niekorzystnych skutków oddziaływania niskiej lub wysokiej temperatury, dużą rolę odgrywa właściwa wilgotność powietrza oraz ograniczenie przeciągów w budynkach inwentarskich. Wilgotność Obok temperatury istotne znaczenie w zoohigienie budynków inwentarskich ma wilgotność powietrza. Wysoka wilgotność w połączeniu z niską temperaturą jest bardzo szkodliwa dla bydła. Taki układ czynników środowiska prowadzi do dużych strat ciepła z organizmu. Przebywanie zwierząt w zimnych i wilgotnych oborach powoduje trudności w oddychaniu, spadek apetytu i pogorszenie procesów trawiennych. Może być także przyczyną zapalenia płuc, wymion oraz niepłodności. Ponadto wysoka wilgotność zwiększa przeżywalność mikroorganizmów chorobotwórczych, które są bardzo niebezpieczne dla cieląt ze względu na słabo rozwinięty układ odpornościowy oraz skraca żywotność budynków inwentarskich i ich wyposażenia. Niekorzystnie na organizm działa także wysoka wilgotność w połączeniu z wysoką temperaturą, powodując zaburzenia w termoregulacji, czego końcowym efektem jest stres cieplny. Z kolei niska wilgotność i wysoka temperatura powoduje wysuszenie błon śluzowych. W efekcie powstają pęknięcia będące wrotami, przez które wnikają do organizmu bakterie i wirusy. Dla bydła optymalna wartość tego czynnika mikroklimatu wynosi od 65 do 80%. Ruch powietrza Różnica temperatur występująca w pomieszczeniu wywołuje ruch powietrza. Chcąc zapewnić optymalne warunki mikroklimatyczne zaleca się intensywną wymianę powietrza. Jednak prędkość przepływu powietrza nie powinna przekraczać latem 0,4 m/s oraz 0,2 m/s zimą. Pojawienie się przeciągów jest szkodliwe, gdyż powoduje gwałtowne oziębienie organizmu, co skutkuje zwiększoną zachorowalnością. Szczególnie wrażliwe na przeciągi są zwierzęta młode oraz krowy w okresie poporodowym. Latem prędkość ruchu powietrza może dochodzić do 0,5 m/s. Jest to w czasie upałów korzystne, ponieważ ułatwia oddawanie nadmiaru ciepła z organizmu. Skład powietrza W wyniku oddychania zwierząt, skład chemiczny powietrza w budynkach inwentarskich różni się znacznie od składu powietrza atmosferycznego. Zawiera ono więcej dwutlenku węgla i jest zanieczyszczone: amoniakiem, siarkowodorem, metanem, skatolem, indolem oraz innymi związkami zaliczanymi do odorów. Obecność w pomieszczeniach inwentarskich szkodliwych gazów, głównie amoniaku i siarkowodoru wynika przede wszystkim z procesów fermentacyjnych zachodzących w odchodach zwierzęcych.  Niekorzystny amoniak Zawartość amoniaku w powietrzu budynków inwentarskich waha się od 10 do 100 ppm. Stężenie tego gazu nie powinno przekraczać 25 ppm. Uwalniając się w wyniku procesów fermentacyjnych zachodzących w odchodach zwierzęcych, negatywnie wpływa na zdrowie i efektywność chowu bydła. Intensywność emisji amoniaku uzależniona jest od obecności związków azotowych zawartych w odchodach zwierzęcych. Najwięcej tego gazu powstaje na fermach bydła i trzody chlewnej. Roczna emisja amoniaku przez bydło mieści się w przedziale od 12,5 kg/sztukę u zwierząt młodych do 27,8 kg/sztukę u krów mlecznych.  Amoniak jest gazem duszącym i drażniącym, który może powodować uszkodzenia oczu, krtani i płuc. Niekorzystny wpływ na organizm zwierzęcy potęgowany jest zapyleniem powietrza. Pyły pochłaniają amoniak i przenoszą głęboko do płuc, co prowadzi do stanów zapalnych. Podstawową reakcją na nadmiar amoniaku jest zwiększona podatność zwierząt na schorzenia dróg oddechowych. Szkodliwość polega na drażnieniu błon śluzowych górnych dróg oddechowych, co prowadzi do obniżenia ich lokalnej odporności. Przy wyższych stężeniach dochodzi do nadżerek, które stają się bramą wejściową dla drobnoustrojów patogennych. Na skutek zmian struktury śluzówek, drobnoustroje przenikają do tkanek wywołując stany zapalne dróg oddechowych. Amoniak bardzo szybko dyfunduje do krwi, gdzie łącząc się z hemoglobiną ogranicza jej zdolności do przenoszenia tlenu. W przypadku przewlekłych intoksykacji amoniakiem obserwuje się zmiany w procesie oddychania. Oddechy stają się płytsze i zmniejsza się efektywność wydalania dwutlenku węgla z organizmu. Konsekwencją tego jest hamowanie procesów metabolicznych. U bydła intoksykacja amoniakiem powoduje zaburzenia w funkcjonowaniu układu immunologicznego organizmu. Podwyższony poziom amoniaku we krwi skutkuje także zmianą pH błony śluzowej macicy, co może być przyczyną zaburzeń w rozrodzie. Innymi niekorzystnymi reakcjami organizmu na długotrwałe intoksykacje tym gazem, są stany zapalne wymienia i racic, wzrost liczby komórek somatycznych w mleku oraz uszkodzenie wątroby, powstałe w wyniku jej nadmiernego obciążenia, zamianą amoniaku w mocznik. Do redukcji emisji amoniaku coraz powszechniej wykorzystywane są naturalne ekstrakty saponinowe. Dodawane do paszy, korzystnie kształtują skład mikroflory przedżołądków, powodując wzrost liczebności bakterii optymalizujących przebieg procesów trawiennych. Najczęściej wykorzystuje się ekstrakt z Yucca schidigera, który wprowadzony do paszy obniża stężenie amoniaku w treści pokarmowej żwacza. Jest to bardzo ważne w użytkowaniu krów wysokomlecznych, żywionych wysokimi dawkami pasz białkowych, gdyż zwolnienie procesu dezaminacji, pozwala na efektywniejsze wykorzystanie amoniaku do budowy struktur białkowych bakterii żwaczowych, co bezpośrednio wpływa na zwiększenie strawności białka i zmniejsza obciążenie powietrza amoniakiem pochodzącym z odchodów zwierzęcych. Siarkowodór Równie niebezpiecznym dla zdrowia bydła jest siarkowodór, który powstaje w wyniku rozkładu w warunkach beztlenowych resztek białek zawierających aminokwasy siarkowe. Dopuszczalna koncentracja siarkowodoru wynosi dla bydła 5 ppm. Jest to gaz bardzo toksyczny, powodujący duże spustoszenia w organizmie. Między innymi podrażnia błony śluzowe, wywołując stany zapalne dróg oddechowych i układu pokarmowego, a także przyczynia się do obniżenia odporności i wystąpienia nieodwracalnych zmian we krwi. Siarkowodór poraża ośrodkowy układ nerwowy, w tym ośrodek oddychania i ośrodek naczyniowo-ruchowy. Jest szczególnie niebezpieczny dla cieląt, ponieważ powoduje spadek poziomu hemoglobiny we krwi, co może być przyczyną niedokrwistości. Oświetlenie W pomieszczeniach inwentarskich niezbędne jest odpowiednie oświetlenie naturalne i sztuczne. Stopień intensywności naświetlenia naturalnego określa się stosunkiem świetlnym, czyli stosunkiem ilościowym powierzchni okien do powierzchni podłogi. Dla krów wskaźnik oświetlenia naturalnego powinien wynosić 1:10. Natomiast dla bydła opasowego może być nieco szerszy i kształtować się na poziomie 1:20. Zabrudzone lub pokryte lodem szyby obniżają stopień naświetlenia nawet o 15-55%. Światło słoneczne, a szczególnie frakcja promieni ultrafioletowych jest bardzo istotnym czynnikiem fizycznym mikroklimatu. Pod wpływem promieniowania poprawia się przemiana materii i zwiększa zużycie tlenu. Poprawia się także funkcjonowanie układu pokarmowego i innych narządów, co korzystnie wpływa na zdrowotność i wydajność krów. Światło słoneczne zwiększa również właściwości odpornościowe organizmu oraz osłabia działanie mikroorganizmów patogennych, bytujących w otoczeniu zwierząt. Bardzo istotna jest rola światła w procesie syntezy witaminy D. Powstaje ona z ergokalcyferolu zwartego w paszach, który pod wpływem promieniowania ultrafioletowego przekształcany jest w tkance skórnej do cholekacyferolu, czyli formy niezbędnej dla prawidłowego przyswajania wapnia, co ma istotne znaczenie szczególnie w przypadku cieląt i krów wysokomlecznych. Podsumowując warto podkreślić, iż w klimacie umiarkowanym bydło znaczną część roku przebywa w budynkach inwentarskich, które powinny zapewniać właściwe prowadzenie chowu oraz stwarzać możliwości uzyskania wysokiej wydajności zwierząt i jakości produkowanego mleka. Mikroklimat panujący w budynkach inwentarskich jest wypadkową działania wielu czynników, na które składają się uwarunkowania klimatyczne, konstrukcja budynku, obsada zwierząt oraz rodzaj stosowanych w utrzymaniu bydła technologii. Prawidłowy zakres fizycznych i chemicznych parametrów mikroklimatu wpływa na wydajność bydła, a szczególnie krów mlecznych, które oprócz dobrych jakościowo pasz, potrzebują dużo świeżego powietrza, niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Niedobór tlenu spowalnia tempo przemiany materii, czego efektem jest spadek produkcyjności, co bezpośrednia przekłada się na zdrowotność zwierząt i efektywność chowu.
|
