Ekosystemy trawiaste, charakteryzując się dużą bioróżnorodnością pełnią bardzo ważne funkcje przyrodnicze na całym świecie. Najważniejsze z nich to funkcja przeciwerozyjna, fitosanitarna, strukturotwórcza, biokataliczna oraz krajobrazowa. Roślinność użytków zielonych pełni rolę tzw. zielonego filtru przyrody, absorbując przez silnie zwartą ruń duże ilości zanieczyszczeń pochodzących z powietrza. Jednak najważniejszą funkcją jaką pełnią użytki zielone jest dostarczanie wysokowartościowych pasz w formie zielonek pastwiskowych, siana lub sianokiszonek dla przeżuwaczy, czyli funkcja produkcyjna.

W Polsce użytki zielone zajmują około 9,9% powierzchni kraju, co stanowi 19,7% użytków rolnych (GUS, 2008). Mimo słabej wydajności i znacznego zaniedbania polskich trwałych użytków zielonych proekologiczne systemy kierują uwagę rolników na produkcję taniej i zdrowej paszy dla zwierząt gospodarskich. W związku z tym, potencjał produkcyjny polskich łąk i pastwisk musi być racjonalnie wykorzystywany w żywieniu przeżuwaczy, a zwłaszcza w rozwoju hodowli bydła mlecznego na wzór wysoko rozwiniętych krajów Unii Europejskiej, np. Danii, Holandii, Francji, Wielkiej Brytanii, czy Niemiec. Upowszechnianie zasad racjonalnej gospodarki na użytkach zielonych, w gospodarstwach objętych programem mlecznym, wpływa w zdecydowanym stopniu na poprawę wskaźnika opłacalności produkcji mleka i zwiększenie dochodów. W dzisiejszych czasach rolnictwo jest ukierunkowane głównie na ekologiczną produkcję zdrowej żywności z ograniczeniem zużycia nawozów mineralnych oraz szkodliwych dla zdrowia herbicydów, połączonych z ochroną środowiska przyrodniczego. W systemie rolnictwa zrównoważonego ekosystemy trawiaste charakteryzujące się dużą bioróżnorodnością odgrywają zasadniczą rolę w produkcji białka nieazotanowego o wysokiej wartości biologicznej.
 Jednak w ostatnich latach obserwowane jest stopniowe obniżanie produkcyjności łąk i pastwisk związane zwykle z upraszczaniem się składu gatunkowego runi. Degradacja zbiorowisk trawiastych jest procesem stopniowego obniżania się plonowania oraz wartości biologicznej paszy w wyniku niekorzystnych zmian w składzie gatunkowym. Czynnikami stymulującymi to zjawisko są brak lub niewłaściwy poziom nawożenia, przesuszanie siedlisk oraz błędy popełniane w użytkowaniu. Brak użytkowania łąk powoduje często degradację szaty roślinnej, jak również pogorszenie się właściwości fizykochemicznych gleby.

Metody poprawy plonowania użytków zielonych
 Podstawowym warunkiem zapewniającym utrzymanie korzystnego składu gatunkowego zbiorowisk trawiastych jest ich systematyczne nawożenie i użytkowanie, które jest specyficznym zabiegiem pielęgnacyjnym. Zaniedbania utrzymujące się w gospodarce łąkowo-pastwiskowej wynikają między innymi z regresu w hodowli bydła, niskiej opłacalności produkcji mleka oraz dużych kosztów inwestycji łąkarskich związanych z melioracją i zagospodarowaniem zdewastowanych użytków zielonych.
 Wzrost produkcji bydła może być zrealizowany przez produkcję pasz z trwałych użytków zielonych opartą na zwiększeniu ich powierzchni i podniesieniu wydajności oraz polepszeniu jakości paszy. W Polsce średnie roczne plony suchej masy z pastwisk wynoszą około 4 t ha-1, natomiast z łąk 5 t ha-1, mimo, iż potencjał produkcyjny przy właściwym użytkowaniu mógłby być dwukrotnie wyższy. Jest to związane z faktem, że ponad 50% użytków zielonych jest zaniedbanych lub zdegradowanych, a około 20% prawie wcale nieużytkowanych. Sytuacja ta poprawiła się trochę po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, z chwilą rozpoczęcia realizacji programu rolnośrodowiskowego, jednak jego zadaniem jest głównie ochrona siedlisk cennych przyrodniczo. Dopłaty w ramach tego programu wpłynęły na statystyczne zwiększenie powierzchni użytków zielonych w Polsce, jednak nie na ich jakość. W związku z tym realizacja działań opartych na zwiększeniu powierzchni i podniesieniu wydajności użytków zielonych jest nierozerwalnie związana z ich regeneracją. Istnieje kilka różnych metod renowacji użytków zielonych:

• nawożenie, czyli zwiększenie dawek nawozów mineralnych lub organicznych,
• podsiew po mechanicznym lub chemicznym osłabieniu konkurencyjności starej darni,
• pełna uprawa płużna.

Zwiększenie nawożenia zalecane jest w przypadku runi, w której znajduje się minimum 20-30% wartościowych gatunków traw i roślin motylkowatych. Natomiast pełną uprawę z siewem stosuje się na silnie zdegradowanych użytkach zielonych odznaczających się dużym udziałem groźnych chwastów, takich jak śmiałek darniowy, sity, czy grubołodygowe, kłączowe lub trujące rośliny dwuliścienne.

Efektywny podsiew
 Najefektywniejszą i najtańszą metodą jest podsiew (fot. 1) gwarantujący różnorodny skład gatunkowy runi z udziałem ekotypów starej darni dostosowanych do lokalnych warunków siedliskowych oraz większą stabilność plonowania nawet w pierwszym roku. Ponadto podsiew w odróżnieniu od pełnej uprawy zabezpiecza gleby mineralne położone na zboczach przed erozją wodną, natomiast gleby organiczne przed nadmierną mineralizacją substancji organicznej.

 Nasiona wysiewa się za pomocą specjalistycznych siewników typu rotacyjnego lub szczelinowego, zapewniających wprowadzenie nasion bezpośrednio w glebę przez wcześniejsze nacięcie starej darni. Normę wysiewu w takim przypadku zmniejszamy zwykle do 50%, chyba, że osłabiona stara darń jest zbyt rzadka, wówczas można zastosować 75% nasion. Przy pełnym siewie norma wynosi zwykle 35-45 kg.ha-1, w zależności od zastosowanych w mieszance gatunków. Przed wykonaniem podsiewu konieczne jest ponadto zastosowanie nawożenia, ponieważ młode siewki są wrażliwe na niedobór składników pokarmowych, ze względu na słabo wykształcony system korzeniowy. Podstawę stanowi nawożenie fosforowo-potasowe w ilości około 20-25 P i 50-70 K kg.ha-1. Azot przed podsiewem zaleca się tylko na gleby mineralne o niskiej zasobności w ten składnik, natomiast zwykle stosowany jest dopiero w fazie krzewienia się młodych siewek traw.
 Najkorzystniejszym terminem wykonywania podsiewu jest wiosna, ze względu na duże zapasy wody w glebie po okresie zimowym oraz późne lato, ze względu na osłabioną konkurencyjność starej darni i mniejszą zdolność kiełkowania nasion chwastów. Jednak w terminie późnoletnim gwarancja udanego podsiewu uzależniona jest od opadów deszczu, zwłaszcza w okresie wschodów. Aby uzyskać dobre wschody roślin potrzebne są nowe, ulepszone jakościowo odmiany traw i roślin motylkowatych, co wiąże się z koniecznością wprowadzania do hodowli postępu biologicznego.

Polskie czy zagraniczne?
 Polska hodowla traw i roślin motylkowatych, głównie koniczyn była w drugiej połowie XX wieku bardzo prężna, co znajdowało odzwierciedlenie w rejestrowaniu polskich odmian w innych krajach. W momencie zmiany gospodarki na wolnorynkową w polskim rejestrze znajdowało się ponad 70 wyłącznie polskich odmian traw pastewnych i 17 odmian roślin motylkowatych. Od tego czasu do Krajowego Rejestru zostało wpisanych wiele nowych odmian, jak również wiele zostało z niego wykreślonych. W momencie przystąpienia Polski do UE rozpoczął się naturalny w warunkach unijnych proces zgłaszania odmian przez zagraniczne firmy do polskiego rejestru. Obecnie znajduje się w nim już 52% zagranicznych odmian traw oraz 57% odmian roślin motylkowatych drobnonasiennych (tab. 1).

 Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie odmiany są dostosowane do lokalnych warunków siedliskowych, co wiąże się z ryzykiem ich obniżonej trwałości. Utrzymanie właściwej proporcji odmian krajowych w polskim rejestrze będzie uzależnione od badań rejestrowych porównujących jakość odmian polskich i zagranicznych. W obliczu narastających zagrożeń w hodowli traw i roślin motylkowatych ze strony konkurencji zagranicznej, najbardziej prężne polskie firmy nasienne powinny perspektywicznie tworzyć nowe odmiany na rynek krajowy i zagraniczny. Aktualnie w Krajowym Rejestrze wpisanych jest 286 odmian traw, z czego 140 stanowią odmiany pastewne oraz 54 odmiany roślin motylkowatych drobnonasiennych (tab. 1).
 W Polsce znacznie zmniejszył się areał traw pastewnych, przydatnych na użytki zielone, ponieważ blisko połowę całej powierzchni traw nasiennych zajmują już trawy gazonowe, a 15% to reprodukcja odmian zagranicznych. Obecnie wiodący producent traw w Polsce (Graminex) sprzedaje więcej nasion mieszanek gazonowych (ok. 60%) niż pastewnych, znajdując swoich odbiorców również w wielu krajach europejskich. Wśród 13 gatunków traw pastewnych i 8 roślin motylkowatych drobnonasiennych, największym bogactwem odmianowym charakteryzuje się życica trwała (rajgras angielski) (fot. 2).

 Dużą liczbą odmian odznaczają się również kostrzewa łąkowa, kupkówka pospolita i tymotka łąkowa oraz lucerna siewna, koniczyna łąkowa i koniczyna biała z grupy roślin motylkowatych drobnonasiennych. W rejestrze jest również wpisanych dużo odmian kostrzewy czerwonej i wiechliny łąkowej, jednak większą ich część stanowią odmiany gazonowe, które cechuje niewielka przydatność do mieszanek pastewnych na użytki zielone.

Od czego zależy dobór odmian na użytki?
 Dobierając gatunki traw i roślin motylkowatych na trwałe użytki zielone należy przede wszystkim kierować się sposobem i intensywnością użytkowania runi oraz warunkami siedliskowymi i konkurencyjnością poszczególnych gatunków. Istniejący w naszym kraju podział trwałych użytków zielonych na łąki i pastwiska, wpływa na konieczność uwzględniania w mieszankach nasion trzech grup roślin, a mianowicie traw wysokich, traw niskich oraz roślin motylkowatych. Motylkowate stanowią niezwykle ważny komponent mieszanek, ponieważ poprawiają wartość biologiczną paszy, przyczyniają się do wyższej produkcyjności runi, a także ze względu na wiązanie azotu atmosferycznego przez symbiotyczne bakterie Rhizobium, pozwalają ograniczyć nawożenie azotem, a tym samym koszty produkcji pasz. Zwykle w mieszankach nasion stanowią 15-25%. Udział pozostałych dwóch grup roślin w runi użytków zielonych jest uzależniony od sposobu użytkowania.
v Ruń łąkowa – jest zbiorowiskiem wysokiej roślinności, w związku z tym większy udział powinny stanowić trawy wysokie, czyli nadrostowe (40-60%), które dostarczają większej ilości biomasy. Większość traw wysokich jest przydatna do użytkowania zarówno kośnego, jak i pastwiskowego. Są również gatunki wyłącznie łąkowe, takie jak mozga trzcinowata, wiechlina błotna, czy rajgras wyniosły, jednak tylko ten ostatni z jedną zagraniczną odmianą figuruje w polskim rejestrze i jest zalecany głównie w siedliska suche.
v Ruń pastwiskowa – Z kolei na pastwiskach ruń powinna być gęsta i zwarta, wypasana przy wysokości około 15-20 cm, więc preferowany jest większy udział traw niskich, najlepiej o typie krzewienia rozłogowo-luźnokępkowym. Gatunki i odmiany zalecane do mieszanek pastwiskowych powinny charakteryzować się odpornością na czynniki zoogeniczne, czyli niskie przygryzanie, wyrywanie i udeptywanie runi oraz pozostawianie odchodów przez pasące się zwierzęta. Najcenniejszymi roślinami pastwiskowymi w naszym klimacie są z traw niskich – życica trwała (rajgras angielski), wiechlina łąkowa i kostrzewa czerwona, z traw wysokich – kostrzewa łąkowa, tymotka łąkowa, festulolium, kupkówka pospolita i kostrzewa trzcinowa oraz z roślin motylkowatych – koniczyna biała. Gospodarka pastwiskowa daje najlepsze efekty produkcyjne i ekonomiczne, a koszty produkcji jednostki plonu, energii i białka na pastwisku są prawie dwukrotnie niższe od kosztów produkcji siana (fot. 4).

 Ponadto naturalny wypas wpływa korzystnie na kondycję i zdrowie zwierząt oraz jakość pozyskiwanych produktów (mleko, mięso), będących jednym z głównych źródeł składników odżywczych w diecie człowieka.

Gatunki traw
 Analizując potencjał gatunkowy i odmianowy Krajowego Rejestru oraz dostępne na rynku mieszanki nasion na trwałe użytki zielone łatwo zauważyć, że najczęściej występującymi gatunkami są:

• życica trwała – rajgras angielski,
• kostrzewa łąkowa,
• tymotka łąkowa,
• kupkówka pospolita,
• wiechlina łąkowa,
• życica wielokwiatowa – rajgras włoski (głównie na krótkotrwałe użytki),
• festulolium (głównie w mieszankach łąkowych),
• koniczyna łąkowa (głównie w mieszankach łąkowych),
• koniczyna biała (głównie w mieszankach pastwiskowych).
   

Mniejszym udziałem w mieszankach nasion odznaczają się mietlica olbrzymia, kostrzewa trzcinowa i kostrzewa czerwona. Są to bowiem gatunki o nieco niższej wartości użytkowej. W skład mieszanek wielogatunkowych, przeznaczonych na wieloletnie, trwałe użytki zielone wchodzi zwykle 4-8 gatunków, w odróżnieniu od uproszczonych mieszanek stosowanych na krótkotrwałe użytki przemienne.
 Dobierając gatunki i odmiany traw i roślin motylkowatych na trwałe użytki zielone należy także uwzględniać intensywność użytkowania, która jest nierozerwalnie związana z plonotwórczym czynnikiem, czyli nawożeniem azotowym. Jednak decydując się na intensywne użytkowanie należy pamiętać, że wysokie dawki nawożenia azotem powodują wypadanie z runi roślin motylkowatych, które dzięki symbiozie z bakteriami Rhizobium wiążą wolny azot atmosferyczny z powietrza. W związku z tym stosowanie nawożenia azotowego powyżej 150 kg.ha-1 jest nieuzasadnione, zarówno ze względów przyrodniczych, jak i ekonomicznych, ponieważ bardzo wysokie dawki nie wpływają istotnie na potencjał produkcyjny. Gatunkami silnie reagującymi na nawożenie są zwykle trawy, zwłaszcza nitrofilne, np. kupkówka pospolita, festulolium, czy życica trwała.
 Bardzo ważnym elementem doboru gatunków do mieszanek są warunki siedliskowe, a głównie czynnik wodny, który w największym stopniu wpływa na wzrost i rozwój roślinności łąkowo-pastwiskowej. Większość gatunków traw i roślin motylkowatych może być wysiewana w siedliskach optymalnie uwilgotnionych lub okresowo suchych. Problem pojawia się wówczas, gdy zabieg regeneracji runi przez podsiew lub pełny siew trzeba przeprowadzić w siedlisku wilgotnym. Najbardziej przydatnymi gatunkami do mieszanek w takich siedliskach są mozga trzcinowata, wyczyniec łąkowy, wiechlina błotna, czy mietlica olbrzymia, ale w Krajowym Rejestrze wpisany jest obecnie tylko ostatni z wymienionych gatunków z 5 polskimi odmianami. Jednak mietlica biaława należy do traw średniowysokich, w związku z tym nie może być dobrym gatunkiem dominującym w łąkowym zbiorowisku traw wysokich, ze względu na niższe plonowanie. Pozostałe gatunki zostały skreślone z rejestru w ostatnim dziesięcioleciu, ale w warunkach naturalnych występują bardzo często w siedliskach wilgotnych lub optymalnie uwilgotnionych łąk. Przykładem mogą być bardzo wartościowe i wysoko plonujące łąki mozgowe lub wyczyńcowe (fot. 5).

 Naturalną szansą polskiej hodowli w Europie, w obliczu nasilonej konkurencji firm zachodnich specjalizujących się w podstawowych gatunkach, może być zalecana przez Unię Europejską reintrodukcja gatunków traw, takich jak: wyczyniec łąkowy, konietlica łąkowa, wiechlina błotna, mozga trzcinowata, grzebienica pospolita, beckmannia robaczkowata, czy kupkówka Aschersona, jak również roślin motylkowatych drobnonasiennych, takich jak: lucerna chmielowa, koniczyna białoróżowa, komonica zwyczajna, czy komonica błotna.

Tags: mieszanki traw , użytki zielone