Wyposażenie w specjalistyczny, odpowiedniej jakości sprzęt stanowi jeden z kluczowych czynników oceny potencjału technologii produkcji pasz w gospodarstwie mlecznym lub ukierunkowanym na produkcję bydła opasowego. Dzięki dostępowi do maszyn o określonej wydajności, a także właściwym zakresie regulacji parametrów roboczych ułatwia się spełnienie wymagań dotyczących terminowości zbioru, stanu runi łąkowej po zbiorze, jak i zagospodarowania plonu roślin przy możliwie najmniejszych nakładach pracy, a także najniższym udziale strat ilościowych i jakościowych. Ścierniskowe straty towarzyszące koszeniu roślin na użytkach zielonych nie powinny przekraczać 3%. W spełnieniu tego kryterium szczególnie istotną rolę pełnią nowoczesne kosiarki, których coraz bogatsza gama modeli ułatwia techniczne wyposażenie gospodarstwa produkującego pasze objętościowe.

Opcje wyboru konstrukcyjnych rozwiązań kosiarek
W praktyce użytkowana jest bogata gama kosiarek różniących się nie tylko cechami konstrukcyjnymi, lecz przede wszystkim wskaźnikami eksploatacyjnymi.
 Najważniejszą cechą, która różnicuje kosiarki jest budowa zespołu tnącego, obejmująca rozwiązania listwowe i rotacyjne. Kosiarki listwowe, a wśród nich konstrukcje nożycowo-palcowe i bezpalcowe stanowiły niegdyś dominujące rozwiązania użytkowane w gospodarstwach rolnych. Ze względu na relatywnie mniejsze zapotrzebowanie na moc i charakterystykę działania były bowiem przystosowane do napędu konnego, który stanowił podstawowe źródło mocy w gospodarstwach. Chociaż praca tych kosiarek wyróżnia się wysoką jakością cięcia przekładającą się na szybkie odrosty roślin, tym niemniej maszyny te są stopniowo wypierane przez kosiarki rotacyjne, charakteryzujące się wysoką niezawodnością i wydajnością pracy.
 Kosiarki rotacyjne są wyposażane w bębnowe lub tarczowe (dyskowe) zespoły tnące z kompletem umieszczonych na obwodzie bębnów lub tarcz noży roboczych. Odpowiednio do wyposażenia w wymienione zespoły tnące, kosiarki różnią się sposobem przeniesienia napędu na elementy robocze. Kosiarki bębnowe zaliczają się do tzw. maszyn górnonapędowych, zaś konstrukcje dyskowe – dolnonapędowych. W pierwszym przypadku napęd na bębny jest przenoszony za pośrednictwem znajdujących się w górnej części maszyny przekładni stożkowych. Natomiast w kosiarkach dyskowych tarcze z nożami są napędzane za pomocą układu kół zębatych umieszczonych w obudowie znajdującej się w dolnej części maszyny, ślizgającej się w czasie pracy po powierzchni murawy.
 Kosiarki bębnowe charakteryzują się wysoką odpornością na zapychanie, a ponadto są przystosowane do koszenia przy jeździe do tyłu, co może mieć szczególne znaczenie w przypadku niesprzyjających warunków terenowych, związanych przykładowo z ograniczoną wielkością miejsca na nawroty. Poza tym, kosiarki bębnowe wyróżniają się łatwością wymiany nożyków bez użycia specjalistycznych narzędzi. Ze względu głównie na mniejsze prędkości robocze są to jednak maszyny o mniejszej wydajności w porównaniu z analogicznymi kosiarkami dyskowymi.

 Istotną zaletą kosiarek dyskowych w porównaniu z rozwiązaniami bębnowymi jest mniejsza masa własna (o ok. 30% w przeliczeniu na bieżący metr szerokości roboczej), a także niższe, nawet do 40% zapotrzebowanie na moc do napędu. Pracę kosiarek dyskowych cechuje także dobre przenoszenie materiału roślinnego do spulchniacza bądź zgniatacza pokosu. Jedną z ważniejszych korzyści towarzyszących pracy kosiarek dyskowych jest jednak relatywnie wysoka prędkość robocza, która na równych powierzchniach użytków zielonych może dochodzić nawet do 15-20 km/h. Ponadto, co jest szczególnie ważne z punktu widzenia oceny jakości pracy, pokos pozostawiany przez kosiarkę dyskową jest szerszy i równocześnie cieńszy, co wpływa na jego bardziej równomierne schnięcie, a poza tym jest łatwiejszy do roztrząśnięcia.
 W ocenie kosiarek ważny jest również zakres ich wykorzystania, przykładowo do wykaszania użytków zielonych znajdujących się na pochyłościach lub obszarach o nierównej powierzchni. W tym przypadku kosiarki dyskowe, wyposażone w tzw. ramy oscylacyjne (wychylne) wyróżniają się możliwością większego odchylania zespołów tnących w czasie pracy, co ułatwia ich wykorzystanie przy wykaszaniu skarp i poboczy. Wychylanie zespołów roboczych dotyczy w nowoczesnych modelach kosiarek nie tylko płaszczyzny poprzecznej ale i równoległej w stosunku do kierunku jazdy agregatu, co znacznie podnosi dokładność wykaszania runi, szczególnie na użytkach o nierównej powierzchni. Przykładowo, w kosiarkach Pöttinger – model alpha-motion, instalowanych z przodu ciągnika wprowadzono możliwość wychyleń zespołu tnącego o kąt Ī16° w płaszczyźnie poprzecznej do kierunku jazdy, a także, co jest szczególnie interesujące, o kąt +12° przy pokonywaniu nachylenia do góry i o kąt -9° przy pokonywaniu nierówności w dół w przypadku zmiany położenia zespołu tnącego kosiarki w płaszczyźnie równoległej do kierunku jazdy. Opcja ta dotyczy zarówno kosiarek dyskowych jak i bębnowych, zróżnicowanych pod względem szerokości roboczej i liczby dysków lub bębnów.

 Jeśli dokładność wykaszania zostanie równocześnie połączona z możliwością osiągania dużych wydajności pracy, to cechy te stanowią dodatkowy atut kosiarki. Osiąga się to w efekcie użytkowania kosiarek składających się z dwóch lub trzech niezależnych sekcji roboczych instalowanych na przednim trzypunktowym układzie zawieszenia (jedna sekcja czołowa) i tylnym układzie zawieszenia (dwie sekcje) lub wszystkich trzech sekcji na tylnym trzypunktowym układzie zawieszenia ciągnika. Niezależne działanie poszczególnych sekcji pozwala na dokładniejsze kopiowanie terenu i jednocześnie ścinanie pasa trawy na szerokości będącej sumą szerokości trzech jednostkowych sekcji. Ponieważ powierzchniowa wydajność agregatu jest wprost proporcjonalna do szerokości roboczej maszyny i prędkości jazdy, stąd zwiększanie szerokości roboczej kosiarki pozwala na wykonanie zadania w krótszym czasie.

 Z uwagi na pewne ograniczenia w roboczej prędkości jazdy maszyny, wynikające z jakości cięcia, możliwych nierówności terenu i bezpieczeństwa działania, wzrost wydajności pracy kosiarek osiąga się w efekcie zwiększania ich szerokości roboczej. Dostępne wersje pojedynczych kosiarek zawieszanych na ciągniku są przystosowane do pracy z coraz większymi szerokościami roboczymi, przekraczającymi nawet 4 metry. Nadmierne wydłużanie pojedynczych sekcji tnących kosiarek jest ograniczone zdolnością precyzyjnego kopiowania nierówności terenu. Stąd, zwiększenie szerokości roboczej w celu podniesienia wydajności pracy agregatu przy jednoczesnym zagwarantowaniu dokładności kopiowania terenu jest możliwe dzięki opcji połączenia dwóch lub trzech niezależnych kosiarek z ciągnikiem. W przypadku zespołu trzech kosiarek łączna szerokość robocza może dochodzić do 10 metrów.

 W gospodarstwach o dużych areałach trwałych użytków zielonych uzasadnione jest wykorzystanie samojezdnych kosiarek, wyposażonych w zespół z nożycowo-palcowymi lub rotacyjnymi zespołami tnącymi, o szerokości roboczej dochodzącej nawet do 14 m. Wydajność tych maszyn, odpowiednio do szerokości roboczej i prędkości jazdy kształtuje się na poziomie do 10 ha/h.
 Co prawda kosiarki rotacyjne, a szczególnie dyskowe są przystosowane do pracy z dużymi prędkościami roboczymi tym niemniej trzeba pamiętać, że wraz ze wzrostem prędkości jazdy znacznemu pogorszeniu może ulec jakość cięcia masy zielonej, co nie pozostaje bez wpływu na wysokość ponoszonych strat i stan pozostawionej murawy po przejeździe maszyny. W odróżnieniu od rozwiązań nożycowych, w kosiarkach rotacyjnych nie ma bowiem dwóch krawędzi tnących, zaś zjawisko cięcia jest możliwe dzięki bezwładności ścinanej masy roślinnej. Utrzymanie wysokiej jakości pracy jest zaś możliwe dzięki zachowaniu odpowiedniej relacji prędkości liniowej noży na obwodzie w stosunku do prędkości jazdy maszyny. Wynika stąd, że przy wysokich prędkościach jazdy maszyny, dyski kosiarek mogą obracać się z prędkością przekraczającą 3000 obr./min. Tak duża prędkość obrotowa stwarza oczywiście znaczne zagrożenie w przypadku urwania się nożyka lub odrzucenia kamienia, stąd pomimo zastosowania fartuchów ochronnych konieczne jest zachowanie bezpiecznej, tj. wynoszącej co najmniej 50 m odległości osób mogących znaleźć się w pobliżu pracującej maszyny.

Kosiarki z kondycjonerami
Szczególnie wartościową cechą kosiarki rozpatrywaną przez pryzmat oceny jakości pracy jest opcja jej połączenia z urządzeniami do kondycjonowania, czyli wstępnej obróbki masy zielonki bezpośrednio po jej ścięciu. Do tego celu przeznaczone są tzw. kondycjonery, do których zalicza się spulchniacze lub zgniatacze pokosu. Dzięki zastosowaniu takich rozwiązań stwarza się sprzyjające warunki do skrócenia czasu pozostawania materiału roślinnego na powierzchni użytku zielonego, rozluźniona masa roślinna podlega bowiem łatwiejszemu i szybszemu przesuszaniu.

 Spulchniacz pokosu, połączony z kosiarką i wyposażony w nastawne blachy, umożliwia rozłożenie ściętej masy na całej szerokości koszenia, co nie tylko ułatwia konwekcyjne suszenie, ale eliminuje także konieczność podejmowania zabiegu przetrząsania bezpośrednio po skoszeniu masy roślinnej. Możliwość ograniczenia tą drogą liczby zabiegów przetrząsania zielonki jest równoznaczna zarówno z oszczędnościami nakładów pracy, czasu i kosztów, ale i ograniczeniem strat suchej masy. Każde przetrząsanie, jak wynika z szeregu badań i obserwacji, jest bowiem związane z ponoszeniem strat w wysokości ok. 1-2% suchej masy, uzależnionych m.in. od wilgotności roślin. Zastosowanie spulchniacza pokosu, jak podkreśla wielu specjalistów, pozwala – dzięki odpowiedniemu przygotowaniu masy roślinnej i przebiegowi procesów biochemicznych w skoszonej zielonce – na uzyskanie wyższej jakości zakiszanej paszy. Zastosowanie spulchniaczy pokosów nie zwalnia jednak od zwrócenia uwagi na zróżnicowanie skuteczności ich działania i oceny tej skuteczności przez pryzmat rozwiązań konstrukcyjnych. Przykładowo, spulchniacze wyposażone w palce z tworzyw sztucznych działają na zielonkę mniej intensywnie w porównaniu z palcami stalowymi. Z punktu widzenia jakości oddziaływania na skoszony materiał roślinny ważny jest również kształt bijaków spulchniacza, prostych lub zbliżonych kształtem do liter: V, Y i U. Najczęściej w spulchniaczach montowane są bijaki w kształcie litery V, charakteryzujące się relatywnie niskim zapotrzebowaniem na moc do napędu oraz wysoką jakością pracy, wyrażaną szybkim schnięciem poddanej rozbiciu zielonki. Spulchniacze pokosów są szczególnie polecane do obróbki masy koszonej trawy. Intensywność działania spulchniacza pokosów jest regulowana prędkością obrotową wirnika oraz wielkością roboczej szczeliny między obudową a końcami bijaków umieszczonych na wirniku.
 Zgniatacz pokosu, montowany najczęściej na kosiarce dyskowej, charakteryzuje się wyposażeniem w zespół walców zgniatających, które w ofercie poszczególnych firm mogą różnić się budową i materiałem wykonania. W praktyce wyróżnia się walce pokryte gumą, warstwą poliuretanową lub wykonane ze stali, a także gładkie, ząbkowane bądź rowkowane, przy czym rowki mogą być ułożone prosto albo śrubowo. Regulowanym parametrem cechującym pracę walców jest siła ich wzajemnego docisku, dostosowywana do gatunku koszonych i poddawanych kondycjonowaniu roślin. Ze względu na efekty działania, zgniatacze pokosu najczęściej zaleca się do kondycjonowania zielonek grubołodygowych, w tym koniczyny i lucerny. Dzięki ścieraniu wosku z powierzchni łodyg i równocześnie wyciskaniu wody osiąga się znaczne przyspieszenie procesu wysychania masy roślinnej. Zgniatacze pokosu są wrażliwe na udział kamieni w skoszonej zielonce, co tym samym narzuca zakres ich wykorzystania.

 Istotną cechą nowoczesnych kosiarek wyposażonych w zgniatacze pokosów jest zastosowanie hydropneumatycznej regulacji docisku walców zgniatających, a także opcja przeprowadzania regulacji z kabiny ciągnika. Dzięki temu operator ciągnika może w łatwy sposób dostosowywać intensywność zgniatania do aktualnych warunków charakteryzujących przykładowo zmiany plonu roślin.
 W produkcji kosiarek, również tych w wersji ze spulchniaczami i zgniataczami pokosów specjalizuje się szereg zarówno krajowych, jak i zagranicznych producentów. Tym łatwiej jest dobrać do wymagań gospodarstwa jeden z modeli takich firm jak: Class, Kuhn, Kverneland, Niemeyer, Pöttinger, Sipma, SaMasz i inne. Na ogół modele kosiarek oferowane przez wymienione firmy stanowią typoszereg rozwiązań zróżnicowanych przede wszystkim pod względem szerokości roboczej, ale i opcjonalnego wyposażenia służącego realizacji głównego (koszenie) i uzupełniających (roztrząsanie, zgniatanie pokosu i inne) celów roboczych.
 Poszczególne firmy wprowadzają na rynek coraz nowocześniejsze grupy rozwiązań technicznych kosiarek, kładąc silny nacisk na funkcjonalność ich użytkowania i zakres realizowanych zadań roboczych. Wyrazem funkcjonalności użytkowania jest przykładowo powszechne wykorzystanie hydrauliki ułatwiającej sterowanie pracą maszyny, jej położeniem roboczym i transportowym. Funkcjonalność użytkowania nowoczesnych kosiarek, szczególnie trzysekcyjnych wyraża się również poprzez możliwość wyboru opcji układania pokosu w jeden lub trzy wały o zadanej szerokości, odpowiednio do ustawienia pochylni formujących wał lub wały ze skoszoną zielonką.

Przetrząsanie i zgrabianie materiału roślinnego
Proces doprowadzenia skoszonej zielonki do odpowiedniej wilgotności, obok przebiegu pogody jest uwarunkowany sprawnym przetrząsaniem masy roślinnej. Sprawność wyraża się w danym przypadku liczbą przeprowadzonych zabiegów przetrząsania, a ta powinna być możliwie jak najmniejsza. Jest to w pełni uzasadnione: im mniej przejazdów agregatem ciągnikowym, tym niższe zużycie paliwa na jednostkę zebranej masy zielonki, a ponadto, co jest szczególnie ważne – mniejsze ugniatanie podłoża użytków zielonych przez koła ciągnika. Z ugniataniem podłoża kołami, szczególnie na terenach o dużej wilgotności wiąże się pozostawianie na powierzchni uciążliwych kolein, stąd istotne znacznie przykłada się do poszukiwania rozwiązań, które pozwalają na ograniczenie liczby przejazdów roboczych. Jednym z takich rozwiązań jest połączenie czynności koszenia z równoczesną pracą spulchniacza lub zgniatacza pokosów. Częstotliwość przetrząsania masy podsuszanej zielonki jest uwarunkowana m.in. plonem roślin i dokładnością pracy urządzeń do przetrząsania.

 Dokładność przetrząsania zielonki zależy od konstrukcyjnych cech specjalistycznych maszyn i narzędzi, a także ich regulacji, odpowiednio do warunków panujących w miejscu pracy. Cechą nowoczesnych przetrząsaczy jest możliwość precyzyjnego kopiowania nierówności terenu, niezależnie od szerokości roboczej urządzenia. Wysoką równomierność przetrząsania masy w kierunku podłużnym i poprzecznym uzyskuje się na ogół w przypadku niskich prędkości roboczych. Praca z niższymi prędkościami jazdy wpływa jednak na zmniejszenie wydajności realizacji zabiegu. Zwiększenie powierzchni przetrząsania zielonki w ciągu godziny osiąga się tym samym przez dobór przetrząsaczy o większej szerokości roboczej.
 Prawidłowy dobór sprzętu technicznego do danych wymagań dotyczących wydajności pracy i innych wskaźników, szczególnie związanych z jakością przetrząsania, ułatwia bogata oferta rynkowa przetrząsaczy. Oferta ta obejmuje konstrukcje urządzeń różniących się sposobem napędu zespołów roboczych (aktywnych i biernych), szerokością, liczbą wirników przetrząsających (jeśli stanowią element konstrukcji) i ich średnicą, sposobem zmiany położenia z roboczego w transportowe i odwrotnie, opcją połączenia z ciągnikiem (rozwiązania zawieszane i przyczepiane), budową elementów roboczych bezpośrednio oddziaływujących na masę roślinną i innymi cechami funkcjonalnymi.

 Znacznym zróżnicowaniem pod względem konstrukcyjnych i użytkowych cech wyróżnia się także dostępny na rynku sprzęt przeznaczony do zgrabiania masy zielonej. Podobnie jak w przypadku przetrząsaczy jednoznacznie określone są również cele stawiane działaniu zgrabiarek. Cele te obejmują minimalizację strat w czasie zabiegu, a także dokładność i jakość pracy. Te ostatnie cechy szczególnie odnoszą się do formowania wałka, który powinien charakteryzować się odpowiednią proporcjonalnością wymiarów i jednocześnie zachowaniem w miarę możliwości stałych wymiarów w przekroju podłużnym i poprzecznym, co w późniejszym etapie wykazuje istotny wpływ na wykorzystanie potencjalnej wydajność maszyn zbierających. Wykorzystanie pełnej wydajności tej grupy maszyn wiąże się w tym przypadku z doborem takich zgrabiarek, które charakteryzują się odpowiednią liczbą zespołów roboczych i są przystosowane do formowania wałów o określonej masie jednostkowej. Wielkość wału reguluje się liczbą przejazdów roboczych, zmianą odległości między głowicami pojedynczych zespołów i odpowiednim ustawieniem ekranów ograniczających. Wysokie wymagania dotyczące jakości formowania wałów w największym stopniu spełniają zgrabiarki karuzelowe. Maszyny te są wyposażane w specjalne ekrany ograniczające, które ułatwiają przygotowanie wału i równocześnie służą do ustalenia jego szerokości. Charakterystyczną tendencją w doskonaleniu konstrukcji zgrabiarek jest zwiększanie liczby ramion grabiących i liczby montowanych do ramion palców sprężystych, co pozwala na zmniejszenie ich prędkości i jednocześnie zmniejszenie intensywności oddziaływania palców na zgrabiane rośliny i powstające z tego tytułu straty masy roślinnej. Straty te mogą dochodzić od 1% do nawet 20% i zależą od wilgotności i gęstości rozrzuconej masy roślinnej, a także zastosowanego rozwiązania konstrukcyjnego zgrabiarki. Jak wskazują wyniki licznych badań, spośród dostępnych rozwiązań zgrabiarek i przetrząsaczo-zgrabiarek, najbardziej przydatne do zgrabiania podsuszonych zielonek są maszyny z aktywnymi zespołami roboczymi. By delikatniej oddziaływać na masę roślinną i dokładniej ją zgrabiać, nowoczesne zgrabiarki karuzelowe charakteryzują się wyposażeniem w odchylane do tyłu (względem promienia) ramiona, a także wyposażeniem w podwójne koła podporowe i różnej długości palce zamocowane pionowo w dwóch rzędach. W zgrabiarkach z czterema zespołami karuzelowymi układającymi wał centralnie, szerokość zgrabiania może wynosić nawet do 13 m.

Przetrząsaczo-zgrabiarki
Specjalizacja zadań roboczych w przypadku przetrząsaczy i zgrabiarek decyduje z jednej strony o wysokiej jakości i dokładności ich działania, z drugiej jednak przekłada się na ich stosunkowo wyższą cenę jednostkową w porównaniu z uniwersalnymi rozwiązaniami, do których zalicza się oferowane również na krajowym rynku przetrząsaczo-zgrabiarki. Użytkowanie maszyn wyspecjalizowanych tylko w przetrząsaniu bądź zgrabianiu jest uzasadnione głównie w gospodarstwach o bardzo dużym areale użytków zielonych lub w jednostkach świadczących usługi na rzecz gospodarstw rolnych produkujących pasze objętościowe.
 Możliwość połączenia dwóch funkcji roboczych w jednym urządzeniu, tj. przetrząsania i zgrabiania decyduje o uniwersalności wykorzystania przetrząsaczo-zgrabiarek w gospodarstwach. Oferowane na rynku przetrząsaczo-zgrabiarki są budowane w wersji napędzanej (wałkiem odbioru mocy ciągnika) i w wersji beznapędowej. Poza tym, wyróżnia się dwie podstawowe opcje agregatowania z ciągnikiem: przyczepianą i zawieszaną. Charakterystyczną cechą konstrukcyjną przetrząsaczo-zgrabiarek jest na ogół mniejsza szerokość robocza w porównaniu z urządzeniami przeznaczonymi do realizacji tylko pojedynczych zadań (przetrząsania lub zgrabiania). Użytkowanie tego typu rozwiązań jest tym samym uzasadnione głównie w gospodarstwach o mniejszych areałach użytków zielonych. Przetrząsaczo-zgrabiarki zaliczają się do urządzeń o stosunkowo niewielkim zapotrzebowaniu na moc, stąd w mniejszych gospodarstwach mogą współpracować z ciągnikami o mniejszej mocy.
 Istotną cechą wyróżniającą maszyny do przetrząsania i zgrabiania jest łatwość przestawiania z pozycji roboczej w transportową i odwrotnie. Sposób przeprowadzania tej czynności zależy od szerokości roboczej maszyn i liczby zespołów przeznaczonych do przetrząsania lub zgrabiania. W wersjach maszyn o większej szerokości roboczej stosuje się najczęściej hydrauliczne wspomaganie (za pomocą siłowników) przy składaniu i rozkładaniu zespołów roboczych, szczególnie do położenia pionowego. Cechą nowoczesnych przetrząsaczo-zgrabiarek, podobnie jak pojedynczych przetrząsaczy i zgrabiarek jest przystosowanie przez producentów do poruszania się po drogach z dużymi prędkościami jazdy podczas transportu, dochodzącymi do 40 km/h, przy równoczesnym zapewnieniu stabilności maszyny, tj. bez kołysania i pogarszania właściwości trakcyjnych ciągnika.
 W produkcji przetrząsaczo-zgrabiarek, a także wersji przystosowanych do przeprowadzania pojedynczych zadań roboczych (przetrząsania i zgrabiania) specjalizuje się wiele, zarówno krajowych jak i zagranicznych firm. Doboru specjalistycznych maszyn i urządzeń można dokonać z oferty takich producentów jak: Agromex, Akpil, Bartmet, Jar-Met, Mesko-Rol, Pol-Mot, Promar, SaMasz, Sipma, Unimetal, Witospol, Krone, Kuhn, Kverneland, Niemeyer, Pöttinger, Vicon i inne.

Tags: gospodarka paszowa , pasze , zielonki , żywienie