|
Specyfika produkcji wysokiej jakości pasz objętościowych, do których zalicza się kiszonki i sianokiszonki polega na konieczności stworzenia warunków eliminujących dostęp powietrza do podlegającej procesom fermentacji masy zielonej. Stworzenie takich warunków, obok ugniecenia lub sprasowania masy zielonej wymaga jeszcze jej szczelnego przykrycia lub osłonięcia, a to nie byłoby możliwe bez … odpowiednio dobranej folii.
Każda z technologii produkcji kiszonki lub sianokiszonki z podsuszonych zielonek, a zalicza się do nich konserwację masy w naziemnych silosach, pryzmach, balotach, a także rękawach kończy się zabiegiem związanym z użyciem folii. Aby folia w produkcji pasz objętościowych właściwie spełniała swoje funkcje konieczne jest umiejętne podejście nie tylko do etapu jej bezpośredniego wykorzystania, ale i etapów obejmujących planowanie i zakup, przechowywanie, a także utylizację po zakończeniu procesu skarmiania zwierząt.
Umiejętność prawidłowego doboru i użycia folii bezsprzecznie przekłada się na jakość produkowanych pasz objętościowych i wysokość potencjalnie ponoszonych strat składników pokarmowych w zakiszanej masie roślinnej.
Pełne poznanie funkcjonalnych cech folii stosowanej w produkcji pasz objętościowych dla bydła i innych przeżuwaczy niewątpliwie ułatwia jej prawidłowy dobór i wykorzystanie w danych warunkach przygotowywania sianokiszonki w gospodarstwie.
Co warto wiedzieć na temat folii?
Warto wiedzieć, że folia przeznaczona do owijania balotów z podsuszoną masą zielonki jest produkowana przy wykorzystaniu dwóch głównych metod, tj. metody wylewania i wydmuchiwania.
Folia produkowana metodą wylewania charakteryzuje się bardzo wysoką elastycznością, co wyraża się znacznym wydłużaniem przy rozciąganiu przy jednocześnie niewielkich oporach towarzyszących rozciąganiu. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, że ten typ folii ulega znacznemu zwężeniu w czasie wydłużania, co niewątpliwa wymaga uwzględnienia w zasadzie owijania balotu przeznaczoną do tego celu maszyną.
Natomiast folia produkowana metodą wydmuchiwania wyróżnia się mniejszym zwężaniem rozciąganego pasa i jednocześnie wykazywaną tendencją do kurczenia się po rozciągnięciu. Folie produkowane metodą wydmuchu na ogół lepiej ograniczają dostęp tlenu do zamkniętej w balocie masy paszy objętościowej.
Z punktu widzenia zjawisk towarzyszących owijaniu balotów z masą paszy korzystniejszymi cechami charakteryzuje się folia dmuchana. Dzięki większemu oporowi stawianemu przy rozciąganiu oraz tendencji do kurczenia się można w efekcie uzyskać bardziej dokładne opięcie balotu owijaną folią. Równocześnie, silne wzajemne przyleganie poszczególnych warstw w połączeniu z silnym sklejaniem sprzyjają uzyskaniu bardzo szczelnej warstwy osłaniającej balot, odpornej na przepuszczanie powietrza atmosferycznego do wnętrza masy.
Zdj. 1. Sprasowany balot z sianokiszonką nie powinien pozostawać bez owinięcia folią dłużej niż dwie godziny 
Ważnym kryterium oceny jakości folii przeznaczonej do owijania balotów jest również liczba warstw roboczych. Folie starszego typu na ogół wyróżniały się pojedynczą warstwą roboczą, co przekładało się na ich stosunkowo niską wytrzymałość mechaniczną, a to w konsekwencji prowadziło do większej podatności na uszkodzenia mechaniczne. Takich folii nie zaleca się już używać do owijania balotów. Tym bardziej, że na rynku dostępne są znacznie korzystniejsze pod względem cech funkcjonalnych, przede wszystkim zaś wytrzymałości folie wielowarstwowe.
 Zdj. 2. Sprawnie działająca owijarka stanowi podstawę osiągnięcia wysokiej jakości sianokiszonki w balotach
Wielowarstwowe, najczęściej trzywarstwowe folie kiszonkarskie charakteryzują się tym, że każda z warstw spełnia określone funkcje robocze przekładające się na wysoką jakość oceny folii. Zewnętrza warstwa folii z charakterystycznym barwnikiem zabezpiecza pozostałe warstwy i równocześnie kiszonkę przed niesprzyjającym wpływem promieniowania ultrafioletowego. Cechą wyróżniającą wewnętrzną warstwę folii, poza barwnikiem jest pokrycie klejem, który spełnia funkcje łączenia nakładanych pasów folii na balot i tworzenia nieprzepuszczalnej dla powietrza atmosferycznego warstwy izolującej. Natomiast znajdująca się między zewnętrzną i wewnętrzną warstwa środkowa folii jest odpowiedzialna za jej odpowiednią wytrzymałość mechaniczną, a tym samym i odporność na uszkodzenia. Warstwa ta jest najczęściej wykonywana z polietylenu. Poza foliami trójwarstwowymi w praktyce znane i dostępne są również folie składające się z pięciu warstw.
Współcześnie produkowane, wielowarstwowe folie spełniają wysokie kryteria jakości wykonania i z powodzeniem są w stanie zagwarantować odpowiednią jakość uszczelnienia warstwy pokrywającej balot z sianokiszonką. Oczywiście jakość uszczelnienia jest w tym przypadku również bezpośrednio związana z dokładnością pracy owijarki do balotów, ale to już oddzielny temat, przedstawiony w odrębnym punkcie.
Podsumowując zagadnienie oceny najważniejszych cech wyróżniających folię przeznaczoną do owijania na balotach z sianokiszonką można wskazać na następujące czynniki, którymi powinna charakteryzować się folia:
■ dostatecznie duża wytrzymałość mechaniczna w efekcie sprzyjająca odporności na uszkodzenia, a w szczególności przebicie,
■ wysoka zdolność do klejenia, wyrażana dobrym przyklejaniem do powierzchni zewnętrznej folii przy równoczesnej odporności na przyklejanie się do innych materiałów, w tym przypadku masy zielonej,
■ wysoka skuteczność zabezpieczenia przed niepożądanym, a zarazem szkodliwym działaniem promieni ultrafioletowych,
■ wyeliminowanie zawartości toksycznych składników, które w przypadku dostania się do organizmu zwierząt mogłyby zagrażać ich zdrowiu i życiu,
■ łatwość zagospodarowania (utylizacji) po usunięciu z powierzchni balotu.
Niewątpliwie w gestii producenta leży wypełnienie przytoczonych wymagań stawianych folii i jej jakości. Nie oznacza to jednak, że i nabywca folii nie może przyczynić się do zachowania odpowiednich cech jakościowych plastikowych powłok przeznaczonych do owijania balotów, a także przykrywania silosów i pryzm z paszą.
Do wyboru, do koloru
Dostępna na rynku folia jest oferowana w kilku kolorach. Do najbardziej rozpowszechnionych w bezpośrednim użytkowaniu zalicza się folie w jasnych kolorach: białym i w odcieniu zielonym. I jest to w pełni uzasadnione. Zgodnie z prawami fizyki powierzchnia o jasnym kolorze odbija promienie słoneczne, a to nie
pozostaje bez wpływu na utrzymanie optymalnej temperatury masy wewnątrz balotu. Ograniczenie wzrostu temperatury paszy w efekcie przeciwdziałania nagrzewaniu promieniami słonecznymi sprzyja prawidłowemu przebiegowi procesu kiszenia i zapobiega potencjalnemu obniżeniu wartości odżywczej.
Alternatywna opcja, jaką jest ciemna, najczęściej czarna folia przeznaczona do owijania zakiszanej paszy objętościowej charakteryzuje się wysokim stopniem absorpcji promieni słonecznych, co w wyniku nagrzewania powierzchni może prowadzić do niekorzystnego wzrostu temperatury wewnątrz balotu.
Ważne zasady przechowywania
Istotą zachowania odpowiednich cech jakościowych folii po jej nabyciu na potrzeby sporządzania sianokiszonek jest przestrzeganie określonych zasad przechowywania w gospodarstwie. Do przechowywania rolek z folią zaleca się przygotowanie miejsca suchego i zaciemnionego, o ograniczonym dostępie promieni słonecznych, które mogą stać się źródłem rozkładu stabilizatora UV. Temperatura przechowywania w zasadzie nie wykazuje bezpośredniego wpływu na jakość folii, tym niemniej, o ile to możliwe zaleca się utrzymanie temperatury na poziomie kilkunastu stopni Celsjusza.
Pomieszczenie przeznaczone do składowania folii powinno również zapewniać bezpieczeństwo. Bezpieczne przechowywanie to takie, które nie dopuszcza do bezpośredniego kontaktu folii ze środkami chemicznymi, a szczególnie nawozami, pestycydami, rozpuszczalnikami i olejami mineralnymi, w tym benzyną, olejem napędowym i olejami przeznaczonymi do silników i układów hydraulicznych ciągników i maszyn rolniczych. Środki te, w przypadku bezpośredniego kontaktu z folią mogą powodować jej uszkadzanie, a w późniejszym czasie także zanieczyszczanie owijanej paszy objętościowej.
Najkorzystniej, na czas przechowywania pozostawić rolki z folią w oryginalnych opakowaniach kartonowych. W przypadku dużej liczby kartonów można je ustawić na palecie, co z jednej strony ogranicza bezpośredni kontakt z betonowym, często wilgotnym podłożem, z drugiej zaś ułatwia w razie potrzeby przemieszczanie pakietu rolek przy wykorzystaniu nośnika widłowego.
Jeśli bieżący, nowy sezon rozpoczyna się w gospodarstwie z zapasem folii pozostałej jeszcze z ubiegłego roku, to taka folia wymaga zużycia w pierwszej kolejności, niezależnie od nowo kupionych rolek.
Ważne zasady przygotowania
Ocena funkcji roboczych spełnianych przez folię jest w znacznej mierze uwarunkowana przestrzeganiem określonym zasad jej przygotowania na etapie bezpośrednio poprzedzającym owijanie na balocie. Na ogół zaleca się, aby na dobę przed owinięciem folia była przechowywana w temperaturze przekraczającej 15°C. Dzięki temu sprzyja się osiągnięciu optymalnych warunków klejenia na balocie. Aby ograniczyć ewentualne uszkodzenia folii wynikające z jej nieostrożnej obsługi rolka powinna do czasu założenia w maszynie pozostawać w kartonie. W czasie przewożenia rolek z folią trzeba zwrócić uwagę na to, by nie znajdowały się w pobliżu źródeł emitujących ciepło (np. silników), co mogłoby prowadzić do obniżenia ich wartości użytkowej.
Równolegle z folią, przygotowaniu do zabiegu owijania podlega również maszyna – owijarka. Przed rozpoczęciem sezonu wymagane jest sprawdzenie wszystkich ruchomych części zespołu odpowiedzialnego w owijarce za nanoszenie folii na powierzchnię balotu. Kontroluje się stan łożysk i ich ewentualne luzy, a także zużycie i czystość innych elementów, odpowiedzialnych chociażby za przesuw folii z rolki na owijaną bryłę paszy. Szczególnie zwraca się uwagę na usunięcie wszelkich pozostałości środków konserwujących, ewentualnie rdzy i resztek kleju. Zarówno środki konserwujące maszynę w okresie zimowym jak i substancje używane do ich usuwania, w szczególności bazujące na rozpuszczalnikach i ich pochodnych stanowią zagrożenie dla czystości i zachowania cech użytkowych folii. Poza elementami owijarki pośredniczącymi w nakładaniu folii istotne jest również sprawdzenie stanu noży odcinających, głównie ich czystości i ostrości. Zaleca się skontrolowanie, szczególnie po okresie zimowego przechowywania stanu gumowej płachty zrzutowej (jeśli rozwiązanie to zainstalowano w maszynie) służącej łagodnemu opuszczaniu balotu na powierzchnię podłoża, zapobiegającemu uszkodzeniu folii owiniętej na balocie.
Ważne zasady owijania
Osiągnięcie wysokiej jakości zakiszanej paszy objętościowej jest uwarunkowane precyzyjnym owinięciem balotów. Używana do owijania balotów folii charakteryzuje się grubością 0,025-0,030 mm i szerokością wynoszącą najczęściej 50 lub 75 cm.
Dokładność owijania polega na tym, aby uzyskać wstępny naciąg folii rzędu 55-70%, a także doprowadzić do wzajemnego zachodzenia na siebie (w granicach 50%) kolejnych pasów folii. W przypadku folii o szerokości 50 cm i 75 cm założenie wynosi odpowiednio minimum 21 cm i 31 cm. W praktyce, po jednokrotnym owinięciu balotu, w każdym jego punkcie powinny znajdować się dwie warstwy folii. Prawidłowo przygotowany balot do zakiszania charakteryzuje się okryciem, które składa się z czterech warstw folii (w systemie 2 + 2 z 50%-owym zachodzeniem warstw). Gdy zakiszany materiał roślinny cechuje się silnym podsuszeniem z dużym udziałem twardych włókien lub balot został nieprawidłowo uformowany, to wówczas zaleca się nałożenie 6-8 warstw folii.
  Ogólne zasady pokrywania balotu dotyczą nie tylko pracy z folią, ale i czasu wykonania zabiegu. Balot powinien zostać owinięty w ciągu dwóch godzin od chwili jego uformowania. W przeciwnym wypadku dochodzi do zainicjowania niekorzystnych procesów chemicznych w masie zielonki, które prowadzą do znacznego obniżenia jakości zakiszanej paszy.
Istotne znaczenie dla przebiegu owijania balotów wykazuje również stan pogody w trakcie wykonywania zabiegu. Ewentualne, nawet niewielkie opady deszczu mogą prowadzić do osiadania kropel wody na powierzchni folii. Gdy woda w rozdrobnionej postaci dostaje się między warstwy nakładanej folii, to wówczas osłabia się siłę jej klejenia doprowadzając do ryzyka wnikania powietrza do wnętrza balotu. A to oznacza możliwość zainicjowania procesów degradacji jakości sianokiszonki w balocie.
Aby spełnić szczegółowe cele stawiane na etapie okrywania balotów folią konieczne jest zastosowanie nowoczesnych rozwiązań technicznych owijarek, oferowanych przez większość firm specjalizujących się w produkcji maszyn używanych w technologiach przygotowania pasz objętościowych. Wyróżniającą cechą oferowanych na rynku owijarek jest rozwój ich konstrukcji pod kątem automatyzacji wybranych czynności, w tym samozaładunku balotu. Obok najbardziej rozpowszechnionych owijarek budowanych jako pojedyncze, jednoczynnościowe maszyny w wersji przyczepianej bądź zawieszanej na TUZ ciągnika, w praktyce dostępne są również praso-owijarki (stanowiące połączenie prasy z owijarką na jednym podwoziu), a także prasy z opcją owijania balotu w komorze prasowania. Przykładowo w praso-owijarkach, zakres automatyzacji czynności roboczych uwzględnia: wiązanie balotu, otwarcie tylnej klapy, przemieszczenie balotu, zamknięcie tylnej klapy, owijanie folią i rozładunek.
Spośród szeregu techniczno-eksploatacyjnych cech charakteryzujących działanie owijarek szczególne znaczenie przywiązuje się do dokładności wyregulowania i pracy zespołu odpowiedzialnego za naciągnięcie folii w trakcie jej nakładania na balot. W przypadku cylindrycznych i prostopadłościennych balotów naciągnięcie folii powinno wynosić odpowiednio ok. 70% i 55-65%. Baloty prostopadłościenne, z racji kształtu i udziału ostrych krawędzi bardziej obciążają folię, stąd jej naciąg powinien być mniejszy w porównaniu z balotami cylindrycznymi.
Niedostateczne naciągnięcie może być powodem wnikania do wnętrza balotu powietrza i pogarszania jakości sianokiszonki. Ponadto, wraz z osłabianiem naciągu zwiększa się zużycie folii. Natomiast nadmierny naciąg folii prowadzi do pogorszenia jej właściwości mechanicznych i zmniejszenia grubości nakładanej warstwy. Ponadto, za mocnemu naciągnięciu towarzyszy zmniejszenie szerokości folii, którą pokrywa się balot, co nie pozostaje bez wpływu na ryzyko wzrostu przepuszczalności powietrza i pogorszenie jakości paszy.
Warto zwrócić uwagę na to, że jakość owinięcia balotu, a poprzez to jakość sporządzanej sianokiszonki, obok dokładności pracy owijarki zależy również od stanu, a dokładnie regularności kształtów balotu przeznaczonego do owijania. Im baloty są bardziej nieforemne, tym trudniej uzyskać szczelne pokrycie ich powierzchni warstwą folii. Konsekwencją owijania nieforemnych balotów jest często nakładanie różnej liczby warstw folii w poszczególnych miejscach balotu, co może osłabiać skuteczność ochrony jego wnętrza przed wnikaniem powietrza.
Regularność kształtów sformowanego balotu jest uwarunkowana równomiernością jego zwinięcia przez prasę. Poza dokładnością działania prasy istotne znaczeniem ma w tym przypadku również sposób owinięcia balotu po sprasowaniu, który uwzględnia dwie opcje: z wykorzystaniem sznurka i siatki. Owinięcie sprasowanego balotu siatką sprzyja zachowaniu regularności jego kształtu i w efekcie ułatwia szczelne owinięcie folią.
Oddzielny rozdział stanowi szeregowe owijanie większej liczby balotów z paszą objętościową. Kluczową zaletą pracy maszyn przeznaczonych do tego celu jest znaczne, bo dochodzące do 60% obniżenie kosztów ponoszonych na zużywaną folię, wynikające z oszczędności folii w efekcie owijania jedynie walcowej powierzchni balotów. Specjalistyczne maszyny są na ogół przeznaczone do owijania zarówno balotów cylindrycznych jak i wielkogabarytowych kostek prostopadłościennych.
Ważne zasady transportu i układania
Zadania transportowe w technologii produkcji sianokiszonki w balotach łączy się z ich bezpiecznym rozładunkiem i składowaniem na okres przechowywania. Są to złożone czynności, bowiem wymagają dużej ostrożności przy przemieszczaniu balotów z uwagi na możliwość uszkodzenia folii, które przekłada się na znaczne obniżenie jakości zakiszanej masy roślinnej. W przypadku uszkodzenia powierzchni folii zalecane jest jej natychmiastowe zaklejenie. Bele składuje się w jednej lub 2-3 warstwach (w przypadku wyższej zawartości suchej masy w kiszonce), najkorzystniej w pozycji prostej (na płaskim końcu). Przy transporcie bel zaleca się zachowanie najwyższej ostrożności lub rezygnację z ich przemieszczania przez okres co najmniej pierwszych czterech tygodni po owinięciu. Wybrane do składowania miejsce powinno być równe i suche, a także, jeśli to możliwe, nie położone pod drzewami lub w pobliżu stromych stoków, z ograniczonym dostępem dla zwierząt (szczególnie kotów), które mogą uszkadzać folię.
Folia wymagana w technologii produkcji kiszonek i sianokiszonek znajduje się w ofercie wielu, zarówno krajowych jak i zagranicznych firm, stąd jej nabycie na ogół nie nastręcza większych trudności. Pozostaje jedynie kwestia kosztów, jakie trzeba ponieść na zakup folii. Koszty te mogą kształtować się w stosunkowo szerokim zakresie. Obok kryterium kosztów, przy zakupie folii warto kierować się również marką firmy na rynku, by w ten sposób zagwarantować wysoką jakość produktu przeznaczonego do jakże odpowiedzialnego zadania, jakim jest owijanie balotów z sianokiszonką.
Wiele firm, w swojej ofercie, obok folii do balotów ma również folię przeznaczoną do pokrywania silosów i pryzm z sianokiszonką. Przeznaczona do takiego wykorzystania folia wyróżnia się większą grubością i wytrzymałością. Właściwy dobór folii do wymagań związanych z formowaną pryzmą lub silosem ułatwia stosunkowo szeroki zakres wymiarowy oferowanych na rynku folii.
|
