Produkcja drobiarska w Polsce, a szczególnie chów drobiu rzeźnego opiera się między innymi na kontrolowanym tworzeniu „zestawów komercyjnych” w postaci krzyżówek kur dających najlepsze efekty produkcyjne (wielkość i kształt tuszki, wielkość mięśni – piersiowego, nóg), których podstawą są takie parametry jak: szybkie tempo wzrostu, małe otłuszczenie, dobre wykorzystanie paszy, zdrowotność nóg.

Dla potrzeb konsumenta wykorzystuje się międzyrasowe lub międzyliniowe (cztero-, lub pięciokrotne), uzyskując w ten sposób najlepszy materiał genetyczny o najbardziej pożądanych przez producenta cechach użytkowych. Materiał rodzicielski (kogutki, kury) pochodzący z centrów hodowlanych rozmnaża się w fermach prarodzicielskich. Uzyskane mieszańce określone zostały mianem brojlerów (ang. broil – piec, przypiekać). Kurczęta mięsne – brojlery tuczy się w okresie 6-8 tygodni, do osiągnięcia średniej masy ciała 2,0 kg, przy średnim zużyciu paszy 1,8 kg/kg masy oraz średniej masie tuszki 1,5 kg, w tym 22% udziale mięśnia piersiowego oraz 20% udziale mięśni nóg.

Jakie czynniki wpływają na poprawienie jakości tuczu brojlera kurzego?
Na użytkowość brojlera oprócz genotypu, olbrzymi wpływ wywiera także technika lęgu, żywienie oraz profilaktyka odchowu. Przed przystąpieniem do cyklu produkcyjnego przeprowadza się selekcję piskląt z wadami dziedzicznymi, selekcję wynikającą z niedoboru składników mineralnych i witamin, eliminację piskląt odwodnionych lub zbyt nawodnionych w wyniku błędów techniki lęgu. Nie bez znaczenia są także warunki transportu piskląt brojlera na fermę. Transport musi przebiegać sprawnie, samochodem odkażonym, klimatyzowanym (temp. 20-22ºC, przy wilgotności 65-75%) w opakowaniach wielokrotnego użytku, wyścielonych wełną drzewną, zapobiegającą uszkodzeniu piskląt.
 W okresie wychowu producent powinien zapewnić ptakom odpowiednie warunki zoohigieniczne, opiekę weterynaryjną – szczepienia, leczenie. Ważna jest także sumienność pracowników obsługujących fermę.
 Złe przygotowanie zootechniczne do produkcji brojlera, a więc:
• nadmierne zagęszczenie ptaków na 1 m2 powierzchni kurnika,
• nieodpowiednia wentylacja,
• nieodpowiednia temperatura w kurniku (zbyt wysoka),
• zła jakość ściółki (zbyt sucha, lub zbyt wilgotna, niedostateczna jej ilość),
• zły rozstaw karmideł i poideł lub zbyt mała ich ilość (skupianie ptaków),
• wywiera negatywny wpływ na uzyskanie dobrych wyników produkcyjnych, czego efektem mogą być straty ekonomiczne producenta. Aby uniknąć podobnej sytuacji, powinno się skoncentrować całą obsługę fermy na optymalizacji warunków odchowu, co wiąże się nierozerwalnie z osiągnięciem wysokiego pułapu produkcyjnego wynikającego z dobrostanu ptaków.

 Przy produkcji brojlera należy wziąć pod uwagę następujące czynniki:

1. Wentylacja
Jej celem jest utrzymanie odpowiedniej temperatury powietrza w pomieszczeniach, niedopuszczenie do gwałtownych zmian temperatury (±5ºC) w ciągu doby, zapobieganie wysokim temperaturom (przegrzewanie ptaków), usunięcie pyłów, drobnoustrojów zagrażających zdrowiu ptaków oraz zapobieganie nagromadzeniu się gazów (CO2, H2S, NH3), równomierne rozprowadzenie świeżego powietrza, usunięcie nadmiaru pary wodnej (zapobieganie jej kondensacji).
 Utrzymanie właściwego poziomu wentylowanego powietrza w całym cyklu produkcyjnym brojlera nie jest rzeczą łatwą z uwagi na zmieniającą się masę ciała, pory roku – zmienność temperatury na zewnątrz budynku. Niejednokrotnie zła wymiana powietrza związana jest z wadliwym systemem wentylacyjnym, awariami zasilania itp. Dobrym wskaźnikiem prawidłowej wentylacji jest zachowanie się ptaków – zbyt duża wymiana powietrza – zbijanie w grupy, chowanie głowy pod skrzydła – siadanie, zbyt mała – machanie skrzydłami, ziajanie ptaków).
 W produkcji drobiarskiej stosuje się następujące rodzaje wentylacji:
a) naturalna – grawitacyjna = samoczynna,
b) naturalna ze wspomaganiem – grawitacyjno – aeracyjna = deflekcyjna,
c) naturalna kalenicowa,
d) wymuszona – mechaniczna,
e) automatyczna – sterowana komputerem.

2. Temperatura
Optymalna temperatura dla kurcząt w pierwszych dniach życia powinna wynosić pod sztuczną kwoką 30-35ºC (następnie obniża się do 24ºC), w pomieszczeniu natomiast mniej o 6-10ºC. Wraz ze wzrostem masy ciała – w ciągu 3-4 tygodni, temperaturę w pomieszczeniu obniża się do 20ºC. Przez resztę odchowu temperatura optymalna powinna wahać się w granicach 18-20ºC.

3. Wilgotność
Wilgotność względna wyrażona jest procentowym stosunkiem wilgotności bezwzględnej i maksymalnej, podanej w g/m3 powietrza. Optymalna wilgotność względna dla kur powinna wynosić 65-75% (dopuszcza się 60-80%). Źródłem wilgotności w pomieszczeniach z drobiem jest para wodna wydychana przez ptaki (tzw. ewaporacja fizjologiczna), a także para powstała w wyniku parowania ze wszystkich powierzchni mokrych (tzw. ewaporacja fizyczna) np. ze ściółki – pomiot, woda rozlana z poideł oraz woda skroplona na ścianach i suficie. Wilgoć przenikająca wraz z powietrzem zewnętrznym stanowi 5-15% ogólnej zawartości pary wodnej w powietrzu pomieszczenia. Optymalna wilgotność względna w wychowalni w pierwszych dniach życia indycząt musi wynosić 65-70%, a dla starszych ptaków 60-65%. Wilgotność względna powyżej 85% nie jest wskazana dla indyków.
 Hodowca planując, a następnie obserwując mikroklimat panujący w budynkach z ptakami, powinien zawsze analizować łącznie dwa parametry, mianowicie temperaturę i wilgotność względną, gdyż są one wskazówką informującą o niekorzystnych zmianach zachodzących w kurniku, mających wpływ na cykl produkcyjny.

4. Oświetlenie
Wykazano, iż długość dnia świetlnego w chowie drobiu ma bardzo duży wpływ na spożycie paszy przez ptaki, a tym samym na tempo ich wzrostu. Poprzez bodźce świetlne następuje bowiem stymulacja wydzielania hormonów, które z kolei przyśpieszają zarówno wzrost, jak i rozwój ptaka. Wpływają także na zachowanie się drobiu. Okres ciemności natomiast reguluje przemianę materii, pozwala także na uruchomienie ośrodków odpowiedzialnych za produkcję i uwalnianie zarówno melatoniny – hormonu związanego z wychwytywaniem wolnych rodników, uwalnianych podczas procesów przemiany materii, jak i serotoniny. Tak więc ważnym elementem wpływającym na tucz brojlerów jest komponowanie programu świetlnego zgodnego z ekonomiką produkcji fermy. Przy produkcji brojlerów ogólnie stosowanym programem jest 23S;1C czyli 23 godz. światła oraz 1 godz. ciemności. Oświetlenie hali produkcyjnej musi być jednolite, bez przestrzeni ciemnej, o takim natężeniu, by ptaki mogły swobodnie i dostatecznie pobierać wodę oraz paszę. Oświetlenie nie może być zbyt intensywne z uwagi na możliwość prowokowania drobiu do walk, a przez to okaleczania, oraz na zmniejszenie efektywności zużycia paszy. Wybór i ewentualne modyfikacje programu świetlnego muszą odbywać się na podstawie dokładnych obserwacji warunków i reakcji ptaków. W budynkach z oknami nie ma możliwości ustalenia minimalnej długości dnia. Przyjmuje się, że naturalna długość dnia wynosi 10 godzin.

5. Żywienie
W tuczu brojlerów bardzo istotną rolę odgrywa pasza również z ekonomicznego punktu widzenia. Stanowi ona bowiem 70% kosztów produkcji. Stosowane pasze muszą być dobrej jakości, świeże oraz odpowiednio zbilansowane pod względem białka, aminokwasów i energii. Wartość odżywcza poszczególnych komponentów paszowych zależy od metody ich przechowywania, przygotowania, od pory roku oraz miejscowych warunków klimatycznych. Skład paszy powinien być dostosowany do warunków panujących na danym terenie, a przede wszystkim okresowo kontrolowany pod względem chemicznym oraz mikrobiologicznym (Salmonella, mykotoksyny ­– najbardziej wrażliwe są ptaki w wieku 2 tygodni). Mieszanki stosowane w tuczu brojlerów powinny zawierać probiotyki i zakwaszacze, detoksykanty, enzymy oraz substancje zastępujące antybiotyki. Nie mogą one zawierać substancji trujących lub szkodliwych dla ludzi, które odkładają się w produktach drobiarskich np. synapina, tłuszcz rybi, zjełczały tłuszcz (aldehydy i ketony).

W jakiej formie podawać mieszankę dla brojlerów?
Poglądy na temat stosowania paszy sypkiej, granulatu czy kruszonki są zróżnicowane. Paszę sypką klasyfikuje się wg wielkości cząstek oraz stopnia wyrównania i wymieszania składników. Powszechnie uważa się, że najlepsze wyniki daje pasza sypka tylko na początku odchowu (pierwsze 3 tygodnie życia), jak i kruszonka do 20. dnia. Pasza sypka może być stosowana w okresach kiedy należy obniżyć tempo wzrostu z uwagi na poprawę zdrowotności stada i zmniejszenia występowania wad budowy. Dla lepszego wykorzystania paszy i przyśpieszenia wzrostu ptaków zalecane jest podawanie brojlerom mieszanki typu starter w postaci kruszonki, a mieszanki typu grower i finiszer powinny być granulowane. Brojlery chętniej zjadają granule miękkie o większej średnicy.
 Podczas tuczu brojlerów istotną rzeczą jest wybranie stosowanej mieszanki paszowej, występującej w formie granulatu, kruszonki, lub sypkiej. Granulowanie umożliwia wzrost jej gęstości lub masy objętościowej, pozwala na wprowadzenie zwiększonej ilości paszy do przewodu pokarmowego ptaka. Przy przedłużonym okresie wychowu ciężkich kurcząt brojlerów należy zapewnić ptakom paszę o optymalnym poziomie białka i energii.

Co jeszcze należałoby zrobić, aby pozytywnie wpłynąć na efekt tuczu brojlera?
Wytrawny hodowca drobiu dbając o dobrostan ptaków stara się im zapewnić jak najlepsze warunki odchowu. Nie zawsze jednak jest to możliwe z uwagi na zdarzenia losowe, usterki techniczne, czy błędy ludzkie itp. Aby zapobiec jednak niektórym sytuacjom, producent musi umieć je przewidzieć. Dużym niebezpieczeństwem dla produkcji brojlera są upały. Stres cieplny pogarsza tempo wzrostu ptaków, wykorzystanie paszy i przeżywalność brojlerów. U ptaków narażonych na działanie wysokich temperatur wzrasta bowiem temperatura ciała, akcja serca. Zostaje przyspieszona podstawowa przemiana materii. Zmniejszeniu ulega natomiast dotlenienie krwi. Im dłuższy okres przebywania brojlera w takim stanie, tym większy stres, czego skutkiem są olbrzymie upadki i straty finansowe poniesione przez hodowcę.
 Aby zapobiec podobnym sytuacjom i zminimalizować wpływ stresu cieplnego należy:
• zmniejszyć obsadę ptaków na m2 powierzchni,
• zapewnić ptakom dostęp do chłodnej, świeżej wody oraz zwiększyć liczbę poideł,
• sprawdzić sprawność wentylacji w kurniku,
• zastosować urządzenia do wytwarzania mgły (maksymalna ilość wytworzonej mgły może wynosić 15 Pa/godzinę/1000 ptaków),
• zachować suchą ściółkę,
• zachować spokój w stadzie – nie wolno płoszyć ptaków, bo to pogłębia stres,
• zmieniać program świetlny – faza jasna na 2-3 godziny przed wschodem słońca, zwiększenie częstotliwości włączania przenośników rozprowadzających paszę – pobudzenie ptaków do przyjmowania paszy,
• zastosować głodówkę na 3-6 godzin przed wystąpieniem stresu termicznego, trwającym do 12 godzin dzienne,
• zastosować przerywany program karmienia – nie wolno podawać paszy w czasie najwyższej temperatury dnia,
• zastosować mieszankę paszową o zmienionym składzie, ale najlepszej jakości – ilość składników dostosowana do niższego zapotrzebowania ptaków na składniki pokarmowe w czasie upałów,
• utrzymać odpowiedni poziom dwutlenku węgla, potasu i pH we krwi ptaków poprzez zastąpienie części soli w paszy kwaśnym węglanem sodu, podawanie chlorku potasu i chlorku amonu,
• podawać w wodzie witaminy E, C oraz aspirynę,
• zastosować aklimatyzację stad (cykliczna zmiana temperatury przez 3 kolejne dni od 24 do 35ºC i powrót do 24ºC po 24 godz.,
 Upał w znacznym stopniu wpływa na osłabienie ptaków i niejednokrotnie prowadzi do dużych upadków.

Wpływ czynnika ludzkiego na efekt produkcyjny
Opisane wyżej czynniki niewątpliwie wpływają na jakość tuczu ptaków. Wszystkim jednak zawiaduje człowiek, a więc największy wpływ na efekty uzyskane z odchowu (tuczu) drobiu ma czynnik ludzki, który stanowi potęgę dopiero w połączeniu z obsługiwanymi urządzeniami. Sumienność, uczciwość i pracowitość ludzi stanowiących obsługę na fermach drobiu wpływa także na uzyskanie przez hodowcę większego efektu ekonomicznego, a co za tym idzie na polepszenie warunków materialnych samych pracowników (podwyższenie wynagrodzenia, premie). Aby jednak ludzie pracujący na fermach mogli czuć satysfakcję z wykonywanej pracy, powinni mieć zapewnione odpowiednie warunki. Musi nastąpić optymalizacja układu człowiek – urządzenie z punktu widzenia sprawności, bezpieczeństwa i efektywności pracy ludzkiej. Obsługa zwierząt, szczególnie na fermach drobiu jest pracą dość trudną, wymagającą dużego wysiłku fizycznego w długim przedziale czasowym.
 Badaniem stosunków zachodzących pomiędzy człowiekiem – pracownikiem a środowiskiem jego pracy, zajmuje się ergonomia. Aby ferma wraz z pracującymi na niej ludźmi mogła spełniać swoje zadania, koordynator musi co pewien czas dokonać oceny procesu technologicznego. Taka analiza powinna być przeprowadzona w dwóch etapach:
• w fazie dokumentacji – potencjalne zagrożenia
• w trakcie przebiegu normalnych, niezakłóconych prac obsługowych w kurniku.
 Z uwagi na zmechanizowanie na dużych fermach przemysłowych części procesów technologicznych takich jak pojenie lub żywienie, nie ma potrzeby szczegółowej analizy prac obsługowych. Ocenie muszą być poddane czynności najbardziej pracochłonne lub powtarzane przez obsługę wielokrotnie w ciągu dnia.
 Na fermach brojlerów najtrudniejszym okresem dla obsługi fermy jest pierwszy tydzień. Uzyskanie dobrych wyników produkcyjnych w okresie późniejszym, zależy od zapewnienia optymalnych warunków w ciągu kilku, kilkunastu dni odchowu. Pracownicy fermy muszą być bardzo zaangażowani w nadzorowanie i doglądanie piskląt kilkakrotnie w ciągu dnia, jak również nocą, z uwagi na zbijanie się ptaków w grupy, co prowadzi do upadków (uduszenie). Kierownik fermy ma obowiązek dokonywać inspekcji całego kurnika.
 Przez pierwsze trzy dni odchowu obsługa powinna rozrzucać 2-5 razy dzienne niewielkie ilości paszy na pasy papieru, w celu pobudzenia piskląt do aktywności życiowej. Pracownicy fermy zobowiązani są do codziennego mycia poideł, zbierania sztuk padłych i gromadzenia w specjalnych pojemnikach przeznaczonych do tego celu, selekcji ptaków, wybierając sztuki chore, osowiałe i zdeformowane. Począwszy od pierwszego dnia należy prowadzić rejestr zaszłości tj.: rejestrować warunki środowiskowe, stan stada, spożycie paszy i wody, przyrosty masy ciała, wszelkie zaistniałe awarie, zabiegi deratyzacji lub dezynsekcji, wizyty osób z zewnątrz, okresy szczepień. Kontrola linii technologicznej dotyczy sprawdzania przez pracowników fermy sprawności systemów karmienia, pojenia, systemów wentylacyjnych i grzewczych – sztuczne kwoki, ogrzewanie (zima). W momencie zagrożenia awarią pracownicy fermy mają obowiązek usunięcia wszelkich nieprawidłowości w krótkim czasie. Zadaniem obsługi jest także przeprowadzanie okresowych przeglądów, konserwacji, sprawdzanie głośności pracy przenośników (zapobieganie nasilaniu się hałasu w kurnikach).
 Wszystkie niezbędne prace techniczne są wykonywane przez ludzi pracujących na fermach drobiu, nadzorujących i zapobiegających zakłóceniom ciągłości chowu. Zaangażowanie pracowników w powiązaniu z nienagannie funkcjonującą linią technologiczną w kurnikach, koordynowaną również przez monitoring oraz kierownictwo fermy, prowadzi do uzyskania wysokiej efektywności produkcji z jednoczesnym osiągnięciem satysfakcji materialnej, także pracowników niższych szczebli.

Tags: zoohigiena