Od 20 lat, tj. od chwili uzyskania pełnej politycznej i gospodarczej niezależności, zadomowiło się w codziennym polskim języku, odmieniane na różne sposoby – słowo „zarządzanie”, stosowane w odniesieniu do różnych dziedzin i przejawów naszego życia.
 Od 1989 r. zaczęło przybywać coraz więcej „managers” (czyt. menedżerów), którzy zajmowali się manedżmentem czyli zarządzaniem i to od kiosku z jednoosobową obsługą – do hut i stoczni, z podobnym zresztą, jak się okazuje skutkiem. Z czasem angielskiemu słowu „managing”, przypisano polskie określenie „zarządzanie”, które jednak do dziś nie doczekało się dokładnej definicji.

 Wg internetowej wyszukiwarki Webster On-line (http://www.m-w.com/dictionary/management, zarządzanie jest to „działanie lub sztuka zarządzania; prowadzenie lub nadzorowanie czegoś”. Obecnie z takim samym powodzeniem stosowane jest np. w przypadku „zarządzania kadrami” jak i „powierzchniami biurowymi” (czytaj: sprzątaniem). W odniesieniu do produkcji drobiarskiej oznacza szeroki zakres działalności, mającej na celu między innymi ochronę zdrowia ptaków, doskonalenie ich produkcyjności i dobrostanu, jakości produktów i wg Sainsbury (1980), obejmuje następujące zagadnienia:
• choroby i intensyfikację produkcji drobiarskiej;
• odżywianie i żywienie drobiu;
• warunki środowiskowe i pomieszczenia (kurniki);
• wymiana powietrza w kurniku;
• dezynfekcja pomieszczeń drobiarskich;
• hodowla i lęgi.
 Systemy produkcji drobiarskiej, podobnie jak i wszystkie inne działania rolnicze bez względu na rozmiar, są biologicznymi systemami, w których żyjące organizmy objęte są metodami zarządząnia w celu osiągnięcia określonych celów (McMullin, 2007). Zabiegi weterynaryjne polegają głównie na zapobieganiu chorobom, a w przypadku konieczności na leczeniu całego stada ptaków. By zrozumieć przebieg choroby i znać metody uniknięcia jej w przyszłości, należy mieć rozległą i głęboką wiedzę o systemach produkcji i metodach zarządzania drobiem. Uwzględniając wszystkie znane i nieznane wymagania poszczególnych gatunków, typów użytkowania, rodów, linii, grup wiekowych i płci determinowane genotypem ptaków, można opracować ich listę. Zarządzanie drobiem obejmuje też szeroki wachlarz takich elementów jak: kontrola temperatury (ogrzewanie i chłodzenie), wymiana powietrza, program świetlny, tworzenie grup pod względem płci, masy ciała, pochodzenia, wieku, a dalej skład paszy, systemy żywienia, konstrukcję karmideł i poideł itp. Niektóre z nich będą identyczne lub bardzo podobne dla wielu różnych grup drobiu, a inne będą się tylko niewiele lub istotnie różniły między poszczególnymi rodami lub zestawami towarowych mieszańców. W konsekwencji wystepują nieuniknione różnice w intensywności i efektywności zarządzania. Czynniki mające na to wpływ są natury ekonomicznej, obejmując koszty robocizny, koszty kapitałowe, wartość produktu, następnie warunki klimatyczne, sezon, dostępność siły roboczej, doświadczenie obsługujących stado i system produkcji (intensywny lub chów na wybiegu). Część tych różnic jest elementem strategii dostosowanej do lokalnych warunków ekonomicznych. W sprawnym i skutecznym zarządzaniu, niezbędna jest współpraca producenta jaj lub mięsa drobiowego z lekarzem weterynarii, specjalistą chorób drobiu. 



 Postępując z drobiem należy uwzględniać zjawisko stresu ptaków, uważane za fizjologiczny mechanizm adaptacyjny, odgrywający rolę w ich przystosowaniu się do warunków środowiskowych. Stosując w produkcji drobiarskiej złe metody zarządzania, można pogorszyć stan zdrowotny ptaków, zmniejszając ich odporność na choroby wywołane zaburzeniem procesów fizjologicznych, niedoborem paszy, różnego rodzaju zatruciami, a także można zwiększyć ryzyko zakażenia różnymi czynnikami patogennymi.
 Dawne podręczniki o chowie drobiu, mogą być bardzo pomocne w opracowaniu optymalnych systemów zarządzania, jednak należy zdać sobie sprawę, że przedstawiane w nich warunki utrzymania ptaków, wymagają modyfikacji. Firmy hodowlane, stale genetycznie doskonaliły i doskonalą swe stada zarodowe, by pochodzący z nich materiał reprodukcyjny i towarowy, wyróżniał się z pokolenia na pokolenie, coraz wyższą wydajnością. Stada hodowlane, utrzymywane są zwykle w pomieszczeniach
wyposażonych w nowoczesne urządzenia i sprzęt, umożliwiający pełną kontrolę warunków środowiskowych, co pozwala na uzyskiwanie oczekiwanego postępu hodowlanego i produkcyjnego. Hodowcy zawsze dążyli i dążą do zmniejszenia zużycia paszy na jednostkę produkcji i informują odbiorców, głównie fermy reprodukcyjne o wartości użytkowej oferowanego materiału.
 Musimy dawać sobie sprawę z zachodzących zmian w otaczającym nas świecie. Genotyp ptaków ulega stałym choć niewielkim zmianom w czasie, które niekiedy mają nagły charakter. Naturalne środowisko zmienia się w ciągu dnia i nocy, z sezonu na sezon zmieniają się warunki środowiskowe, a w ciągu dłuższego okresu, można zaobserwować globalne zmiany klimatyczne jak np. ogólne ocieplenie. Czynniki mające duży wpływ na zarządzanie drobiem, związane są także z aktualną sytuacją ekonomiczną. Opłacalność hodowli zarodowej jest często bardzo niewielka i przy tym obarczona jest dużym ryzykiem. Ekonomicznemu wzrostowi rozwijających się krajów, towarzyszy wzrost zapotrzebowania na produkty drobiarskie, podczas gdy rosnący deficyt tradycyjnych paliw przeznaczonych dla transportu i do ogrzewania wychowalni, wpływa bezpośrednio na wzrost kosztów energii. Z kolei zwiększenie użycia biopaliw, przyczynia się do wzrostu kosztów paszy. Z drugiej strony na wielu rynkach zwiększają się starania o poprawę mikrobiologicznego bezpieczeństwa oraz o zapewnienie wysokiego drobrostanu w chowie zwierząt. Bardziej rozwinięte rynki dbają o zwiększenie regulacji prawnych zapewniajacych bezpieczeństwo zdrowotne całego łańcucha żywnościowego, odpowiednich warunków środowiskowych i dobrostanu zwierząt, co w istotny sposób oddziałuje na sferę produkcji drobiarskiej, wpływając na poprawę skuteczności zarządzania. Duże znaczenie ma także stopniowe likwidowanie barier handlowych na produkty drobiowe, chociaż kraje eksportujące do UE, zmuszone są do przyjmowania kompromisowych rozwiązań.
 W ostatnim stuleciu produkcja drobiarska stawała się coraz bardziej intensywna, tak pod względem wielkości produkcji, jak i pogłowia ptaków w przeliczeniu na zakład wylęgowy, fermę, ubojnię lub przedsiębiorstwo drobiarskie. Równocześnie coraz bardziej odchodzono od drobnostadkowego chowu wybiegowego, związanego z gospodarstwem rolnym. Chów drobiu w zamknięciu, całkowicie wyeliminował zagrożenie drapieżnikami oraz znacznie ograniczył straty paszy. Znacznie poprawiono takie wykorzystanie paszy na jednostkę produktu, uzyskanego w chłodnym i umiarkowanym klimacie, ponieważ zmniejszone zostało spożycie paszy, przeznaczonej na utrzymanie temperatury ciała. W przypadku kur nieśnych, wydajność i efektywność produkcji istotnie zwiększono przechodząc na chów w różnego rodzaju klatkach. W ciągu ostatnich 60 lat systematycznie genetycznie doskonalono wydajność drobiu, poprawiono jakość pasz i systemy żywienia, ulepszono metody zwalczania chorób i zarządzania. W niektórych krajach UE, na skutek rosnącego zainteresowania konsumentów produktami drobiarskimi pochodzącymi od ptaków utrzymywanych w bardziej naturalnych warunkach, obserwuje się powrót do chowu na zielonych wybiegach, Dotyczy to w większym stopniu produkcji jaj niż produkcji mięsa kurcząt brojlerów lub indyków. Ostatnio (2008) UE wprowadziła w życie Dyrektywę dobrostanową określającą maksymalne wielkości obsady w chowie brojlerów, zapewniające kurczętom wysoki dobrostan.
 Obecnie stosowane w chowie kur nieśnych tzw. klatki konwencjonalne, będą mogły być użytkowane tylko do 1 stycznia 2012 roku. W związku z tym przeprowadzono szereg badań naukowych na skalę produkcyjną w fermach towarowych kur nieśnych, w ramach finansowanego przez UE grantu o nazwie „Nieś dobrze” („Lay well”), uzyskując wiele znaczących ekspertyz i opinii, dostępnych w internecie (www.laywel.eu).

 Pakiet o zależnościach między zarządzaniem a zdrowiem, w prosty sposób przedstawia oszacowany wg skali punktowej, stan zdrowotny ptaków i podsumowuje stwierdzenia pracowników naukowych. Ograniczają się one głównie do występowania w różnych systemach chowu padnięć, wydziobywania piór, kanibalizmu, odcisków na łapach, odkształceń na mostku w wyniku nieodpowiednio ukształtowanej grzędy oraz zewnętrznych i wewnętrznych pasożytów, a także systemów oświetlenia. Wykazano dużą interakcję zdrowie x produkcyjność w kształtowaniu się ogólnej sytuacji w stadzie. Przeprowadzone w Uniwersytecie Bristol (Nicol i in., 2006) badania nad systemami zarządzania w chowie kur nieśnych utrzymywanych w kurniku wykazały, że jakość okrywy piór oraz przeżywalnośc niosek pogarszała się wraz z malejącą wielkością obsady, co sugeruje, że mała ilość ptaków w grupie, nie poprawia parametrów dobrostanu, który osiągał wyższy poziom, gdy w wyniku zarządzania zastosowano w kurniku kropelkowe poidła. Nie oświetlanie gniazd, poprawiło w stadzie wskaźniki przeżywalności. We wszystkich grupach doświadczalnych stwierdzono powszechne i znaczne uszkodzenie mostka, nie związane z osteoporozą. W chowie ściółkowym, fakt ten może się wiązać z wiekszą możliwością kur do fruwania i niezgrabnego lądowania, co się nie zdarza w klatkowym chowie.
 W podobnych badaniach przeprowadzonych w Danii i Wielkiej Brytanii w 10 wielkotowarowych fermach utrzymujących brojlery o różnym pochodzeniu, uzyskano zupełnie nieoczekiwane wyniki (Jones, 2005). W doświadczeniu uczestniczyło 2,7 mln kurcząt, utrzymywanych w 11 brojlerniach przy obsadzie od 30 do 46 kg/m2. Okazało się, że wielkość obsady nie ma tak dużego wpływu na dobrostan ptaków, jak przestrzeganie odpowiednich warunków środowiskowych, a szczególnie właściwej wymiany powietrza, jego składu oraz jakości ściółki. Dziś już nikogo nie dziwi, że zła wentylacja jest przyczyną pojawienie się w stadzie brojlerów chorób dróg oddechowych. Poprawiając w brojlerniach systemy wentylacyjne (Czarick, 2007) potwierdzono, że są one kluczowym czynnikiem zmniejszającym zachorowalność i zakażenia, zwiększając równocześnie produkcyjność, co sugeruje, że niekoniecznie musimy zawsze wybierać między dobrostanem kurcząt a ich produkcyjnością (McMullin (2007).
 Wielu ludzi i społecznych grup zainteresowanych jest różnymi problemami związanymi z zarządzaniem i chowem drobiu. Pozytywny jednak stosunek do produkcji drobiarskiej zmienił się na nieprzyjazny, gdy w 2007 r. pojawiła się grypa ptaków. Natychmiast niektóre grupy szczególnie tzw. „zielonych”, zwróciły się do mediów, by te podjęły szeroko zakrojoną akcję, skierowaną przeciw wielkotowarowej, intensywnej produkcji drobiarskiej, która w istocie, poprzez dostawy wysokiej jakości jaj i mięsa, stara się stale zaspokajać żądania rynku. Gdy sytuacja w jakiejkolwiek branży ulega pogorszeniu, natychmiast pojawiają sie wyzwania natury prawnej, ożywiają się politycy, handel detaliczny, a szczególnie aktywne stają się media. Lekarze weterynarii zajmujący się stanem zdrowotnym drobiu, nie mając oczywiście gotowych odpowiedzi na wszystkie pytania, wraz z innymi specjalistami, winni się aktywnie angażować w pełnym rozeznaniu sytuacji oraz w rozwiązywaniu problemów, związanych z ochroną zdrowia drobiu. Jak z powyższego wynika, bardziej intuicyjnie wyczuwamy co oznacza zarządzanie drobiem, niż potrafimy je dokładnie określić.

Tags: zarządzanie stadem