|
Jednym z ważniejszych problemów towarzyszących produkcji nieśnej są jaja o cienkich, kruchych skorupach. Straty w wyniku powstawania stłuczek, zwłaszcza w końcowym okresie produkcji nieśnej, nie zostaną nigdy całkowicie wyeliminowane. Mogą być one jednak znacznie zredukowane na drodze prac genetycznych, poprzez właściwe żywienie oraz stosowanie odpowiedniej technologii produkcji i przetwórstwa.
Przyczyny stłuczek można podzielić na 4 grupy:
1. Genetyczne
2. Zdrowotne
3. Mechaniczne – zbyt duży nacisk na skorupę po zniesieniu jaja
4. Żywieniowe.
Rozpatrując przyczyny żywieniowe stwierdzono, że wytrzymałość skorupy jaja zależy od:
- ilości i proporcji wapnia, fosforu, sodu, potasu, chloru oraz manganu, cynku i jodu w mieszance paszowej,
- spożycia białka,
- źródła wapnia,
- zakażenia paszy (pasożyty, pleśnie),
- wymieszania komponentów paszowych,
- jakości tłuszczu,
- ilości i jakości wody.
W pracy selekcyjnej dużą uwagę zwraca się na masę jaj. Cecha ta wymaga ciągłego doskonalenia, ponieważ ma ona tendencję do zmniejszania się. Na drugim miejscu stawia się jakość skorupy. Prowadzenie selekcji w tym kierunku zapewnione jest dzięki dość wysokiej odziedziczalności i dużej wytrzymałości na zgniatanie oraz grubości skorupy (współczynnik odziedziczalności 40-60%).
Inne cechy jakości jaj mają mniejszy związek z efektywnością ekonomiczną produkcji, lecz dotyczą wartości odżywczej jaj lub wyników inkubacji w przypadku stad rodzicielskich.
Największy wpływ na jakość skorup ma żywienie kur, a szczególnie zapewnienie im odpowiedniego poziomu wapnia, fosforu, witaminy D, manganu i cynku. Najważniejszy jest wapń, gdyż wchodzi w skład węglanu wapnia, z którego w 97% zbudowana jest skorupa.
Okres przygotowania do nieśności
Jest to okres, w którym młode kurki powinny szybko i bez problemów rozpocząć produkcję jaj. Przez 2-3 tygodnie przed zniesieniem pierwszego jaja przez ptaka jego wątroba i narządy rozrodcze zwiększają swoje rozmiary i przygotowują się do produkcji nieśnej. Wraz z osiągnięciem dojrzałości płciowej zmienia się zapotrzebowanie kurek na wapń. Hormony jajnikowe, jak progesteron, estrogeny i androgeny aktywizują przemiany wapniowe w organizmie kurek, tj. magazynowanie wapnia w jamach szpikowych kości oraz uruchamianie tych rezerw i transport wapnia do jajowodu. Ogólna masa szkieletu kurek ulega zwiększeniu o 15-20 g, przy jednoczesnym odłożeniu rezerwy około 4-5 g wapnia. Formowanie się szpiku kostnego zależy od zawartości wapnia w diecie.
W wielu badaniach oceniano wpływ poziomu wapnia w okresie przednieśnym na mineralizację kości i jakość skorup jajowych. We wczesnym okresie nieśności kury cierpią na niedostatek wapnia i musi on być podany w wystarczającej ilości w paszy. Obecność w diecie odpowiedniej ilości tego pierwiastka, a tym samym jego rezerw w kościach na początku nieśności wpływa korzystnie na zmniejszenie „zmęczenia klatkowego” niosek, wzrost produkcji jaj i poprawę jakości skorup.
W innych badaniach amerykańskich oceniano wpływ dłużej lub krócej trwającego żywienia wysokim poziomem wapnia w okresie przednieśnym na późniejszą produkcyjność kur. Dieta kurek zawierała 3,5% wapnia z adekwatną do tego poziomu ilością przyswajalnego fosforu (0,42%) w okresie od 2. do 6. tygodnia przed przeniesieniem ich do kurnika (20 tygodni życia).
Zaobserwowano istotny (P£0,05) wzrost udziału wapnia i popiołu w kościach, już przy 2-tygodniowym okresie skarmiania większej ilości wapnia oraz brak wpływu poziomu tego pierwiastka na jakość skorup.
Zwiększenie udziału wapnia w okresie przednieśnym w tych badaniach nie oddziaływało również na masę ciała i spożycie paszy w okresie wzrostu kurek oraz na nieśność do 60. tygodnia życia.
Autorzy tych badań stwierdzili, że pasza przewidziana dla niosek powinna być wprowadzona w miejsce mieszanki dla okresu wzrostu w momencie pojawienia się drugorzędnych oznak dojrzałości płciowej ptaków (rozwinięte grzebienie i dzwonki) lub, gdy nieśność osiągnie 2-5%, niezależnie od wieku ptaków. Należy podkreślić, że podwyższenie poziomu wapnia na 2-3 tygodnie przed przeniesieniem kurek do kurnika dla niosek nie powoduje zapalenia nerek (nephritis) ani w okresie wzrostu ani w okresie produkcji jaj. Przypadki tej choroby zwanej też urolitiazą obserwowano w obydwu okresach bądź w jednym z nich, gdy kurki otrzymywały paszę o wysokim udziale wapnia przez długi czas przed nieśnością (10-14 tygodni), szczególnie przy niskim poziomie fosforu.
W okresie przygotowania do nieśności zaleca się podawanie mieszanki przednieśnej zawierającej więcej wapnia, witamin, związków mineralnych i aminokwasów aniżeli znajdowało się w diecie przeznaczonej na okres wychowu kurek. Ponadto mieszanka przednieśna łagodzi nagłe przejście z żywienia paszą dla rosnących kurek na dietę dla niosek. W efekcie tego redukuje się liczbę przypadków uszkodzenia nerek, które prowadzą do wrostu śmiertelności ptaków i nieprawidłowego metabolizmu witaminy D, a dalej w następstwie do pogorszenia jakości skorup jaj. Stosowanie mieszanki przednieśnej pozwala więc na uniknięcie wielu problemów w okresie nieśności.
Okres nieśności
Słabe skorupy są przyczyną znacznych strat ekonomicznych w produkcji jaj. Na jakość skorup wpływa kompleks czynnikow, takich jak: genetyczne, żywieniowe, hormonalne, patologiczne, środowiskowe oraz managementu.
Poziom wapnia 3,0-3,75% jest wystarczający, kiedy kury przebywają w temperaturze niższej niz 21°C i gdy ich nieśność wynosi 70-80%. Po przekroczeniu wymienionych parametrów nioski muszą otrzymywać dziennie 4,0-4,5 g wapnia. Zwiększone zapotrzebowanie na wapń w okresie upałów wynika nie tylko z poboru mniejszej ilości paszy, ale także ze zmniejszonej przyswajalności tego składnika. Wprawdzie dawki paszowe są tak zestawione, aby kura spożyła w ciągu dnia zalecane ilości poszczególnych składników odżywczych (w tym wapnia) jednak odchylenia spowodowane zmiennym zapotrzebowaniem energii w ciągu lata i zimy, choroby i wiek ptaków przyczyniają się do zmian ilościowych spożytej paszy.
Nioski utrzymywane w temperaturach poniżej optymalnej wykazują zwiększone zapotrzebowanie na energię bytową. Niedobór energii ptaki uzupełniają zwiększonym spożyciem paszy. Inną niekorzystną reakcją ptaków na nieodpowiednią temperaturę może być obniżenie produkcji jaj. Wpływ temperatury w kurniku na produkcję i wielkość spożycia paszy przedstawia tabela 1.
Zawartość wapnia w paszy musi być dostosowana zarówno do wysokości produkcji, jak i do wieku ptaków. Wykorzystanie tego pierwiastka z paszy jest małe. Średnie wykorzystanie wapnia w przewodzie pokarmowym kury zmniejsza się wraz z wiekiem. Do 5. miesięcy nieśności wynosi ono 50-60%, między 5. a 10. miesiącem – 40%, następnie – 35%. Wyprodukowanie 1 jaja wiąże się z utratą z organizmu 2,0-2,3 g wapnia (znosząc w całym okresie produkcji około 300 jaj, nioska traci ponad 0,6 kg czystego pierwiastka). Ustalając poziom wapnia w diecie należy oprócz wysokości produkcji i wieku niosek brać pod uwagę wielkość dziennego spożycia paszy (tab. 2).
W badaniach wstępnych w Uniwersytecie Cornell USA stwierdzono, że zawartość wapnia w paszy dla niosek jest często niewyrównana i może sięgać 5,0-5,5%, a nawet więcej. Przyczyną powyższego może być m.in. wtórne rozwarstwienie się paszy w silosach i paszociągach (tab. 3), co sprawia, że część niosek spożywa mieszankę zbyt ubogą, a część zbyt bogatą w wapń i inne składniki odżywcze.
 
Dalsze badania wykazały, że rozwarstwienie paszy w silosach okazało się mniej widoczne w przypadku napełniania ich i dalszego rozprowadzania paszy systemem przenośników ślimakowych niż w przypadku systemu pneumatycznego, a także w wyniku zainstalowania dodatkowego mieszadła u dołu silosu.
W drugiej serii badań określono wpływ różnego poziomu wapnia w cyklach sześciodniowych na liczbę jaj i jakość skorup. Ptaki z grupy kontrolnej żywiono dietą zawierającą 3,5% wapnia w okresie trwania doświadczenia (60 dni). Kury doświadczalne otrzymywały przez pierwsze trzy dni paszę z 1,5-2,0% udziałem wapnia, a przez następne trzy dni – 5,0-5,5%. Nieśność okazała się istotnie lepsza w grupie kontrolnej. Jakość skorup mierzona różnymi wskaźnikami pogarszała się istotnie w pierwszych 24 godzinach żywienia paszą o niższym poziomie wapnia i wzrastała do normy po 24 godzinach podawania ptakom mieszanki zawierającej więcej tego składnika.
Oprócz odpowiedniej ilości wapnia w diecie, istotną rolę w jego właściwym wykorzystaniu odgrywa pora dnia, kiedy jest dostępny dla niosek. Zapotrzebowanie organizmu kury na wapń zmienia się bowiem w cyklu dobowym w zależności od fazy formowania jaja w jajowodzie. Największe jest w trakcie formowania skorupy, tj. w godzinach wieczornych i nocnych. Dlatego należy zapewnić kurom dostęp do wapnia, szczególnie w godzinach popołudniowych.
Stopień wykorzystania wapnia z paszy zależy również od formy w jakiej węglan wapnia jest podawany. Najlepiej 1/3 podawać w formie mączki, a 2/3 w postaci granulek o średnicy 2-4 mm.
Do wytworzenia prawidłowej skorupy jaja nie wystarcza jednak zagwarantowanie tylko właściwego poziomu wapnia w diecie. Konieczne jest zbilansowanie wszystkich składników dawki biorących udział w kalcyfikacji skorupy (tab. 4).
Podstawową rolę w tym procesie spełnia ilościowy stosunek wapnia do fosforu. Jest on większy niż w procesie kostnienia i powinien wynosić 5:1. Fosfor wpływa na odkładanie wapnia i uczynnianie go w trakcie formowania skorupy. Optymalny jego poziom w dawce określa się na 0,4-0,6 g na 1 nioskę. Przekroczenie górnej granicy 0,6, powoduje, że nadmierna zawartość fosforu osłabia absorbcję wapnia. Przy stosunku jonów fosforu do wapnia wynoszącym 1:300 absorbcja wapnia ulega całkowitemu zahamowaniu. Skorupa zawiera bowiem 2-100 mg wapnia i tylko 20 mg fosforu, dlatego nadmiar fosforu pogarsza jakość skorup i obniża wydajność nieśną.
W celu uzyskania dobrej jakości skorup zaleca się podawanie kurom niższego poziomu fosforu w paszy po południu i wieczorem. Nioski preferują bowiem większą ilość fosforu w diecie rano, a mniejszą po południu.
W badaniach amerykańskich (Uniwersytet Cornell) określano wpływ wysokiego udziału wapnia przy różnym poziomie fosforu na produkcyjność niosek i jakość skorup jaj. Krótko- i długo terminowe podawanie ptakom wapnia w paszy w ilości nawet do 6,5% razem z adekwatną do tego poziomu zawartością przyswajalnego fosforu nie wywarł ujemnego wpływu na wyniki nieśności. Jednak że, liczba jaj i ich masa były istotnie (P£0,05) zmniejszone, a śmiertelność zwiększona, gdy kury otrzymywały mieszankę zawierającą 6,5% wapnia i niedostateczną ilość (0,2%) przyswajalnego fosforu (tab. 5).
Wpływ poziomów wapnia i fosforu na jakość skorup był w tych doświadczeniach nieistotny.
W praktyce diety dla niosek zawierają około 0,4% przyswajalnego fosforu. Jednakże, jeśli na skutek wtórnej segregacji cząstek, kury otrzymały paszę zawierającą 13% wapnia, co miało miejsce w tych badaniach, to wówczas stosunek wapnia do fosforu był jak 32,5:1 i efekt stosowania takiej paszy podobnie niekorzystny jak w przypadku diety, która zawierała 6,5% wapnia i 0,2% przyswajalnego fosforu.
Ważnym składnikiem paszy oddziaływującym na jakość skorupy jaj jest także witamina D3. Reguluje ona przemianę wapniowo-fosforową w organizmie ptaka. Przy jej braku mogą wystąpić niedobory wapnia, mimo dostarczania go w mieszance w dużych ilościach.
Pewne znaczenie substancji mineralnych w organizmie ptaka (bilans elektrolitów) wywiera istotny wpływ na jakość skorup. Liczne prace badawcze nad wyjaśnieniem fizjologii formowania skorupy jaj u kur zawierają dowody, że istotne znaczenie w prawidłowym przebiegu tego procesu odgrywa równowaga kwasowo-zasadowa u kur, a zatem pierwiastki elektrolityczne. W przeprowadzonych niezależnych badaniach stwierdzono, że wysoki poziom chlorków wywiera ujemny wpływ na jakość skorup, gdy zawartość wapnia w diecie jest niewystarczająca. W innych badaniach wykazano z kolei spotęgowanie niekorzystnego działania chlorków na jakość skorup, wzrasta alkaliczność paszy oraz ujemny wpływ wysokiego poziomu fosforu w diecie. Preparatem większającym rezerwę alkaliczną w procesie tworzenia skorupy jest węglan sodowy. Dodatni jego wpływ na skorupy obserwuje się przy zawartości w diecie 0,1-1,0%. Wyższe stężenia są nie wskazane.
Jakość skorup polepsza również witaminy C. W wyniku serii doświadczeń przeprowadzonych w Australii stwierdzono, że ciągłe dodawanie witaminy C do wody wpływa na pogrubienie skorup jaj, pod warunkiem, że podaje się ją dojrzałym płciowo kurom jeszcze przed rozpoczęciem nieśności. Po tym okresie jest już za późno. Zawarte w wodzie sole mineralne powodują nieodwracalne szkody w odcinku jajowodu zwanym macicą, odpowiedzialnym za tworzenie skorupy. Dlatego metoda ta stosowana w przypadku starszych ptaków, nie przynosi oczekiwanego efektu.
Wraz z wiekiem kur od 180-640 dni, kiedy zmniejsza się grubość skorup zaleca się przeciwdziałać tym niekorzystnym zmianom, podając w diecie 2-4 kg CaCO3, 0,2 kg witaminy C lub 0,2 kg glukonianu wapnia na 1 tonę paszy.
W podsumowaniu należy stwierdzić, że poprawie jakości skorup jaj sprzyjają: zwiększenie udziału wapnia w diecie do 3,5% lub dobowej dawki do 3,7-4,0 g/szt., wzbogacenie paszy w mikroelementy, a szczególnie mangan, cynk, jod, dodatek witaminy D3, kwasu askorbinowego (zwłaszcza latem), dodatek mączki z traw, optymalizacja składu aminokwasowego paszy, podawanie nioskom 2/3 dobowej dawki wapnia w porze południowej i jeśli możliwe – nocnej.
Pogarszają jakość skorup: niedostatek lub nadmiar wapnia, złe źródło wapnia (zbyt duże cząstki, pylista struktura, niska koncentracja czystego składnika), nadmiar fosforu (powyżej 0,8%), zbyt szeroki stosunek energii do białka, nadmiar tłuszczu w dawce, zła jakość paszy, antybiotyki, sulfonamidy, zbyt późne przejście kurek na paszę dla niosek.
Spośród szeregu czynników oddziaływujących na jakość i wytrzymałość skorup jaj, takich jak: pochodzenie nioski, jej stan fizjologiczny, wiek, faza w okresie nieśności, żywienie, warunki utrzymania, system chowu, choroby, największy wpływ wywiera żywienie kur.
Tags: jaja |
APC – Agrar Production&Consulting GmbH (natura feed additive blends) – jedna z firm sponsorujących tegoroczne sympozjum drobiarskie PO WPSA. Jej podstawową działalnością jest produkcja i promocja naturalnych dodatków paszowych, których głównym zadaniem jest poprawa przyswajalności fosforu z paszy. Firma powstała w 1994 roku, pracuje nad produktem już 15 lat uzyskując coraz lepsze wyniki poprzez poprawę technologii produkcji dodatków. Preparaty produkowane są na bazie minerałów ilastych, które zwiększają powierzchnię błony śluzowej w jelitach, poprawiając wchłanianie składników odżywczych. Dodatki proponowane przez APC umożliwiają obniżenie ilości fosforanu dodanego do paszy o ok. 20%. Główne korzyści z zastosowania preparatów to obniżenie spożycia paszy o 5%, obniżenie poziomu amoniaku wydzielanego do środowiska o 50%. Poprawa wykorzystania fosforu dodanego do paszy wiąże się jednocześnie z mniejszą ilością odchodów. Uzyskana dzięki dodatkowi preparatów APC, lepsza przyswajalność białka, może w praktyce oznaczać redukcję udziału soi w dawkach dla zwierząt. Sprawniej działająca przemiana materii, odciąża wątrobę. W badaniach na kurczętach brojlerach uzyskano redukcję w ilości wydalanego azotu z 0,81% do 0,68% oraz z 0,71% do 0,58%. Na materiałach promocyjnych firmy APC umieszczone są dwa zdjęcia obrazujące kosmki jelitowe drobiu żywieniowego paszą bez udziału oraz z udziałem dodatków APC. Zdjęcie bez APC przedstawia częściowo uszkodzoną błonę śluzową, powodującą słabszą przyswajalność składników pokarmowych. Drugie zdjęcie przedstawia zdrowe kosmki jelitowe o większej powierzchni chłonnej.
