Obok roztoczy i gryzoni owady należą do najgroźniejszych szkodników magazynowych. Ich szkodliwość polega nie tylko na zjadaniu przechowywanych surowców lub produktów, co powoduje ubytki ich masy, ale również na znacznym pogarszaniu ich jakości.

 Szkodliwość owadów żerujących w materiałach i produktach paszowych:

• zjadają oraz niszczą ziarno i przetwory zbożowe,
• zanieczyszczają magazynowane produkty swoimi odchodami, wylinkami i trupami,
• skażają produkty bakteriami i grzybami,
• powodują zawilgocenie i zagrzewanie się ziarna, co uniemożliwia jego przechowywanie, powoduje gnicie i pleśnienie oraz sprzyja namnażaniu się drobnoustrojów,
• ich wydaliny mogą zmieniać smak, zapach, a nawet barwę niektórych produktów,
• pokarmy porażone szkodnikami mogą wywoływać u ludzi i zwierząt reakcje alergiczne i stany zapalne błon śluzowych przewodu pokarmowego, układu oddechowego i skóry,
• motyle wytwarzają lepką przędzę, która zlepiając produkty w grudki może powodować uszkodzenia urządzeń czyszczących.

CHRZĄSZCZE

Olbrzymie zagrożenie dla magazynowanych zbóż stanowią owady należące do rzędu chrząszczy (Coleoptera). Niewątpliwie najpowszechniejszym i najgroźniejszym z nich jest wołek zbożowy, poza tym spotykane są u nas również: spichrzel surynamski, trojszyk ulec, rozpłaszczyk rdzawy, mącznik młynarek, skórek zbożowy, żywiak chlebowiec, ukrytek mauretański, czy pustosz kradnik. Szkodniki takie jak kapturnik zbożowiec lub wołek ryżowy preferują bytowanie w warunkach tropikalnych, jednak okresowo, zwłaszcza w okresie letnich upałów, mogą występować i rozmnażać się również w naszej strefie klimatycznej.

•••
 Wołek zbożowy (Sitophilus granarius) zdaniem wielu autorów może powodować nawet do 5% strat zbóż w naszym kraju. Długość szkodnika wynosi 2,5 do 5,0 mm, a jego zabarwienie zmienia się wraz z wiekiem z jasnobrązowego na czarne. Najbardziej charakterystyczny dla wołków jest długi ryjek i okalające go czułki w kształcie litery V. Ze względu na zrośniętą okrywę skrzydeł i brak skrzydeł błoniastych wołki zbożowe nie latają, natomiast potrafią bardzo szybko biegać, a nawet wspinać się po ścianach magazynów. Owady prowadzą raczej nocny tryb życia, dlatego też w pustych magazynach najczęściej spotkać je można w miejscach zaciemnionych. Najlepszym pokarmem dla nich jest pszenica, jęczmień, żyto, owies łuskany, kukurydza, gryka, ryż, a nawet żołędzie. Zdarza się, że dorosłe osobniki żerują w mące, kaszy i makaronach. Chrząszcz ten, jako jeden z nielicznych, należy do tak zwanych szkodników pierwotnych, które mają zdolność żerowania na nieuszkodzonym ziarnie. Szczególna podstępność tego owada polega na ukrytym porażaniu ziarna. Samica składa bowiem jaja pojedynczo do ziarna, tworząc w nim ryjkiem maleńki otwór i zaklejając go wydzieliną ze śliny, która zawiera skrobię. Rozwijające się w ziarnie larwy wyjadają całą jego zawartość i po przepoczwarzeniu się opuszczają pustą osłonkę jako dorosłe, również zdolne do żerowania i rozmnażania, osobniki. Tempo ich rozwoju zależy przede wszystkim od parametrów termiczno-wigotnościowych materiałów, w których bytują. Najdynamiczniejszy ich rozwój występuje w temperaturze 26°C, przy wilgotności ziarna powyżej 14%. Z kolei w temperaturze poniżej 10°C i powyżej 34°C rozwój chrząszcza ustaje. Dlatego też, zimą w magazynowanym zbożu więcej jest osobników dorosłych, które wiosną wychodzą z ukrycia i zaczynają się rozmnażać. W miejscach dużego skupienia szkodniki te mogą podnieść temperaturę przechowywanych produktów nawet o 10°C. Istnieją również doniesienia, że wołki zbożowe mogą wywoływać silne reakcje alergiczne u pracowników magazynów, głównie w postaci astmy. Inne gatunki wołka, takie jak wołek ryżowy (S. oryzae) i wołek kukurydziany (S. zeamays) różnią się wielkością i ubarwieniem od wołka zbożowego i są bardziej ciepłolubne, stąd występują głównie w ciepłych krajach, jednak wraz z produktami, w których żerują zostały rozprzestrzenione po świecie. W naszym klimacie szkodniki te zimą mogą przeżyć jedynie w ogrzewanych magazynach, jednak latem mogą się nawet rozmnażać.

•••
 Spichrzel surynamski (Oryzaephilus surinamensis) najczęściej spotykany jest w magazynach zbóż i produktów żywnościowych. Długość jego ciała wynosi 2,5-3,5 mm, ubarwienie zwykle jest brązowe, charakteryzują go członowane czułki. Podobnie jak wołek zbożowy szkodnik ten nie lata. Jako szkodnik wtórny chrząszcz ten żeruje przede wszystkim w produktach rozdrobnionych (mące, kaszy, otrębach) oraz uszkodzonych ziarnach pszenicy i jęczmienia. Spotykany jest też w orzeszkach ziemnych, nasionach, cukrze, a nawet w cukierkach z nadzieniem z orzechów. Zdarza się też, że przegryza opakowania.

•••
 Trojszyk ulec (Tribolium confusum) to niewielki szkodnik osiągający do 4-5 mm długości, o rdzawobrązowym zabarwieniu, z rzędami wypukłych i wklęsłych linii na okrywie. Chrząszcze pochodzą z krajów o tropikalnym klimacie, stąd są nieodporne na niskie temperatury i zwykle dłużej występują w magazynach ogrzewanych. Żerują przede wszystkim w ziarnach zbóż uszkodzonych (na przykład przez inne szkodniki), także w otrębach, paszach, mące, płatkach, kaszy, orzechach, suszonych owocach i ziołach, a nawet w czekoladzie. Trojszyki podczas żerowania produkują duże ilości pyłu, a na powierzchni porażonego produktu pozostawiają duże ilości wylinek i trupów, co może powodować utrudnione oddychanie ziarna, a w konsekwencji jego zagrzewanie i zawilgocenie. Podobnie jak spichrzel surynamski chrząszcz ten potrafi przegryzać opakowania. Charakterystyczne dla trojszyków jest wydzielanie lotnych związków zapachowych (chinonów), które nadają produktom trwały nieprzyjemny zapach.

•••
 Rozpłaszczyk rdzawy (Cryptolestes ferruginesus) to niewielki (1,5-2,5 mm długości), czerwonobrunatny chrząszcz o delikatnym połysku. Jest to typowy szkodnik wtórny, żerujący w produktach zbożowych rozdrobnionych przez inne szkodniki. Spotykany jest również w mące, kaszy, suszonych owocach i warzywach. W przypadku masowego wystąpienia, pryzmy ziarna lub opakowania produktu pokryte są brązową, połyskującą warstwą chrząszczy.

•••
 Mącznik młynarek (Tenebrio molitor) jest jednym z największych żerujących w zbożu chrząszczy, osiąga bowiem do 14-15 mm długości. Zabarwienie jego jest ciemnobrunatne lub czarne, z charakterystycznym tłustym połyskiem. Jest to szkodnik pierwotny, uszkadzający zboże i porażający głównie jego produkty. Larwy tego szkodnika są żarłoczne, ale jednocześnie oporne na niską temperaturę i wilgotność oraz na głód (mogą bowiem kilka miesięcy przetrwać bez pokarmu). Szkodnik ten jest szczególnie niebezpieczny dla zdrowia ludzi i zwierząt, gdyż rakotwórcze i mutagenne chinony wydziela w bardzo dużych ilościach. Dodatkowo przy długotrwałym kontakcie z produktami porażonymi przez chrząszcza możliwe jest wystąpienie alergii oddechowych.

•••
 Skórek zbożowy (Trogoderma granarium) jest to rdzawobrunatny, plamisty szkodnik, pokryty żółtymi włoskami, który mimo niewielkich rozmiarów (1,5-3,0 mm), jest niebezpiecznym szkodnikiem, gdyż jego larwy całkowicie niszczą ziarno. Dodatkowo są bardzo oporne na głód i w niesprzyjających warunkach mogą przechodzić w diapauzę i trwać w niej nawet do 6 lat. Szkodniki żerują w ziarnie pszenicy, jęczmienia, owsa, żyta, ryżu i sorgo, paszy, słomie, sianie, mączce rybnej, a także w nasionach roślin strączkowych, makuchach, serze, orzechach arachidowych, makaronach, nasionach lnu i pomidorów. Szkodniki żerują głównie w wierzchniej warstwie produktów. Młode larwy preferują materiał rozdrobniony, natomiast w miarę swojego rozwoju stają się szkodnikami pierwotnymi. Ze względu na liczne szczecinki i włoski na ciele larw, które łatwo ulegają odłamaniu, po spożyciu ich przez zwierzęta obserwuje się stany zapalne przewodu pokarmowego, a nawet zadławienia po ich spożyciu wraz z paszą. Dzięki włoskom larwy z łatwością przyczepiają się również do opakowań, produktów, czy ubrań robotników, co ułatwia im rozprzestrzenianie się.

•••
 Żywiak chlebowiec (Stegobium paniceum) jest jednym z najpospolitszych szkodników magazynowych. Owady dorosłe osiągają długość 2-4 mm, są ciemnobrązowe i pokryte żółtawymi włoskami. Szkodnik żywi się różnymi produktami pochodzenia roślinnego (najchętniej okruchami suchego chleba, ziołami, suszonymi owocami i warzywami), preparatami farmakologicznymi, produktami chemicznymi, klejem z tapet oraz produktami zwierzęcymi (skórami, wełną). Chrząszcze prowadzą ukryty tryb życia i bywają późno zauważane, wówczas występują masowo i są trudne do zwalczenia.

•••
 Ukrytek mauretański (Tenebrioides mauritanicus) jest owadem o długości 6-11 mm o zmiennym zabarwieniu (jasnobrązowe do brunatno czarnego). Zarówno larwy jak i postaci dorosłe tego szkodnika są oporne na niską temperaturę. W 10°C larwy szkodnika mogą przeżyć 2 lata. Owady żerują w głębszych warstwach produktu, gdyż przeszkadza im światło. Spotykane są w ziarnach zbóż i ich przetworach, suszach, orzechach, czasem też w produktach pochodzenia zwierzęcego.

•••
 Pustosz kradnik (Ptinus fur) jest charakterystycznym, przypominającym nieco pająka, szkodnikiem magazynowym. Owad osiąga wielkość 2-4,5 mm, samice są ciemnobrązowe i bardziej smukłe, samce rdzawobrązowe i bardziej wypukłe. Szkodnik preferuje miejsca ciemne i wilgotne, spotykany jest w zbożach, ziołach, suszach, a także w skórach, pierzach i wełnie. W Polsce pustosz kradnik raczej nie występuje masowo.

•••
 Kapturnik zbożowiec (Rhizopertha dominica) to szkodnik pochodzący z Indii, u nas występujący jedynie w ogrzewanych obiektach, na statkach, w magazynach portowych. Długość jego ciała wynosi 2,5-3 mm, a zabarwienie jest brunatnoczerwone. Charakteryzuje go okrągła głowa schowana w przedplecze, pokryte wyraźnymi wzgórkami. Szczególnie podatne na jego żerowanie są ziarna pszenicy, ryżu, sorgo, żyta, jęczmienia i owsa oraz ich produkty, spotykany jest również w nasionach dyni, fasoli, suszach, orzechach, makaronach. Jest to niebezpieczny szkodnik, który może powodować ukryte porażenie ziarna. Podczas żerowania owady wytwarzają duże ilości pyłu, w którym żerują młode larwy.
Kolejny rząd szkodliwych dla produktów paszowych owadów stanowią motyle (Lepidoptera). Wg prof. S. Ignatowicza motyle, które stanowią największe zagrożenie w magazynach najłatwiej jest odróżnić po wyglądzie ich skrzydeł. Mól ziarniak i skośnik zbożowiaczek charakteryzują się skrzydłami wąskimi, zarówno przednimi jak i tylnymi. Z kolei mkliki (mączny, daktylowiec i próchniaczek) oraz omacnica spichrzanka posiadają wąskie skrzydła przednie i tylne skrzydła szerokie. Skrzydła krasówki mleczkowiaczek są natomiast wydłużone i trapezoidalne. Poza kształtem skrzydeł motyle różnią się między sobą ubarwieniem. Dorosłe motyle na ogół nie są groźne w magazynach, gdyż żywią się pokarmem płynnym, jednak z jaj które składają na powierzchni przechowywanych produktów wylęgają się żarłoczne larwy, które dodatkowo przygotowując się do przepoczwarzenia wytwarzają klejącą przędzę.

•••
 Mól ziarniak (Tinea granella), ze względu na zdolność żerowania larw w nieuszkodzonych ziarnach zbóż i nasionach motyl ten należy do pierwotnych szkodników magazynowych, a dodatkowo powoduje ukryte porażenie ziarna. Szkodnik żeruje chętnie w ziarnie zbóż, nasionach roślin strączkowych i traw, a także w orzechach. Długość ciała motyla wynosi 6-8 mm, a rozpiętość skrzydeł, o srebrzystoszarym z żółtym odcieniem zabarwieniu, 9-14 mm. Na powierzchni przednich skrzydeł motyla występują ciemne, nieregularne plamy, tylne skrzydła są szarawe, a tułów i odwłok białe. Brudnożółto zabarwione gąsienice motyla, osiągające do 10 mm długości, wgryzają się do wnętrza nasiona lub ziarna i wyjadają częściowo jego zawartość, po czym przechodzą do następnego ziarna. Przędą w tym czasie lepką nić, która powoduje zbrylanie się produktów. Poszukując odpowiedniego miejsca do przepoczwarzenia się pokrywają worki lub powierzchnię przechowywanych produktów grubą warstwą przędzy.

•••
 Skośnik zbożowiaczek (Sitotroga cerealella), podobnie jak mól ziarniak, jest szkodnikiem pierwotnym, którego gąsienice również powodują ukryte porażenie ziarna. Rozpiętość jego skrzydeł wynosi 10-16 mm, a długość ciała 6-9 mm. Głowa, tułów i skrzydła motyla są szarożółte i połyskujące. Na tylnych brzegach skrzydeł owad posiada charakterystyczny rąbek. Motyle tego gatunku występują masowo w strefie klimatu tropikalnego, a do naszego kraju najczęściej dostają się z importowanym zbożem. W naszej strefie klimatycznej rozmnażają się jedynie w ogrzewanych magazynach. Szkodnik żeruje głównie na ziarnach pszenicy, kukurydzy, żyta, jęczmienia. Spotykany jest też na nasionach roślin strączkowych.
 Silnie porażone produkty nabierają nieprzyjemnego smaku, co dyskwalifikuje je jako materiał paszowy. Rozwijająca się wewnątrz ziarna larwa, o różowożółtym a później białawym zabarwieniu, przed przepoczwarzeniem wygryza w ziarnie okienko, przez które wydostaje się dorosły owad. Przepoczwarzanie wewnątrz ziarna jest cechą charakterystyczną tego motyla, wykorzystywaną w jego identyfikacji.

•••
 Mklik mączny (Anagasta kuehniella) to stosunkowo duży motyl o rozpiętości skrzydeł do 25 mm i długości ciała do 14 mm. Przednie skrzydła owada są srebrnoszare i połyskujące, z ciemnymi zygzakowatymi paskami i liniami, natomiast tylne jasnożółte z ciemną obwódką przy brzegach. Jest to szkodnik żerujący na wszystkich produktach zbożowo-mącznych, najczęściej na mące pszenicznej i ziarnie pszenicy, ale również ziarnie innych zbóż. Żeruje też na pieczywie, suszonych owocach i grzybach, nasionach roślin strączkowych. Mklik jest szkodnikiem wtórnym, którego żarłoczne larwy, bytujące zwykle w wierzchniej warstwie produktu (początkowo brunatnobiałe później różowe lub białożółtawe) po zakończeniu żerowania szukają szpar, w których formują kokony poczwarkowe. Owady są dość oporne na niskie temperatury, dlatego też w naszych warunkach klimatycznych mogą rozwinąć 2-3 pokolenia.

•••
 Mklik próchniaczek (Ephestia elutella) jest jednym z najmniejszych mklików o przednich skrzydłach o zabarwieniu niebieskoszarym lub brązowoszarym z dwoma poprzecznymi paskami i tylnych skrzydłach jednolicie jasnoszarych. Produkty, w których żeruje motyl to między innymi: tytoń, zboża i jego produkty, nasiona, suszone owoce i zioła, migdały, ziarno kakaowe, orzechy i czekolada. Jest to typowy szkodnik naszego klimatu, którego gąsienice po wyjściu z jaj tworzą obfity oprzęd, pod którym bytują. Przy silnym porażeniu na powierzchni produktu tworzy się gruba warstwa oprzędu.

•••
 Mklik daktylowiec (Ephestia cautella), mimo że pochodzi z ciepłych krajów obecnie jest szkodnikiem również naszej strefy klimatycznej. Pojawia się u nas wraz z importowanymi orzeszkami ziemnymi, migdałami, suszonymi owocami jak i paszami. Motyl może atakować również produkty zbożowe i nasiona roślin oleistych. Mklik daktylowiec jest podobny do mklika próchniaczka, jego przednie skrzydła są srebrzysto lub brązowoszare, z poprzecznym i zygzakowatym paskiem, tylne szare i przeświecające.

•••
 Omacnica spichrzanka (Plodia interpunctella) jest kłopotliwym szkodnikiem, który potrafi zupełnie zniszczyć wierzchnią warstwę przechowywanych produktów, takich jak: ziarno zbóż i jego przetwory, nasiona różnych roślin, suszone owoce, orzechy, czy pasze. Rozpiętość skrzydeł owada wynosi 13-18 mm, a przednie skrzydła są kolorowo zabarwione (żółtawe w części nasadowej, ciemnoczerwone lub brunatno czerwone z poprzecznymi szaroniebieskimi paskami w dalszej części) i otoczone ciemną strzępiną. Tylne skrzydła są szarawobiałe. Gąsienice mają różną barwę w zależności od pokarmu: białą, czerwoną, zielonkawą lub pomarańczową. Szkodnik ten bardzo szybko rozprzestrzenia się po świecie.
 Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia szkodników w przechowywanych surowcach lub produktach paszowych należy magazynować je w warunkach możliwie jak najbardziej higienicznych i optymalnych pod względem parametrów termiczno-wilgotnościowych, a także regularnie je kontrolować. Jeśli stwierdzimy ich obecność w przechowywanych materiałach należy jak najszybciej podjąć działania związane z ich unieszkodliwianiem. Dezynsekcję możemy przeprowadzić we własnym zakresie lub skorzystać z oferty ekipy DDD, specjalizującej się w tego typu zabiegach i dysponującej odpowiednimi środkami. Aby taki zabieg był skuteczny należy przede wszystkim odpowiednio zidentyfikować szkodnika i określić jaki jest stopień porażenia nim produktu (często na skutek żerowania szkodników pierwotnych szybko dołączają szkodniki wtórne) oraz wybrać odpowiednią metodę jego zwalczania z zastosowaniem skutecznego środka. Należy pamiętać również, że przy zastosowaniu chemicznych środków dezynsekcyjnych należy przestrzegać zasad bezpieczeństwa oraz stosować jedynie te, które są zarejestrowane i dopuszczone do obrotu w naszym kraju, zgodnie z rejestrem prowadzonym przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Aktualny rejestr produktów biobójczych dostępny jest na oficjalnej stronie internetowej urzędu (www.urpl.gov.pl).

Piśmiennictwo u autora

Tags: gospodarka paszowa , higiena pasz , pasze