Dobrostan zwierząt to dla producentów niezwykle „palący” problem ostatnich 30 lat. Obrońcy praw zwierząt wykazali, że wielkostadne systemy utrzymania drobiu nie należą do przyjaznych dla ptaków. System klatkowy, który dotyczy zdecydowanej większości kur nieśnych w Polsce, ogranicza w znacznym stopniu możliwość wypełniania naturalnych norm behawioralnych. Uniemożliwienie ptakom, utrzymywanym w intensywnych systemach, w tym również w systemie bateryjnym: grzebania, dziobania, rozpościerania i trzepotania skrzydłami, stroszenia piór, kąpieli piaskowych, może negatywnie odbić się na zdrowiu psychicznym i fizycznym. Przejawia się to anormalnymi formami zachowania lub schorzeniami i urazami.
 

Dobrostan definiowany jest jako stan, w którym organizm potrafi uporać się z trudnościami występującymi w środowisku jego bytowania. Należy podkreślić, że „dobrostan” obejmuje, oprócz sfery fizycznej, równowagę emocjonalną zwierząt zależną od możliwości naturalnego manifestowania gatunkowych i osobniczych wzorców postępowania, o których „mowa” jest powyżej. 

 

Literatura naukowa podaje, że w celu zapewnienia wysokiego poziomu dobrostanu, należy stworzyć zwierzętom warunki umożliwiające realizację jednocześnie pięciu podstawowych, jednakowo istotnych wolności: od głodu i pragnienia, od dyskomfortu, od bólu, urazów i schorzeń, wolności w przejawianiu naturalnych zachowań oraz wolność od strachu i stresu.
 W Polsce obowiązują dwa akta prawne dotykające problematyki dobrostanu, warunków utrzymania zwierząt gospodarskich, w tym hodowanego drobiu:
1. Ustawa o Ochronie Zwierząt z dnia 21 sierpnia 1997 roku (Dz. U. 97.11.724) znowelizowana Ustawą o Ochronie Zwierząt z 6 czerwca 2002 roku (Dz. U. 02.135.1143);
2. Rozporządzenie Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 września 2003 roku (Dz. U. Nr 167, poz. 1629) w sprawie minimalnych warunków utrzymywania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich uzupełnione Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 marca 2004 roku (Dz. U. Nr 47, poz. 456). Rozporządzenie to nie tylko uwzględnia wszystkie wymogi Dyrektywy UE 1999/74 odnośnie prawidłowych warunków utrzymania niosek ale także uściśla wytyczne w zakresie maksymalnej obsady innych gatunków.
 W Europie prawo odnoszące się do dobrostanu zwierząt jest stanowione przez następujące instytucje: Radę Europy i Unię Europejską. Europejska Konwencja dotycząca Ochrony Zwierząt Gospodarskich z 1976 roku jest aktem prawnym Rady Europy. Od 1995 roku do wyżej wymienionej Konwencji dołączyły na przestrzeni lat następujące zalecenia traktujące o: kurze domowej (1995 r.), strusiach (1997 r.), indykach (2001 r.), kaczkach i gęsiach (1999 r.).
 Unia Europejska normy stanowiące o ochronie i dobrostanie drobiu zamieściła w dwóch dyrektywach:
1. Dyrektywie UE 1998/58 EC,
2. Dyrektywie UE 1999/74 EC.
3. Dyrektywa UE 1998/58 EC ustanawia minimalne standardy utrzymania zwierząt gospodarskich (obejmuje drób inny niż nioski).
 Dyrektywa UE 1999/74 EC z 19 lipca 1999 roku ustanawia podstawowe standardy utrzymania kur nieśnych, zastąpiła ona dyrektywę 98/166, która obowiązywała do końca grudnia 2002 rok. Warty podkreślenia jest fakt, iż artykuły Dyrektywy 1999/74 EC nie stosuje się do ferm z ilością kur niosek poniżej 350 sztuk i ferm utrzymujących zarodowe stada nieśne. Według obecnie obowiązującej, powyższej dyrektywy oraz zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 września 2003 roku w sprawie minimalnych warunków utrzymywania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich, od 2012 roku niedopuszczalne stanie się stosowanie, tak popularnych w produkcji drobiarskiej, klatek bateryjnych. W myśl obecnie obowiązujących aktów prawnych, w okresie przejściowym (od początku 2003 r. do końca 2011 r.) kury utrzymywane mogą być w tzw. klatkach przejściowych. Dyrektywa 1999/74 wraz z Dyrektywą 1998/58 obliguje państwa członkowskie Unii Europejskiej do wprowadzania własnych rozporządzeń, które biorąc pod uwagę wymogi tych dwóch dyrektyw, będą odnosić się do warunków utrzymania drobiu.

Ochrona, dobrostan drobiu a warunki utrzymania
Warunki utrzymania ptactwa gospodarskiego w sposób bezsprzeczny wpływają na stan fizyczny oraz psychiczny zwierzęcia. Parametry techniczno- technologiczne budynku inwentarskiego pozwalają sklasyfikować dobrostan jako: wysoki, obniżony bądź niski. Projektowanie ferm przemysłowych z pominięciem jednego z podstawowych aspektów- możności przejawiania, zaspokajania silnych, wrodzonych popędów i instynktów przez drób, prowadzi do poważnych zaburzeń somatycznych, dewiacji behawioralnych.
 Stany lękowe wywołane przez: ból, głód, pragnienie, zimno, gorąco itp. stanowią poważne obciążenie i powodują nierzadko odmienne zachowanie ptaka w porównaniu do gatunkowego wzorca. Przyczyną tego są zmiany w aktywności chemicznej i elektrycznej mózgu oraz zaburzenia w neurotransmisji. Przy obniżonym dobrostanie, nieprawidłowe funkcjonowanie mózgu i autonomicznego układu nerwowego, prowadzi nie tylko do zmian zachowania, ale również do zaburzeń: metabolizmu, pracy wszystkich narządów organizmu oraz układu rozrodczego – tak istotnego w produkcji zwierzęcej.
 Wszyscy hodowcy powinni zapamiętać, że niski dobrostan, może nawet w najgorszym wypadku przyczynić się do wzmożonych upadków ptactwa gospodarskiego i tym samym obniżyć wpływy płynące z produkcji drobiarskiej. W celu uniknięcia tak przykrych konsekwencji powstało wiele aktów prawnych, o których już wspomniano, stojących na straży dobra zwierząt w tym drobiu.
 Wyróżnia się dwa rodzaje klatek, „proponowanych” i propagowanych przez obecnie obowiązującą dyrektywę:
1. Klatki przejściowe obowiązujące do końca 2011 roku, muszą zapewnić co najmniej 550 cm2 powierzchni klatki dla każdej kury nioski. Wysokość klatki winna wynosić od 35 cm do 40 cm (!!! 65% powierzchni klatki o wysokości min. 40 cm). Podłoga klatki również musi spełniać określone kryteria: nachylenie jej nie może przekraczać 14% lub 8% (w przypadku zastosowania innej niż drucianej prostokątnej siatki, Państwa Członkowskie mogą wydać zezwolenie na większe nachylenie), musi stanowić solidne wsparcie dla każdego, skierowanego ku przodowi pazura każdej łapy. Klatka przejściowa, zwana nieulepszoną, wyposażona jest według obowiązującej dyrektywy, w odpowiednie przyrządy do skracania pazurów, karmidła korytowe (10 cm na jedną kurę), poidła. W zależności od stosowanego systemu pojenia, w zasięgu każdej klatki muszą znajdować się 2 poidła smoczkowe lub dwa kubki, w przypadku stosowania poidła rynienkowego – na każdą kurę musi przypaść min. 10 cm długości rynienki.
2. Klatki ulepszone, zgodnie z Dyrektywą UE 1999/74 EC, od 2012 roku całkowicie zastąpią konwencjonalne klatki. Udoskonalony model klatki to: nie mniej niż 2000 cm2 powierzchni ogólnej, 750 cm2 powierzchni na jedna kurę (z czego 80% tej powierzchni to przestrzeń użytkowa). Pomiędzy bateriami klatek musi istnieć przejście o szerokości min. 90 cm, ponadto pomiędzy podłogą budynku i dnem baterii klatek zachować należy odstęp co najmniej 35 cm. Wysokość klatki, poza strefą użytkową, winna wynosić min. 20 cm. Klatka udoskonalona wyposażona jest w: gniazdo, ściółkę (umożliwiając tym dziobanie, drapanie), grzędy (15 cm/kurę), karmidła dostępne bez ograniczeń (12 cm/kurę), system pojenia dostosowany do wielkości grupy (2 poidła smoczkowe/kurę lub 2 kubki/kurę) oraz przyrządy do skracania pazurów.
 Obecnie obowiązująca dyrektywa europejska, traktująca na temat dobrostanu drobiu, odwołuje się także do alternatywnych systemów utrzymania: ściołowego, podłogowego, wolnowybiegowego, ekologicznego.
 Podstawowe wymagania odnośnie utrzymania kur niosek, w alternatywnych systemach utrzymania, według Dyrektywy 1999/74 EC:
 Gęstość obsady do 9 sztuk/1 m2 powierzchni użytkowej (12 sztuk/1 m2 powierzchni użytkowej jeśli dostępne są wybiegi);
• Dostęp kury do karmidła korytkowego – minimum 10 cm/sztukę, lub karmidła okrągłego – co najmniej 4 cm/sztukę;
• Dostęp do poidła rynienkowego przepływowego- 2,5 cm/ptaka lub poidła okrągłego przynajmniej 1 cm/ptaka, ewentualnie jeden smoczek lub kubek na każde 10 kur;
• W alternatywnym systemie utrzymania na każde 7 kur przypada przynajmniej 1 gniazdo, w przypadku gniazda grupowego – 1 m2 powierzchni gniazd grupowego przypada maksymalnie na 120 kur;
• Odpowiedniej wielkości grzędy: 15 cm/kurę, dystans pomiędzy poszczególnymi grzędami przynajmniej 30 cm, odległość od ściany nie mniej niż 20 cm;
• Na jednego ptaka powinno przypadać przynajmniej 250 cm2 powierzchni ze ściółką, ⅓ podłogi powinna zajmować ściółka, pozostałą część może stanowić podłoga ażurowa, która podobnie jak w systemie klatkowym, powinna być na tyle solidna by odpowiednio podpierać każdy z wystających ku przodowi pazurów.
 W celu zagwarantowania wysokiego poziomu dobrostanu, w przypadku gdy kury nioski mają dostęp do wybiegów otwartych, hodowca musi pamiętać o kilku podstawowych zasadach:
• Zapewnienie ptakom kilku otworów wyjściowych (wysokość min. – 35 cm, szerokość min.- 40 cm) prowadzących na wybieg; zlokalizowanych na całej długości budynku inwentarskiego;
• Powierzchnia wybiegu dostosowana do wielkości stada;
• Schronienie przed ewentualną „niepogodą” i groźnymi drapieżnikami;
• Obecność poideł.
 W ostatnich latach Unia Europejska w sposób szczególny zajęła się sporawą dobrostanu brojlerów kurzych, do niedawna problem warunków ich utrzymania był uwzględniony jedynie w Dyrektywie 1998/58 EC traktującej o zwierzętach gospodarskich innych niż nioski.
 Uchwała Parlamentu Europejskiego dotycząca warunków utrzymania brojlerów kurzych, wdrożona została przez kraje członkowskie 1 grudnia 2006 roku, funkcjonuje ona w postaci załącznika do Dyrektywy 1998/58 EC. Niektóre z postanowień Parlamentu Europejskiego w sprawie dobrostanu brojlerów kurzych:
• Obsada kurcząt nie może przekroczyć 30 kg żywej masy/ 1 m2 powierzchni użytkowej (w nagłych przypadkach max. 32 kg żywej masy/ 1m2 powierzchni użytkowej);
• Po 1 stycznia 2013 roku obsada ptaków w produkcji kurcząt brojlerów nie może być większa niż 34  kg/1 m2, liczona jako średnia z trzech ostatnich cykli produkcyjnych w nagłych przypadkach max. 40 kg/ 1 m2);
• Kurczęta winny mieć nieograniczony dostęp do paszy lub gdy pasza jest im zadawana w poszczególnych porach nie mogą być jej pozbawione dłużej niż 12 h przed przewidywaną godziną uboju;
• Stały dostęp do wody z urządzeń ustawionych w ten sposób, aby w jak największym stopniu zminimalizować jej wylewanie się;
• Zapewniony stały dostęp do suchej ściółki;
• Po opróżnieniu budynku należy usunąć ściółkę, zakład musi zostać zdezynfekowany i wyczyszczony, nowym ptakom trzeba zapewnić świeżą ściółkę;
• Każdy z budynków fermy musi być wyposażony w sprawnie działające systemy: wentylacji, ogrzewania, schładzania.

Ochrona, dobrostanu drobiu podczas transportu
W stosowanych aktualnie, wielkostadnych systemach produkcji drobiu bardzo ważnym elementem jest transport. W ciągu tygodnia w Unii Europejskiej przewożonych jest transportem drogowym ponad 10 milionów zwierząt gospodarskich, dotyczy to również zróżnicowanych grup technologicznych ptaków tj. jednodniowych piskląt, brojlerów, niosek towarowych, reprodukcyjnych. Transport, niezależnie od tego w jaki sposób jest wykonywany, wpływa na obniżenie, w większym lub mniejszym stopniu, poziomu dobrostanu. 



 Jak powszechnie wiadomo transport dla zwierząt jest groźnym czynnikiem stresogennym, a występowanie wzmożonej reakcji stresowej u ptaków jest bardzo niekorzystnym zjawiskiem, powodującym obniżenie tolerancji na czynniki środowiska zewnętrznego. Podczas transportu obserwowane są liczne straty związane z utratą masy ciała, zaburzeniami naturalnego behawioru oraz zwiększonej śmiertelności ptaków.
 Wśród negatywnych następstw jakie pociąga za sobą, w sposób bezpośredni bądź pośredni, transport drobiu należy wymienić:
• Utratę upierzenia, u kur nawet do 30%;
• U kaczek i gęsi znaczne pogorszenie jakości uzyskiwanego pierza;
• U kurcząt brojlerów (szczególnie w pierwszych dniach po transporcie) znaczne zmniejszenie przyrostów masy ciała;
• W wielu przypadkach zmiany w zachowaniu ptaków, w formie nasilonej agresji, a nawet kanibalizmu.
 W celu ograniczenia strat, wynikających z niewłaściwej organizacji transportu oraz nieodpowiednim jego przygotowaniem, jest precyzyjne przestrzeganie obowiązujących aktów prawnych, rozporządzeń określających podstawowe kryteria przewozu wszystkich gatunków zwierząt, w tym drobiu. W Polsce podstawowym aktem prawnym dotykającym problematyki dobrostanu drobiu w czasie jego transportu jest Ustawa Prezydenta RP z dnia 21 sierpnia 1997 roku o ochronie zwierząt (Dz. U. Nr 111, poz. 724) znowelizowana 6 czerwca 2002 roku (Dz. U. Nr 135, poz 1141). Przepisem wykonawczym do ustawy Prezydenta RP jest Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 30 czerwca 1998 roku (Dz. U. 1998 r. Nr 86 poz. 552). Powyższe rozporządzenie odnosi się m.in. do gęstości załadunku mającego zastosowanie dla transportu drobiu w kontenerach (Tab. 1).

  

Osoby zajmujące się transportem drobiu powinny pamiętać, że kontenery, przeznaczone do przewozu zarówno piskląt jak i dorosłego drobiu, winno się dokładnie dezynfekować po zakończonym transporcie. Celem tego zabiegu jest uniknięcie lub przynajmniej ograniczenie przenoszenia chorób zakaźnych.
 Kontenery oprócz odpowiedniej czystości powinny charakteryzować się właściwymi wymiarami, dostosowanymi do wielkości przewożonego gatunku ptaków. Nadmierne zagęszczenie często dla drobiu skutkuje powstawaniem poważnych urazów. Wysokość kontenera musi umożliwiać przyjęcie pozycji stojącej (szczególnie ważne u indyków). Wymiary kontenera w przypadku dużych ptaków powinny pozwalać na przyjęcie postawy fizjologicznej.
 Przewożonym ptakom należy zagwarantować odpowiednią cyrkulację powietrza, optymalny zakres temperatur (10-25°C, transport w temp. >30°C może trwać do 45 min.), dostęp do wody i paszy (z wyjątkiem: podróży <12 h, podróży piskląt <24 h, pod warunkiem że zakończy się ona w ciągu 72 h po wylęgu). Ponadto ptaki podczas transportu powinny być trzymane w półmroku.
 Pojazdy używane do transportu muszą być wyposażone tak, aby w każdej chwili był możliwy bezpośredni dostęp do wszystkich transportowanych zwierząt. Umożliwiając w ten sposób ich inspekcję, zapewnienie im odpowiedniej opieki, w szczególności ich karmienie i pojenie.
 Podsumowując kwestie dobrostanu w czasie transportu, należy zaznaczyć, że obsługa przed i w czasie przewozu winna starać się w jak największym stopniu ograniczyć stres jaki towarzyszy w tym czasie ptakom. Niehumanitarna opieka wywołuje u drobiu silny stres psychiczny, co prowadzi do wzmożonego wydzielania hormonów kortykotropowych, odpowiadających za zwiększoną wrażliwość na zakażenia bakteryjne endogennego pochodzenia.
 W Unii Europejskiej aktem prawnym dotyczącym ochrony i dobrostanu drobiu podczas transportu, obowiązującym od 5 stycznia 2007, jest Rozporządzenie Rady (WE) Nr 1/2005 z dnia 22 grudnia 2004 roku w sprawie ochrony zwierząt podczas transportu i związanych z tym działań. Ponadto wszystkie podmioty prowadzące transport drobiu, także w ramach przewozów własnych, winny zwrócić swoja uwagę również ku Dyrektywom: 64/432/EWG i 93/119/WE oraz Rozporządzeniu (WE) nr 1255/97. W myśl nowych przepisów przewoźnicy drobiu, w tym także piskląt, muszą uzyskać zezwolenia oraz świadectwa zatwierdzenia środków transportu, od 5 stycznia 2008 roku wymagane są licencje dla kierowców i osób obsługujących zwierzęta. Wśród wymagań jakie stawia przez przewoźnikami UE znajdują się m.in. te odnoszące się do warunków technicznych kontenerów w jakich przewożony jest drób, sposobu oznakowania kontenerów, bezpiecznego ich ustawienia wewnątrz środków transportu.

Ochrona, dobrostan drobiu podczas uboju
Kwestia zapewnienia ptactwu gospodarskiemu jak najlepszej ochrony i dobrostanu, na wysokim poziomie, to nie tylko odpowiednie warunki utrzymania i transportu. Równie ważna jest ochrona zwierząt, w tym również drobiu, podczas uśmiercania. Zagadnienie to porusza Rozporządzenie Rady (WE) nr 1099/2009 z 24 września 2009 r.
 Z niniejszego rozporządzenia dowiadujemy się, iż ochrona zwierząt podczas ich uboju lub uśmiercania jest kwestią ważną dla społeczeństwa, wpływa na nastawienie konsumentów do produktów rolnych. Ponadto poprawa ochrony zwierząt podczas uboju przyczynia się do podniesienia jakości mięsa i pośrednio ma wpływ na bezpieczeństwo pracy w rzeźni. Trzeba dodać mimo wszystko, że uśmiercanie może wywołać: ból, niepokój, strach i inne formy cierpienia nawet gdy odbywa się w najlepszych dostępnych warunkach technicznych.
 Wiele metod uśmiercania jest bolesnych dla zwierząt, dlatego konieczne jest ogłuszanie aby wywołać brak przytomności. W celu zapewnienia optymalnego dobrostanu ptakom urządzenia do ogłuszania muszą być opracowane i projektowane przy założeniu jak najwyższej skuteczności. Dlatego też producenci powinni dostarczać użytkownikom szczegółowe instrukcje dotyczące ich obsługi, a także warunków w jakich należy je konserwować.
 Ważkim problemem, wartym podkreślenia, jest fakt że w Rozporządzeniu Rady (WE) nr 1099/2009 nie ujęto zaleceń dotyczących wycofania wodnych urządzeń do ogłuszania drobiu. Unia Europejska uznała, niniejsze zalecenia za ekonomicznie nieopłacalne.
 Dbając o komfort zwierząt w czasie ogłuszania trzeba pamiętać, że sposób w jaki pozbawiane są one przytomności uzależniony jest również od wielkości danego osobnika. Dlatego też w sytuacji ogłuszania drobiu w kąpieli wodnej zabrania się pętania ptaków jeżeli są one zbyt małe na ogłuszanie w kąpieli wodnej (patrz: Tabela 2) lub jeżeli spętanie może spowodować lub nasilić ból. Pęta muszą być zwilżone zanim żywe ptaki zostaną spętane i poddane działaniu prądu. Ptaki podwieszane są za obie nogi.





 Kluczową rolę w kształtowaniu dobrostanu, w czasie ogłuszania, uśmiercania, odgrywa personel rzeźni. Dla każdej rzeźni zostaje wyznaczony pracownik odpowiedzialny za dobrostan zwierząt, dba on o przestrzeganie przepisów określonych w Rozporządzeniu Rady (WE) nr 1099/2009 z 24 września 2009 r. Dzięki dobrze wyszkolonemu i wykwalifikowanemu personelowi poprawiają się warunki traktowania zwierząt.
 Kompetencje szeregowego pracownika rzeźni, w zakresie dobrostanu zwierząt, oznaczają wiedzę o podstawowych wzorcach zachowań, potrzebach zwierząt oraz oznakach przytomności i wrażliwości poszczególnych gatunków na bodźce. Obejmują one także techniczną znajomość stosowanych urządzeń ogłuszających.

Podsumowanie
Dobrostan i ochrona ptaków to, w produkcji drobiarskiej, temat niezwykle ważki, aczkolwiek w przeszłości często bagatelizowany. Istotne jest dostosowanie się do wszystkich unijnych dyrektyw, pomimo dużych kosztów związanych np. z modernizacją budynków inwentarskich. Z przeprowadzonych na terenie Unii Europejskiej badań, w latach 2005-2006, wynika że dobrostan zwierząt jest problemem, który obywatele stawiają bardzo wysoko, przyznając mu w skali ważności 8 na 10 punktów. W opinii mieszkańców Europy priorytetowym obszarem działań na rzecz dobrostanu zwierząt jest w szczególności chów drobiu. Dane również pokazują, że konsumenci uważają, że mogą wpłynąć na zmianę standardów dobrostanu zwierząt dobierając odpowiednio kupowane przez siebie produkty. Duża część potencjalnych klientów stwierdza, że jest gotowa płacić więcej za jaja pochodzące z systemów produkcji sprzyjających dobrostanowi zwierząt.

Tags: prawo na co dzień