Ptaki zaopatrzone są w niezwykle skomplikowany, ale także najsprawniejszy układ oddechowy w świecie zwierząt. Są zwierzętami płucodysznymi. Podstawę systemu oddychania stanowią u nich niewielkie, mało elastyczne płuca o relatywnie bardzo dużej powierzchni czynnej. W swojej strukturze zawierają miliony cienkich rurek znanych jako parabronchi. Mają one porowatą strukturę umożliwiającą penetrację powietrza poprzez kapilary (air capillaries) w głąb sąsiadujących naczyń krwionośnych (blood capilaries).

 Płuca ptaków pozbawione opłucnej, poprzebijane są workami powietrznymi, z którymi tworzą funkcjonalną całość. Worków jest 9 (4 parzyste, 1 nieparzyste), ponadto dzielą się one na przednie i tylne. Nie mają nabłonka respiracyjnego, więc nie odbywa się tam wymiana gazowa.
 Worki powietrzne pełnią w ciele ptaka różne funkcje:

• zmniejszają jego ciężar właściwy,
• stanowią magazyn powietrza,
• w zależności od temperatury otoczenia ogrzewają zimne i schładzają gorące powietrze,
• chronią w czasie lotu organizm ptaka przed przegrzaniem.
   

Podczas wdechu ¾ świeżego powietrza omija płuca i kieruje się bezpośrednio do tylnych worków powietrznych. Pozostała część powietrza płynie wprost do płuc. Podczas wydechu zużyte powietrze wydostaje się z płuc, a powietrze zachowane w tylnych workach powietrznych jest jednocześnie przenoszone do płuc. Dzięki temu mechanizmowi świeże powietrze przepływa przez płuca ptaka zarówno podczas wdechu i wydechu. Dodatkowo ruchy skrzydeł są zsynchronizowane z wdechami i wydechami. Uniesienie skrzydeł powoduje wdech, a opuszczenie wydech.
 Wentylacja płuc u ptaków jest dwojaka – inna podczas lotu, a inna podczas chodu. W czasie lotu klatka piersiowa ulega zablokowaniu (mięśnie międzyżebrowe są wyłączone), a powietrze jest wypychane poprzez ucisk skrzydeł na worki powietrzne. Podczas spoczynku wentylacja zachodzi dzięki mięśniom klatki piersiowej oraz mięśniom brzucha.
 Na prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego ptaków ma wpływ środowisko. Wszystkie odchylenia od przyjętych norm, zapewniających ptakom prawidłowe warunki życia, prowadzą do zaburzeń mechanizmów obronnych. Skutkiem tego jest „sytuacja”, w której nawet słabo patogenne drobnoustroje mogą przyczynić się do występowania infekcji i chorób zakaźnych. Ilość zjadliwych drobnoustrojów odpowiedzialnych za szybkie rozprzestrzenianie się chorób zależy od: zagęszczenia ptaków (obsady), kierunku użytkowania, wentylacji pomieszczeń inwentarskich, jakości ściółki, ruchliwości ptaków, usuwania pomiotu.

Czynniki środowiskowe a funkcjonowanie układu oddechowego u drobiu
Wśród czynników wpływających na funkcjonowanie narządów układu oddechowego należy wymienić m.in.:

• temperaturę panującą w pomieszczeniach inwentarskich;
• stopień zapylenia powietrza;
• obecność w powietrzu szkodliwych gazów;
• oświetlenie;
• stres.
   

Produkcja drobiu nieodłącznie wiąże się z zagadnieniem zapewnienia ptakom właściwych warunków mikroklimatu, stabilnym utrzymywaniu temperatury, wilgotności i poziomu wentylacji na poziomie odpowiednim dla wieku i rodzaju ptaków.
 Szczególnie wrażliwy na wahania temperatur jest młody drób, u którego mechanizm termoregulacji nie wykazuje pełnej sprawności. Pisklęta wymagają odpowiednio wysokiej temperatury otoczenia. Zgubnym skutkiem niedogrzania jest obniżenie odporności, któremu towarzyszy zwiększona podatność na choroby zakaźne często zaburzające funkcjonowanie narządów układu oddechowego.
 Zbyt niska temperatura w połączeniu z wysoką wilgotnością hamuje proces oczyszczania płuc z drobnoustrojów. Ponadto taka sytuacja prowadzi do niekorzystnego zawilgocenia piór, co negatywnie działa na izolację cieplną ptaków. Wysoka temperatura plus zbyt wysoka wilgotność sprzyja przegrzaniu ptaków, dochodzi wtedy do niewydolności oddechowej, wywołuje to u zwierząt duszność.
 Gdy w pomieszczeniach inwentarskich wysokiej temperaturze towarzyszy niska wilgotność może dojść do zbyt intensywnego wysuszenia ściółki i tym samym wzrostu zapylenia powietrza. Powstający w takich warunkach pył jest idealnym nośnikiem dla groźnych drobnoustrojów. Okazało się również, że gdy jego ilość w kurniku przekracza dopuszczalne normy drażni on nabłonek dróg oddechowych wywołując zapalenie błon śluzowych gardła i krtani.
 Należy pamiętać, że ogromny wpływ na wyniki hodowlane ma prawidłowa wentylacja. Jeśli działający w pomieszczeniach inwentarskich mechanizm wentylacji nie dostarczy odpowiedniej ilości świeżego powietrza i nie usunie nadmiaru szkodliwych gazów, ptaki na pewno nie będą w stanie pokazać całego potencjału wzrostu i przewartościowania paszy nawet jeśli pozostałe parametry hodowli będą prawidłowe.
 Amoniak (NH3) powstający przy rozkładzie bakteryjnym mocznika, wpływa drażniąco na błony śluzowe narządów układu oddechowego. Ten szkodliwy gaz osłabia lub całkowicie znosi ruch migawkowy komórek rzęskowych błony śluzowej obniżając tym samym zdolność do samooczyszczania dróg oddechowych. Siarkowodór (H2S) powoduje przewlekłe zapalenie tchawicy i oskrzeli, a także uszkadza ośrodek oddechowy. Tlenek węgla (CO) łącząc się z hemoglobiną krwi uniemożliwia przenoszenie tlenu.
 Warunkiem niezakłóconego rozwoju jest także światło. Dowiedziono, że zredukowanie oświetlenia wpływa na zmniejszenie odporności. Nadmierne natężenie światła w pomieszczeniach wzmaga natomiast ruchliwość drobiu, co zwiększa zapylenie powietrza, o którym była już mowa w niniejszym artykule.
 Szczególnie groźny dla układu oddechowego ptaków, zwłaszcza młodych, jest stres. Wpływa on m.in. na obniżenie poziomu witamin w organizmie. Przy niedoborze witaminy A dochodzi do nadmiernego złuszczania nabłonka oddechowego, obserwuje się zanik rzęsek tego nabłonka. Zbyt mała ilość witaminy C upośledza w sposób istotny transformację limfocytów, tworzenie immunoglobulin oraz powstawanie interferonu, a więc obniża odporność organizmu, w tym na choroby układu oddechowego.

Tags: zoohigiena