Drób utrzymywany systemem ekstensywnym ma możliwości korzystania z wiejskich podwórzy, łąk, ogrodów oraz innych nieużytków, a wszystko to zapewnia ptakom świeże powietrze, promieniowanie słoneczne i nieograniczony dostęp na wybiegu do gleby i porastającej ją roślinności.

Nie takie zdrowe jaja wiejskie
W powszechnej opinii jaja pochodzące od kur utrzymywanych na wybiegach (jaja wiejskie), zdaniem konsumentów powinny być smaczniejsze i zdrowsze w porównaniu z jajami od kur chowanych na fermie. Należy jednakże zwrócić baczną uwagę na to, że taki przyzagrodowy system utrzymania może stwarzać szereg różnych zagrożeń dla produkcyjności i zdrowia kur a tym samym dla jakości pozyskiwanych od tych kur jaj. W omawianym przyzagrodowym systemie kury mogą mieć niekontrolowany dostęp do różnego rodzaju zanieczyszczeń, wysypisk odpadów, składowisk różnych materiałów, przydrożnych rowów itp. Ptaki mogą na podwórzach wiejskich pobierać żwirek, zanieczyszczoną glebę, zanieczyszczone rośliny, wiele odpadów niejadalnych i substancji zawierających m.in. związki metali ciężkich. Dodatkowo jeszcze, gdy taki system chowu prowadzony bywa na terenach ekologicznego zagrożenia albo w pobliżu ośrodków przemysłowych, czy też w sąsiedztwie ruchliwych arterii, to pasza zjadana przez kury może być w większym stopniu obciążona toksycznymi związkami chemicznymi. Jaja od tych kur, a także mięso mogą zawierać podwyższone wartości metali ciężkich.

Źródła zanieczyszczeń
Głównym źródłem metali ciężkich jest przemysł. Innym z kolei uciążliwym źródłem zanieczyszczenia środowiska są spaliny pojazdów mechanicznych. Silniki spalinowe emitują do atmosfery tlenek węgla, tlenki azotu, dwutlenek siarki, węglowodory i związki ołowiu, a także kadmu i cynku. Dlatego też wzdłuż tras mocno obciążonych ruchem samochodowym poziom metali ciężkich w glebie, a także w porastającej ją roślinności może być znacznie zwiększony.
Duża szkodliwość toksycznych pierwiastków zanieczyszczających środowisko wynika w ogromnym stopniu z ich biochemicznych i biologicznych właściwości, którymi są:
– podatność na bioakumulację zarówno ze środowiska glebowego jak i wodnego,
– stosunkowo łatwa absorpcja z przewodu pokarmowego, np. Hg, Cd, I, Zn, B,
– tworzenie połączeń z sulfhydrylowymi grupami białek, np. Hg, Pb, Se, Cd,
– przenikanie przez barierę biologiczną krew-mózg, np. Hg, Pb, Al,
– uszkodzenia struktury kwasów nukleinowych, np. Cu, Zn, Cd, Hg, Ni.
Metale ciężkie nie ulegają biodegradacji, łatwo się kumulują, wywołując różne, często dopiero w późniejszym czasie, ale bardzo groźne komplikacje zdrowotne, m.in. mogą osłabiać układ odpornościowy, układ nerwowy, w dużym stopniu mogą zakłócać metabolizm organizmów.
Stopień toksyczności metali uzależniony jest od wieku ptaków, od ich stanu fizjologicznego, formy chemicznej, pochłoniętej i przyswojonej dawki, od koncentracji innych metali ciężkich. Stężenie metali w jajach a także w organizmie drobiu uzależnione jest od stopnia skażenia paszy, wody a także od skażenia powietrza, gleby i roślinności w danym regionie. Wchłanianie metali ciężkich do organizmów ptaków odbywa się poprzez przewód pokarmowy, układ oddechowy i w niewielkim stopniu przez skórę.
Chcąc ocenić stopień zanieczyszczenia jaj metalami ciężkimi należałoby te wartości porównać z wartościami normatywnymi (dopuszczalnymi). W literaturze można znaleźć dane zróżnicowane dotyczące zawartości metali ciężkich w jajach w różnych systemach utrzymania. Jednakże wszyscy autorzy są zgodni, że w jajach kur w chowie przyzagrodowym może mieć miejsce nadmierna kumulacja metali ciężkich. Można w związku z tym wnioskować, że chów ekstensywny w rejonach skażonych przemysłem a także w terenach podmiejskich i przy ruchliwych arteriach jest gorszym systemem aniżeli chów fermowy.

Czy jest na to rada?
Zagadnienie związane z nadmierną akumulacją metali ciężkich w jajach drobiu w chowie przyzagrodowym można byłoby zminimalizować poprzez:
– zastosowanie w żywieniu mieszanek przemysłowych o niskiej zawartości metali ciężkich,
– immobilizację metali ciężkich w siedliskach gospodarstw wiejskich,
– ograniczenie bioprzyswajalności metali ciężkich w organizmach ptaków,
– zastosowanie preparatów profilaktyczno-detoksykacyjnych (biopierwiastki, enzymy, naturalne sorbenty).

Metale ciężkie stanowią poważne zagrożenie środowiska ze względu na ich toksyczne oddziaływanie na poszczególne elementy środowiska i bioakumulację w łańcuchu pokarmowym zwierząt i ludzi. Przeprowadzonych zostało szereg badań na temat źródeł i emisji metali ciężkich do atmosfery, wody i gleby oraz transportu metali poprzez te elementy środowiska z uwzględnieniem akumulacji metali w ekosystemach wodnych i glebowych. Szczególną uwagę zwrócono na zanieczyszczenie środowiska rtęcią, ołowiem i kadmem ze względu na toksyczne właściwości tych metali i ich wpływ na zdrowie zwierząt i ludzi. Rtęć, ołów i kadm wybrane zostały jako zanieczyszczenia priorytetowe. Rtęć, ołów i kadm emitowane są do atmosfery ze źródeł antropogennych i naturalnych. Do głównych procesów antropogennych, w czasie których następuje emisja metali ciężkich do atmosfery należą:
– produkcja energii i produktów przemysłowych,
– spalanie odpadów,
– różne formy zastosowania metali ciężkich w przemyśle i innych sektorach ekonomicznych.

Silnie toksyczna rtęć
Rtęć i większość jej związków jest silnie toksyczna i stanowi częste zanieczyszczenie środowiska. Jeśli dostanie się do środowiska wodnego, mikroorganizmy etylują ją i w ten sposób powstaje związek metaloorganiczny rozpuszczalny w tłuszczach, bardzo toksyczny i trwały. Jest to główna postać rtęci, która przedostaje się do organizmów żywych i kumuluje się w nich. Rtęć wchłania się też przez drogi oddechowe w postaci pary. Z płuc dostaje się do krwi, gdzie wnika do erytrocytów, w których jest utleniana. Pewne ilości rtęci wnikają do mózgu. Toksyczność rtęci polega na niszczeniu błon biologicznych i łączeniu z białkami organizmu. W ten sposób zakłóca wiele niezbędnych do życia procesów biochemicznych.
Zanieczyszczenie rtęcią ma charakter lokalny, dotyczy przeważnie najbliższego sąsiedztwa zakładów przemysłowych wykorzystujących w produkcji jej związki. Mimo, że w środowisku występuje w ilościach śladowych jej duża aktywność sprawia, że stanowi ona poważne zagrożenie dla organizmów żywych. Obecnie obserwuje się ograniczanie emisji różnych zanieczyszczeń z instalacji przemysłowych spowodowane rygorami technologicznymi i normatywnymi.

Ołów
Ołów i wszystkie jego związki są silnie trujące. Są to trucizny wywołujące zmiany w układzie nerwowym i krwionośnym. Do organizmu mogą się dostawać przez przewód pokarmowy i drogi oddechowe. Skutki zatrucia objawiają się po pewnym czasie, po skumulowaniu się w organizmie dostatecznej jego ilości. Od stuleci wiadomo, że ołów jest toksyczny. Istnieje nawet hipoteza, że do upadku cesarstwa rzymskiego przyczyniło się zatrucie ołowiem, z którym Rzymianie stykali się używając w życiu codziennym różnych naczyń, których był składnikiem. Nawet w czasach współczesnych stosowany był w rurach wodociągowych i do wyrobu zabawek (głównie ołowianych żołnierzyków). Główne zastosowanie ma miejsce w produkcji akumulatorów, tworzyw sztucznych, przemyśle papierniczym, hutniczym, garbarskim itp.
Najważniejszym związkiem chemicznym w problematyce ochrony środowiska jest czteroetylek ołowiu do niedawna powszechnie stosowany jako dodatek do paliw (etylina). Czteroetylek dodaje się do paliw w celu zwiększenia liczby oktanowej. Ołów emitowany jest wtedy do środowiska wraz ze spalinami w postaci aerozolu i zasięg jego opadu wzdłuż tras komunikacyjnych sięga do 100 m. Na 1 km dróg spadało do niedawna w kraju ok. 8 kg ołowiu. Instalowanie katalizatorów spalin wymusza stosowanie benzyn bezołowiowych, jednak ołów który dostał się wcześniej do gleb, pozostanie w nich jeszcze długi okres czasu.

Kadm
Kadm jest kolejnym toksycznym metalem kumulującym się w organizmach. Występuje w dużych ilościach w rejonach skażenia przemysłowego, w dymie papierosowym, w wodzie wodociągowej, w glebie i żywności na niej uprawianej. Woda w większości polskich rzek i zbiorników wodnych jest zatruta ściekami zawierającymi duże ilości kadmu. Miękka woda może wymywać kadm z rur wodociągowych. Duże stężenie kadmu stwierdza się w warzywach korzeniowych uprawianych w rejonach przemysłowych. Nawożenie roślin superfosfatem bardzo zwiększa przyswajanie kadmu przez rośliny.

Piśmiennictwo dostępne u autora.

Tags: jaja , jaja konsumpcyjne , jakość jaj