W okresie 5500 lat przed naszą erą miały miejsce pierwsze kontakty człowieka ze strusiami. Dowodzą tego różne rysunki na skałach na terenach dzisiejszej Sahary, na których lamparty i gepardy polują na te duże ptaki. W starożytnym Egipcie bardzo ceniono sobie pióra strusi, które ze względu na ich bardzo symetryczną budowę uznawano za symbol sprawiedliwości. Tylko faraon i jego rodzina mogli używać wachlarzy wykonanych z białych piór strusi. Strusimi piórami w czasach imperium rzymskiego ozdabiano hełmy oficerów armii cesarstwa, tym samym wskazując ich wojskową rangę. Wiele emocji dostarczały słynne „biegi strusi bez głów” organizowane podczas dostojnych uroczystości.

W Europie pod koniec XIX stulecia w ogrodzie zoologicznym w Marsylii poczyniono pierwsze próby chowu tego gatunku ptaków. W latach sześćdziesiątych XIX wieku w Południowej Afryce został utworzony ośrodek hodowli strusi i w owych czasach najważniejszym kierunkiem użytkowania była produkcja piór. Ten kierunek chowu strusi przed I wojną światową był najbardziej rozwinięty. W chowie fermowym wówczas na świecie całkowita populacja strusia wynosiła około miliona. Strusie pióra w owych czasach po złocie, diamentach i wełnie były poważnym eksportowym towarem Afryki Południowej. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do upadku wielu ferm strusich. W latach dwudziestych XX wieku pogłowie strusi bardzo zmalało i kształtowało się na poziomie ok. 30 tysięcy sztuk.

2 mln sztuk
Obecnie na świecie cała populacja strusi liczy ok. 2 milionów sztuk. Potentatem w chowie i hodowli jest kontynent afrykański, gdzie utrzymuje się ok. 30% strusi w tym prawie 90% ptaków jest na fermach bądź też w ogrodach zoologicznych. Duże zainteresowanie strusiami jest też na innych kontynentach, w Polsce obecnie funkcjonuje kilkaset ferm strusich. Pierwsza ferma strusi afrykańskich została założona w 1993 roku w Garczynie koło Kościerzyny.
Strusie w systematyce zaliczane są do rzędu strusiowych (Struthioniformes), rodzina strusie (Struthionidae) i struś jest jej jedynym żyjącym przedstawicielem. Należą do nadrzędu bezgrzebieniowców a oprócz nich do bezgrzebieniowców należy nandu zwane strusiem pampasów i żyjące w Południowej Ameryce, emu żyjące w Australii i na Tasmanii oraz kazuar występujący w Nowej Gwinei i Australii.

Szerokie pole widzenia
Struś jest obecnie na świecie jedynym największym ptakiem. Jego wysokość dochodzi nawet do 2,7 m przy masie ciała ok. 150 kg. Z kolei samice są mniejsze od samców i mają ok. 2 m wzrostu i masę ciała do 120 kg. Dorosły samiec ma czarne upierzenie a tylko postrzępione pióra skrzydeł i ogona są białe, zaś upierzenie samicy jest brązowoszare z jaśniejszymi końcówkami piór. Szyja strusi stanowi 1/3 całej wysokości ptaka i zbudowana jest z 19 kręgów szyjnych na których bezpośrednio leży przełyk i tchawica. Strusie mają bardzo dobry wzrok a mianowicie widzą na odległość 3 m, duże oczy (jedna gałka oczna o średnicy 5 cm waży ok. 60 g) sprawiają, że ich pole widzenia jest bardzo szerokie. W stosunku do masy ciała strusie mają największe oczy ze wszystkich zwierząt lądowych. Występuje u nich „błona mrużna” przykrywająca gałkę oczną i chroniąca przed kurzem i piaskiem. W środowisku naturalnym często można obok strusi spotkać takie zwierzęta jak zebry czy antylopy, które czują się bezpieczniej. Również strusie mają bardzo dobrze rozwinięty słuch. Szeroko otwarty otwór słuchowy rejestruje nawet bardzo słabe dźwięki. Tak jak u innych gatunków drobiu zmysły węchu i smaku są u strusi słabo rozwinięte.

Niezwykle silne nogi strusi zakończone są tylko dwoma palcami, większy palec zaopatrzony jest w duży pazur o długości ok. 7 cm, struś kopie do przodu z siłą 30 kg/cm2. Czaszka stanowi dość cienką osłonę mózgu, który waży zaledwie 30-40 g. Brak grzebienia na mostku (bezgrzebieniowce), słabo rozwinięte mięśnie piersiowe, skrzydła uwstecznione oraz brak zdolności do lotu to kolejne cechy strusia. Skrzydła służą im do obrony albo też do wachlowania się w czasie upałów, a u samców odgrywają dość istotną rolę podczas tańców godowych.
Kość udowa jest obok mostka ich jedyną kością pneumatyczną. Strusie nie mają rzepki. Nie posiadają też wola, a do przełyku może włożyć rękę dorosły człowiek np. w celu wyjęcia połkniętej puszki. Przewód pokarmowy ma długość około 24 m. Posiadają 10 worków powietrznych, pomimo tego, że nie mają zdolności do lotu. Oddychają bocznie, a nie brzusznie jak inne gatunki ptaków. Strusie nie mają gruczołów potowych i gruczołu kuprowego.

Mogą się nieść nawet 60 lat
W warunkach naturalnych dojrzewają płciowo w wieku 4-5 lat. Są zazwyczaj poligamiczne i na jednego samca przypadają trzy lub cztery samice, z których jedna jest dominująca, a pozostałe towarzyszące. Na fermach zwykle zestawia się stado łącząc jednego samca z dwiema samicami (trio). Niosą od 12 do 18 jaj o masie 1500-1600 g, jaja w ciągu dnia wysiaduje dominująca samica jako, że jest mniej zauważalna od samca, a w ciągu nocy wysiaduje samiec. Po sześciu tygodniach wylęgają się pisklęta.
Strusie mogą biegać z prędkością 70 km/h na dystansie kilku kilometrów. Żyją 60-70 lat.

Jako dróļ użytkowy od 1997 r.
Chów strusi w kraju to jeden z młodszych kierunków produkcji zwierzęcej. Strusie jako drób użytkowy uznano w ustawie z 20.08.1997 r. o organizacji i hodowli zwierząt gospodarskich. Tym samym potwierdza to ich wszechstronność użytkowania. Dostarczają mięsa, jaj, skór, piór i wielu innych produktów.

Walory mięsne
Mięso strusi (strusina) ma wysokie walory smakowe i dietetyczne, niską zawartość tłuszczu i korzystny profil kwasów tłuszczowych. Zawiera więcej wielonienasyconych kwasów tłuszczowych niż mięso innych gatunków zwierząt. Zawiera nienasycone kwasy: linolowy i linolenowy, których organizm człowieka nie wytwarza. Strusina ma barwę czerwoną, podobną do cielęciny. Jest słodsza od wołowiny a także od niej suchsza, zawiera bowiem niewiele tłuszczu śródmięśniowego, co powoduje mniejszą soczystość strusiny.

Ma niską zawartość tłuszczu (0,9% w mięsie surowym, a w mięsie kurcząt brojlerów 4,3%), małą kaloryczność. Pod względem zawartości cholesterolu jest zbliżona do mięsa indyczego i zawiera go znacznie mniej niż wieprzowina i wołowina. Jest poza tym bardzo smaczna, a pod względem kruchości, delikatności i zapachu nie ustępuje polędwicy wołowej. Cena tego mięsa w kraju wynosi ok. 50-60 zł/kg. Znaczący udział mięsa strusiego dostępnego na rynkach europejskich (przeważnie w postaci mrożonej) pochodzi z RPA i Izraela. W RPA i UE poszukiwanym i drogim smakołykiem jest suszone mięso ze strusi tzw. biltong (mięśnie udowe pokrojone w paski, marynowane a następnie suszone i wędzone). Strusie ubija się w wieku 9-12 miesięcy przy masie ciała 75-100 kg. Wydajność rzeźna wynosi ok. 58%, a tuszka zawiera ok. 35-40 kg mięsa. Prawie 90% produkcji mięsa strusiego w Polsce jest eksportowane na rynki europejskie.

Skóra – produkt wysokiej jakości
Skóra strusi stanowi produkt bardzo wysokiej jakości. Jest bardzo wytrzymała i odporna na działanie wody. Z niej wytwarza się luksusową galanterię taką jak: rękawiczki, torebki, paski, kurtki. Najdroższą i najbardziej poszukiwaną jest skóra z grzbietu i piersi z charakterystyczną pęcherzykowatą fakturą. Skóra z kończyn dolnych jest pokryta zrogowaciałymi płytkami i służy do wyrobu np. butów kowbojskich. Od jednego strusia można uzyskać ok. 1,4 m2 skóry. W Polsce po wielu niepowodzeniach udało się opanować technologię garbowania strusich skór. Głównymi odbiorcami strusich skór na świecie są Francja, Włochy, Hiszpania i Japonia.

Element codziennej konsumpcji
Strusie jaja to element codziennej konsumpcji. W RPA przyrządza się je na różne sposoby. Gotowanie na miękko trwa 45 minut, a na twardo 90 minut. Jajo o masie ok. 1500 g wystarcza na jajecznicę dla 8-10 osób. Największy popyt na strusie jaja przypada na okres Świąt Wielkanocnych. Cechuje je wysoka wartość odżywcza, duży udział wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w żółtku i duże walory dietetyczne. Udział kwasów nienasyconych jest większy niż w jaju kurzym. Przewyższa jajo kurze pod względem zawartości wapnia, jodu, żelaza, magnezu a ustępuje pod względem udziału manganu, fosforu, cynku. Zawiera więcej leucyny i treoniny niż jajo kurze. Wiele uwagi poświęca się problemowi zwiększenia liczby pozyskiwanych jaj od nioski, która obecnie wynosi w Europie 40 jaj, w USA średnio 50 jaj, a w Afryce 60 jaj oraz poprawie zapłodnienia i wylęgu piskląt z jaj zapłodnionych. Obecnie cena strusiego jaja w kraju wynosi od 50 do 100 zł.

Pióra ozdobne
Poza wymienionymi produktami wykorzystywane są tez pióra. Najcenniejsze są białe pióra (wyrastają tylko u samców na skrzydłach i w ogonie) wykorzystywane w plastyce i zdobnictwie głównie do wyrobu wachlarzy. Pozostałe pióra dzięki swoim właściwościom antyelektrostatycznym stosowane są w optyce i elektronice do usuwania kurzu. Obecnie znaczenie piór z punktu widzenia dochodowości jest marginalne, stanowi niecałe 10% ogółu przychodów pozyskiwanych przez producentów. Największym popytem pióra strusie cieszą się w Belgii, USA i w Brazylii.

Tłuszcz jak balsam
Pozyskuje się też tłuszcz, który przetwarza się na specjalny olejek używany przy produkcji perfum i przy produkcji balsamu leczniczego. Na rynku poszukiwany jest tłuszcz strusi i innych bezgrzebieniowców. Ma on działanie bakteriostatyczne, hipoalergiczne, przeciwzapalne. Od strusia po uboju pozyskuje się 5-7 kg tłuszczu.

Dzioby, pazury, rzęsy…
Dzioby oraz pazury są wykorzystywane jako półprodukty do wyrobu skutecznych afrodyzjaków a poza tym z pazurów wyrabia się wartościowe naszyjniki. Na Dalekim Wschodzie sproszkowany pazur strusi używany jest przez jubilerów jako doskonały materiał ścierny. Rzęsy tego olbrzymiego ptaka wykorzystuje się do wyrobu luksusowych malarskich pędzli. Skorupa jaja strusiego może być wykorzystywana jako podstawka, skorupami strusich jaj są zainteresowani plastycy i artyści.
Dodatkowym, bardzo istotnym walorem chowu strusi jest ich atrakcyjność turystyczna, ponieważ te egzotyczne ptaki przyciągają do gospodarstw agroturystycznych wielu gości. Niektóre z tych gospodarstw w ramach tzw. małej gastronomii serwują jajecznicę czy też można spróbować strusiny. Na fermach agroturystycznych można także nabyć pióra, skorupki i inne akcesoria.

Pśmniennictwo dostępne u autora.

Tags: ptaki