W procesie przerobu nasion rzepaku, podczas pozyskiwania oleju metodą wytłaczania na zimno powstaje produkt uboczny – makuch rzepakowy (inaczej wytłoki rzepakowe). Z jednej tony nasion rzepaku można uzyskać do 650 kg tego produktu. W najbliższych latach, w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem na biopaliwa oraz zmianą technologii produkcji olejów spożywczych (zaniechuje się technik chemicznych) można spodziewać się znacznego zwiększenia podaży makuchu rzepakowego. Może on stanowić cenną paszę dla zwierząt, w tym i dla drobiu.

Makuch rzepakowy charakteryzuje się nie tylko wysoką zawartością białka, ale jest również dobrym źródłem łatwo dostępnej energii (Tab. 1). Zawartość białka ogólnego w makuchu rzepakowym wiąże się z zawartością tłuszczu i waha się od 27 do 31%. Zawartość energii metabolicznej dla drobiu w makuchu wynosi od 11 do 14 MJ/kg i zwiększa się wraz z zawartością tłuszczu surowego. Zawartość tego ostatniego oscyluje między 9 a 21%. Z uwagi na korzystny skład kwasów tłuszczowych, makuch rzepakowy jest bardzo dobrym źródłem niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (głównie linolowego (C18:2) i linolenowego (C18:3)), (Tab. 2). W swoim składzie zawiera tylko 5,7% (sumy kwasów) kwasów tłuszczowych nasyconych (SFA), aż 67,5% kwasów jednonienasyconych (MUFA) oraz 26,8% kwasów wielonienasyconych (PUFA).

Niekorzystną cechą makuchu rzepakowego jest wysoki poziom włókna surowego (od 9 do 12%). Zawartość włókna w makuchu jest ok. 2-3-krotnie większa niż w poekstrakcyjnej śrucie sojowej lub w nasionach roślin strączkowych. Stosowanie odpowiednich enzymów paszowych poprawia uzyskiwane wyniki produkcyjne.
Makuch rzepakowy jest cennym źródłem białka wysokiej jakości. Pomimo, że śruta sojowa zawiera więcej białka, to jednak białko makuchu rzepakowego charakteryzuje się wysoką wartością biologiczną ze względu na dobrze zbilansowany skład aminokwasowy. Duża zawartość aminokwasów egzogennych, szczególnie aminokwasów siarkowych metioniny i cystyny powoduje, że makuch może być cennym źródłem białka w żywieniu drobiu. W porównaniu z białkiem śruty sojowej białko makuchu rzepakowego zawiera mniej lizyny (średnio o ok. 0,6 g/100 g białka), więcej treoniny (o ok. 0,3 g/100 g białka) i aż o 1,6 g tj. o 55% więcej metioniny i cystyny. Ze względu na wysoką zawartość w białku aminokwasów siarkowych makuch stanowi dobre uzupełnienie poekstrakcyjnej śruty sojowej i nasion roślin strączkowych w dawkach pokarmowych.
Znacząco wyższa wartość włókna surowego w paszach rzepakowych, np. w porównaniu ze śrutą sojową, istotnie obniża strawność jelitową pasz rzepakowych. Przyjmuje się, że strawność białka pasz rzepakowych w żywieniu drobiu waha się od 78 do 81%. Dla porównania strawność białka śruty sojowej wynosi 87%. Większa strawność jelitowa śruty sojowej jest wynikiem niższej zawartości włókna. Jak wykazano, strawność jelitowa białka dla 17 najważniejszych w żywieniu drobiu aminokwasów śruty poekstrakcyjnej rzepakowej badana na rosnących kurczętach wynosi 78-80%, zaś białka makuchu rzepakowego 81-82%.
Makuch rzepakowy jest lepszym źródłem większości makroelementów niż śruta poekstrakcyjna sojowa. Zawartość mikroelementów takich jak mangan i cynk jest większa, a żelaza i miedzi jest mniejsza niż w śrucie sojowej. Ze względu na dużą zawartość fosforu ogólnego, makuch rzepakowy jest jednym z lepszych źródeł tego pierwiastka dla drobiu. Niestety, część fosforu jest w nieprzyswajalnej przez ptaki formie fitynowej. Zawartość większości witamin podobnie jak w śrucie poekstrakcyjnej rzepakowej jest większa niż w poekstrakcyjnej śrucie sojowej, a w szczególności witaminy E, której jest czterokrotnie więcej.

O przydatności makuchu rzepakowego w żywieniu drobiu decyduje nie tylko zawartość składników pokarmowych, ale również zawartość substancji antyodżywczych, do których zalicza się glukozynolany i produkty ich rozpadu. W makuchach rzepakowych ich poziom waha się od 9 do 22 µMoli w 1 gramie suchej masy beztłuszczowej (smb). Glukozynolany wraz ze związkami fenolowymi są odpowiedzialne za niższą smakowitość paszy. Charakteryzują się gorzkim smakiem, co może niekorzystnie wpływać na pobranie tej paszy. Glukozynolany w swojej pierwotnej postaci nie są toksyczne. Dopiero w przewodzie pokarmowym, pod wpływem enzymu myrozynazy ulegają rozpadowi do substancji trujących, tj. alifatycznych izo-tio-cyjanianów (ITC) i indolowych vinylo-oksazolidine-tionów (VOT). Powstałe substancje blokują gospodarkę jodu w organizmie oraz niekorzystnie oddziałują na wątrobę i nerki. Zaburzenia w funkcjonowaniu tarczycy, których widocznym objawem jest jej przerost oraz obniżenie sekrecji, co skutkuje spadkiem poziomu tyroksyny i trójjodotyroniny we krwi, pociągają za sobą ograniczenie spożycia paszy, gorszy wzrost oraz kłopoty zdrowotne ptaków. Produkty rzepakowe (śruty poekstrakcyjne oraz makuchy) nie powinny zawierać więcej niż 25 µMoli sumy glukozynolanów w 1 g smb.
Kolejnym czynnikiem ograniczającym użycie makuchu rzepakowego w żywieniu drobiu jest zawartość glikozydu – synapiny. Nasiona rzepaku i produkty pochodne zawierają 1-2% tego glikozydu. Synapina, poza gorzkim smakiem, jako taka nie ma właściwości szkodliwych dla organizmu ptaka. W organizmie podlega przemianom, w wyniku których powstaje biogenna amina (trójmetyloamina) o charakterystycznym i nieprzyjemnym zapachu ryb morskich. W wyniku dalszych przemian z udziałem oksydazy powstają bezwonne, utlenione formy tej aminy. U kur niosących jaja w białych skorupkach przemiana synapiny w organizmie przebiega do bezwonnego tlenku i nie stanowi źródła niepożądanego zapachu jaj. W żywieniu tych kur produkty rzepakowe mogą być stosowane w ilości do 10% dawki (Tab. 3). W przypadku ras kur wywodzących się od rasy Rhod Island Red (RIR), popularnie nazywanej „karmazynem”, charakteryzujących się znoszeniem jaj o brązowych skorupkach, poziom makuchów rzepakowych w dawce pokarmowej nie powinien przekraczać 4%. Genetycznie uwarunkowany u tych kur defekt w zdolności enzymatycznego rozkładu trójmetyloaminy do substancji bezwonnych może być powodem pogorszenia smaku i zapachu jaj, w których gromadzi się nie rozłożona trójmetyloamina. Ostatnio produkowane są już krzyżówki kur nieśnych (np. Lohman Brown), które znoszą jaja w brązowych skorupkach i nie wykazują niedoboru enzymu rozkładającego trójmetyloaminę.
Ponieważ makuch rzepakowy zawiera w swoim składzie od 9 do 21% tłuszczu, wzbogaca mięso i jaja w niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (PUFA). Wraz z np. 10% udziałem makuchu w dawce pokarmowej dla kurcząt rzeźnych wprowadza się olej rzepakowy w ilości 10-20 g/kg mieszanki. Powoduje to wzrost udziału kwasu linolenowego oraz linolowego i ich pochodnych (EPA, DHA) w tłuszczu żółtka jaja oraz w tłuszczu mięsa – wpływając korzystnie na wartość dietetyczną surowców drobiowych, zgodnie z wymaganiami konsumenta. Wymienione kwasy tłuszczowe w organizmie ludzi i zwierząt przekształcają się w tzw. eikozanoidy, substancje o stwierdzonym działaniu przeciwmiażdżycowym.

Makuchy rzepakowe z racji dużej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych, w porównaniu do poekstrakcyjnej śruty rzepakowej, są bardziej podatne na utlenianie i jełczenie. Z tych względów do pasz zawierających makuchy konieczne jest dodawanie przeciwutleniaczy. Z tych względów makuchu nie powinno się przechowywać dłużej niż 6 miesięcy. Jak wykazały badania, przechowywanie makuchu przez sześć miesięcy luzem lub w workach nie powoduje istotnych zmian w składzie chemicznym oraz mikrobiologicznym.
Pod względem żywieniowym, makuch okazuje się dużo lepszym składnikiem pasz dla drobiu niż śruta poekstrakcyjna, gdyż wyższa zawartość w nim tłuszczu sprawia, że znajduje się w niej więcej energii, której często brakuje w dawkach pokarmowych. Ponadto zawarty w makuchu tłuszcz sprawia, że pasza mniej się pyli, co zapobiega chorobom układu oddechowego ptaków i ludzi pracujących przy ich obsłudze.
Na rynku krajowym dostępne są głównie makuchy z ciemnonasiennych odmian rzepaku podwójnie ulepszonego (00), o niskiej zawartości glukozynolanów i kwasu erukowego, chociaż pojawiają się również makuchy z jasnonasiennych odmian rzepaku zwanych potrójnie ulepszonymi (000) ze względu na niższą niż w innych odmianach zawartość włókna.
W tabeli 3 zamieszczono dopuszczalne udziały makuchu rzepakowego w mieszankach paszowych dla drobiu. Podane zawartości nie wpływają ujemnie na wskaźniki produkcyjne oraz cechy smakowo-zapachowe jaj. W przypadku kurcząt rzeźnych najlepsze efekty daje łączenie w mieszance paszowej makuchu rzepakowego w ilości 6-10%, z poekstrakcyjną śrutą sojową. Zawartości wyższe od podanych w tabeli 3 mogą skutkować negatywnie, co przejawia się niższą nieśnością, wolniejszym wzrostem oraz wyższym zużyciem paszy na jednostkę produkcji. Takie postępowanie pogarsza efektywność ekonomiczną produkcji drobiarskiej, zwiększając jej koszty.
Reasumując, makuchy rzepakowe stanowią cenne źródło składników pokarmowych i mogą być z powodzeniem stosowane w żywieniu drobiu, zarówno jako komponent mieszanek przemysłowych, a także jako składnik dawek pokarmowych z udziałem pasz gospodarskich. Umiejętne stosowanie w/w komponentu w mieszankach dla drobiu powinno uwzględniać jego wartość pokarmową, ograniczenia wynikające z obecności substancji antyżywieniowych oraz aktualną cenę innych pasz wysokobiałkowych. Atrakcyjna cena makuchu rzepakowego (znacznie niższa niż poekstrakcyjnej śruty sojowej) uzasadnia szersze użycie tego komponentu w żywieniu drobiu. Dzięki temu można uzyskać istotne obniżenie kosztów żywienia swojego stada.

Tags: żywienie drobiu