Rok po roku ciągle borykamy się z problemem skutecznego zwalczania much na swoich fermach. Kontrola populacji much w pomieszczeniach drobiarskich powinna stanowić podstawowy i obowiązkowy element programu bioasekuracji. Najczęściej zasada jest taka, że im większa produkcja, tym program zwalczania much powinien być bardziej dopracowany i bardziej nasilony.

Muchy pojawiają się zawsze na wiosnę, ale w miesiącach letnich (lipiec, sierpień) jest ich najwięcej, a częstokroć zaczyna się to już w maju, dlatego program zwalczania much należałoby rozpocząć jeszcze w okresie zimowym, wówczas są największe szanse na jego powodzenie.


Kosmopolityczny intruz
Najczęściej spotykanym gatunkiem jest mucha domowa (Musca domestica), będąca gatunkiem kosmopolitycznym. Występuje wszędzie tam, gdzie i człowiek i żywi się tym samym pokarmem. Mucha domowa ma około 7-9 mm długości, posiada szary tułów z podłużnymi liniami. Na odwłoku od strony grzbietowej ma czarny pasek. Mucha domowa nie kłuje i nie wysysa krwi, ale daje się we znaki swoim natręctwem. Jest bardzo uciążliwym wyjadaczem potu, wydzieliny błon śluzowych, krwi, wycieków z ran ludzkich i zwierząt domowych. Jej aparat gębowy ma charakter liżący, służy do zlizywania pokarmu stałego bądź płynnego, a następnie rozpuszczania go za pomocą śliny. Oczy zapewniają muchom 360° pola widzenia. Dorosłe osobniki żywią się substancjami płynnymi, pokarmy twarde pobierają po uprzednim rozpuszczeniu śliną. Wtedy to do żywności wprowadzają niebezpieczne zarazki chorobotwórcze, ponieważ na ich ciele i w ich przewodzie pokarmowym znajdują się ogromne ilości mikroorganizmów, szczególnie zaś chorobotwórcze wirusy, bakterie i grzyby.

Mucha domowa siada na produktach spożywczych, jak też na różnego rodzaju odchodach, na osobnikach padłych. Potrafi przenosić m.in. bakterie chorobotwórcze duru, czerwonki, wąglika, zapalenia spojówek, formy inwazyjne pasożytów (np. jaja owsików). Ponadto mucha domowa może być pośrednim żywicielem dla larw niektórych tasiemców i nicieni.


Zapachy szczególnie preferowane
Muchy odbierają czułkami różne zapachy pokarmów. W niewielkich zagłębieniach w czułkach znajdują się drobne włoski czuciowe wyłapujące i rozróżniające zapachy, np. rozkładającego się mięsa lub warzyw, woń nawozu, które to zapachy są przez muchy szczególnie preferowane. Muchę domową bardzo silnie przyciąga zapach amoniaku. Po odkryciu przez muchę pokarmu, siada na nim, po to ażeby utwierdzić się w tym, że jest on dla niej jadalny. Za pomocą drobnych włosków smakowych rozmieszczonych na stopach odnóży i na tarczy aparatu gębowego dokonuje tej oceny. Następnie rozwija spiralnie zwinięty aparat gębowy (ryjek), po raz wtóry bada nim znaleziony pokarm i zjada go. Muchy przyjmują pokarm co godzinę. W ciągu doby mucha oddaje kał i „wyrzuca” ślinę ponad 50 razy, brudząc („mucha pstrzy”) ściany, żarówki, szyby i inne w pomieszczeniach mieszkalnych i inwentarskich..


1000 jaj od 1 muchy
Jaja składają na śmieci, obornik, na odchody drobiowe (jest to zawsze organiczny rodzaj podłoża). W sprzyjających warunkach (temperatura 18-20°C) już po kilku godzinach wylęgają się larwy, które szybko rosną. Żerują i dokonują zmiany swego podłoża na półpłynne. Larwy linieją trzykrotnie, wyrośnięte porzucają środowisko wilgotne i przechodzą do suchych miejsc (szpary w ścianach, oknach, worki paszy itp.) i tutaj się przepoczwarczają. Poczwarka żyje około 5 dni, po których jest już dorosły osobnik. Samice tylko raz w życiu kopulują a samce mogą się łączyć z samicami wiele razy. Dorosłe osobniki zimują w pomieszczeniach zamkniętych. Nie odżywiają się i nie rozmnażają w tym czasie. Z kolei w pomieszczeniach ogrzewanych potrafią przez cały rok rozmnażać się.
Zależnie od pogody w ciągu roku może się tworzyć kilka pokoleń muchy (jedno rozwija się od kilkunastu dni do dwóch miesięcy). Jedna samica składa w życiu około 1000 jaj (5-6 złożeń po 80-150 jaj każde). Jaja muchy mają owalny kształt, są białe i mają 1-2 mm długości.
Rozwój jednego pokolenia muchy zależy przede wszystkim od temperatury otoczenia. Dojrzałość płciową osiągają po 9 dniach. Im wyższa temperatura, tym krótszy okres rozwoju. W temperaturze 16°C całkowity rozwój much (od jaja do osobnika dorosłego) trwa około 7 tygodni, a w temperaturze 35°C trwa tylko 7 dni.


Zintegrowane metody walki z muchami
Najbardziej skutecznym sposobem walki z muchami byłoby zastosowanie zintegrowanej metody zwalczania, która obejmowałaby:
–    zabiegi profilaktyczne,
–    zastosowanie metod fizycznych utrudniających wtargnięcie do pomieszczeń tych owadów,
–    zastosowanie metod biologicznych,
–    zwalczanie preparatami chemicznymi postaci larwalnych i osobników dorosłych.
W miarę możliwości należy te metody stosować jednocześnie, ponieważ tylko kompleksowe zwalczanie much daje najlepsze wyniki.
Profilaktyka polega przede wszystkim na przestrzeganiu w pomieszczeniach zarówno produkcyjnych jak i gospodarczych wszelkich zasad higieny. Zabiegi profilaktyczne mają na celu ograniczenie dostępu much do pokarmu lub miejsc, w których może nastąpić ich rozwój. Szczególną uwagę należy zwracać na stan sanitarny śmietników, dołów kloacznych i gnojowników. Resztki żywności i wszelkie odpady kuchenne należy zamykać w plastikowych workach i umieszczać w szczelnych pojemnikach, z których należy je regularnie i często usuwać. Należy często zmieniać i uzupełniać ściółkę. Dbałość o stan ściółki, tak by była w miarę sucha, jest pierwszym i bardzo dobrym sposobem na drodze do zmniejszenia rozmnażania się much, a tym samym w dużej mierze do utrzymania pod kontrolą populacji much w danym środowisku. W utrzymaniu odpowiedniej wilgotności ściółki ważną rolę odgrywa stan techniczny zamontowanego systemu pojenia, jak też prawidłowo zaprojektowany system wentylacji. Poza tym należy zapobiegać wnikaniu much do pomieszczeń i w tym celu zakładać należy w oknach siatki o drobnych oczkach z metalu, plastiku, gazy, w otworach wejściowych należy zamontować zasłony lub samozamykające się drzwi, a drzwi zawsze zamykać, kiedy są nie używane.
Innymi metodami może być np. stosowanie różnego rodzaju pułapek. Nowej generacji pułapki lepowe zawierają feromon płciowy, który jest dodawany do kleju lub naniesiony jest na duże kryształy cukru. Są to tanie metody zwalczania much, łatwe do stosowania i bezpieczne w użyciu. Nie są jednak skuteczne w niszczeniu licznej populacji much w danym pomieszczeniu.
Metody fizyczne polegają na wykorzystywaniu czynników fizycznych, jak na przykład promienie UV do niszczenia much. Bardzo popularnymi są lampy owadobójcze. Są one dość chętnie nabywane i instalowane w pomieszczeniach mieszkalnych, szpitalach, sklepach. W tych lampach stosowane jest promieniowanie ultrafioletowe, które wabi muchy oraz wysokie napięcie elektryczne, które je zabija. W celu zwiększenia ich skuteczności dodaje się feromon płciowy much.
Przed przystąpieniem do zwalczania much metodami chemicznymi, pomieszczenia należy do tego odpowiednio przygotować. Ściany i sufit należy odpowiednio oczyścić z brudu, pyłów i pajęczyn, które pochłonęłyby dużą ilość zastosowanego środka i tym samym w znacznej mierze ograniczałoby to kontakt much z zastosowanym insektycydem. Podczas wykonywania zabiegu należy zwrócić uwagę aby nie opryskać np. miejsc składowania paszy. Przed wprowadzeniem nowych ptaków do pomieszczenia powinno ono być bardzo dokładnie wywietrzone przynajmniej przez kilka godzin. W obiektach inwentarskich należy jednocześnie zwalczać i muchy i ich larwy już na początku sezonu a następnie co najmniej dwukrotnie np. w maju i w lipcu pamiętając o tym, ażeby stosować różne insektycydy. Żaden preparat nawet najbardziej nowoczesny nie zastąpi naszej codziennej dbałości o czystość. Preparaty owadobójcze zawierają substancję aktywną niszczącą muchy i często zawierają one dodatek feromonu wabiącego muchy. Większość preparatów stosowanych jest do opryskiwania lub malowania. Ciecze nanosimy na powierzchnie, gdzie muchy często się gromadzą.
Mucha domowa wytworzyła rasy bardzo odporne na szereg różnych insektycydów i w związku z tym nie jest ona niszczona przez liczne chlorowane węglowodory, insektycydy fosforoorganiczne, karbaminiany. Dobre rezultaty może dawać stosowanie insektycydów przemiennie: np. 1-2 razy preparat fosforoorganiczny, a następnie 1-2 razy syntetyczne pyretroidy i równocześnie co 3-4 tygodnie środek niszczący larwy muchy (larwicyd). Najlepiej byłoby wybierać do zwalczania takie preparaty, które pojawiły się na naszym rynku stosunkowo niedawno.
Metody biologiczne polegają na wykorzystaniu organizmów pożytecznych do redukcji liczebności populacji muchy domowej. Takim bardzo dużym wrogiem zarówno muchy domowej jak i muchy zgniłówki jest inna muchówka – Ophyra aenescens, która jest zaliczana do tej samej rodziny – Muscidae, do której należy mucha domowa. Pochodzi ona z południowo-zachodnich stanów USA i rozprzestrzeniła się po świecie obejmując swym zasięgiem całą Europę oraz większość krajów na kontynencie azjatyckim.
Dorosłe osobniki Ophyry są mniej więcej o 1/3 mniejsze niż osobniki muchy domowej, czarnego koloru, samce tylne nogi mają zaopatrzone w kępkę miękkich włosków. Zarówno larwy, jak i składane przez nią jaja są podobne do muchy domowej. Podobnie jak u muchy domowej, bardzo szybko rozwijają się i całkowity rozwój w sprzyjającej temperaturze 27°C trwa od 14 do 20 dni. Osobniki dorosłe żerują wszędzie tam, gdzie i mucha domowa, aczkolwiek są one dużo mniej aktywnymi. Larwy Ophyry są mięsożerne, kiedy osiągają trzecie stadium rozwoju. Wówczas nawet, gdy w pobliżu znajdują inny pokarm, bardzo chętnie atakują i zjadają czerw much domowych. Tym samym potrafią w ogromnym stopniu obniżyć liczebność szkodliwych much. Stosowana metoda biologicznego zwalczania much polega na okresowej kolonizacji tych pożytecznych organizmów. Tą metodę stosować można w budynkach inwentarskich do niszczenia much, zalecana jest ona w takich pomieszczeniach, gdzie gnojowica spływa kanałami do gnojowników z płynnym nawozem, pokrytym warstwą stałych odchodów i resztek pokarmu. Inne metody biologicznego zwalczania much polegać mogą na wprowadzaniu do pomieszczenia drapieżnych roztoczy lub chrząszczy.
Zwalczając dorosłe muchy należy stosować pyretroidy bezpieczne dla ludzi i innych ptaków. Mogą to być preparaty działające kontaktowo i żołądkowo, które miesza się np. z mlekiem w proszku albo cukrem i nanosi na te powierzchnie w pomieszczeniu, gdzie muchy przebywają najczęściej.
Muchy dorosłe oraz ich larwy zwalczamy różnymi metodami: profilaktycznymi, mechanicznymi, fizycznymi, chemicznymi i biologicznymi. Dobrze byłoby w miarę możliwości stosować te metody jednocześnie i dopiero wówczas możemy się spodziewać najlepszych wyników.

Piśmiennictwo dostępne u autora

Tags: zoohigiena