Zarówno człowiek, jak wszystkie gatunki zwierząt są potencjalnie podatne na zakażenie pałeczkami Salmonella oraz wystąpienie salmonellozy. Z danych epidemiologicznych wynika, że odzwierzęce serotypy pałeczek Salmonella stanowią jeden z podstawowych czynników zatruć i zakażeń pokarmowych człowieka. Głównym źródłem zakażeń pokarmowych u ludzi są m.in. produkty drobiowe (jaja i mięso), zanieczyszczone serotypami Salmonelli, występującymi głównie u drobiu. Przyczyn tego zjawiska upatruje się w intensyfikacji chowu zwierząt, skupiającym dużą liczbę osobników na małej powierzchni, co sprzyja szerzeniu się zakażeń, oraz imporcie komponentów paszowych z krajów tropikalnych, gdzie istnieją doskonałe warunki dla ich pierwotnego i wtórnego zanieczyszczenia pałeczkami Salmonella. Jednym z ważniejszych źródeł zakażenia ptaków pałeczkami Salmonella są pasze.

Istotną rolę w zanieczyszczeniu pałeczkami Salmonelli produktów końcowych odgrywa higiena w mieszalniach pasz lub na poziomie fermy. Mieszalnie pasz mogą być środowiskiem bytowania różnorakich serotypów salmonelli, co wskazuje na długotrwałe zanieczyszczenie zakładów produkcyjnych. Największe znaczenie jako nośnika salmonelli mają surowce paszowe lub składniki o wysokiej zawartości białka, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Najczęściej uważa się, że zanieczyszczenie salmonellą jest procesem wtórnym i dochodzi do niego podczas niewłaściwego przechowywania pasz. Występowanie bakterii z rodzaju Salmonella wykazywane jest w ok. 37% próbek mączki rybnej. Surowce roślinne z kolei, bogate w białko, wykazują zanieczyszczenie tą bakterią rzędu od 3 do 35%.
Metody ulepszania pasz w celu zabezpieczenia ich przed wnikaniem patogenów do łańcucha pokarmowego polegają na przestrzeganiu higieny podczas produkcji, transportu, magazynowania, a także podczas wszelkich procedur na fermie. Skład paszy oraz jej jakość w zróżnicowany sposób oddziałują na mikroflorę przewodu pokarmowego ptaka – niekorzystnie, ograniczając oporność na zasiedlanie, lub korzystnie – sprzyjając eliminacji bakterii chorobotwórczych. Szereg procesów umożliwia likwidację lub przynajmniej ograniczenie kolonizacji przez bakterie Salmonella. Jedną z nich jest stosowanie składników pasz, które zakwaszają środowisko. W szeregu prac wykazano, że stały dodatek zakwaszaczy może istotnie obniżyć liczebność bakterii Salmonella. Obecnie możliwe jest stosowanie zaawansowanych technologii, skutecznie ograniczających koncentrację drobnoustrojów, w tym Salmonelli, w surowcach paszowych. Jedną z metod bezpiecznej produkcji jest poddawanie surowców paszowych działaniu wysokiej temperatury oraz restrykcyjnej sterylności całego procesu produkcyjnego. Do takich technologii zalicza się m.in. peletowanie, ekspandowanie, ekstruzję oraz mikronizację.

Po pierwsze bioasekuracja
Ochrona budynku inwentarskiego oraz stanu zdrowia ptaków w nim przebywających, określane bywają szeroko pojętą nazwą – bioasekuracji (biobezpieczeństwem). Pod tym pojęciem kryją się wszystkie elementy postępowania profilaktycznego, mające na celu stworzenie barier chroniących przed wniknięciem zakażenia na fermę drobiu oraz zapobiegające rozprzestrzenianiu się ewentualnych chorób w obrębie tej fermy. Ogólnie ujmując zadaniem bioasekuracji jest podejmowanie takich kroków, które mają na celu niedopuszczenie do wystąpienia na fermie czynników chorobotwórczych, w tym zarówno zakaźnych, jak i niezakaźnych, a w przypadku ich zaistnienia mają doprowadzić do natychmiastowego ich wyeliminowania. W przypadku budowania nowych obiektów, bioasekuracja zaczyna się na etapie lokalizacji i projektowania obiektów produkcyjnych, a następnie ich zasiedlania.

Higiena
Brak dostatecznej higieny na fermach drobiu prowadzi do występowania szeregu schorzeń, obniżających wydajność ptaków. Pociąga to za sobą straty ekonomiczne, zmniejszając opłacalność chowu, a niekiedy stanowi zagrożenie dla zdrowia i życia obsługi mającej kontakt z chorymi ptakami. Przestrzeganie zasad higieny budynków inwentarskich oraz personelu powinno być traktowane przez producentów drobiu jako inwestycja, gdyż tylko zdrowe stada są w stanie przynieść zyski z produkcji.


Kiedy patogeny masowo się rozmnażają?
Przyczyną nadmiernego namnażania się chorobotwórczych mikroorganizmów oraz pasożytów są najczęściej złe warunki sanitarne pomieszczeń w jakich przebywają ptaki, jak również magazynów przeznaczonych do przechowywania paszy oraz ściółki. Masowy rozwój patogenów następuje szczególnie w trakcie cyklu produkcyjnego, kiedy budynki inwentarskie są obsadzone ptakami. Chorobotwórcze organizmy mają wówczas stały dostęp do ptaków, a sprzyjające warunki zoohigieniczne, panujące w hali produkcyjnej przyśpieszają ich rozwój. Z tych względów bardzo ważne jest przestrzeganie cykliczności produkcji polegającej na tym, że po skończonym odchowie, wszystkie ptaki opuszczają halę, a budynek pozostaje pusty i w tym czasie zostaje poddawany dezynfekcji.


Solidne ogrodzenie
W zabezpieczeniu budynków inwentarskich przed wnikaniem źródeł zakażenia istotną rolę odgrywa dobrze wykonane ogrodzenie, uniemożliwiające lub utrudniające przedostanie się na teren fermy psów, kotów, a także gryzoni. Solidne zabezpieczenie ogranicza możliwości wtargnięcia do obiektu przypadkowych, niepożądanych gości. Wskazane jest umieszczenie w odpowiednich miejscach tablic informujących o tym, że osoby postronne nie mają prawa wstępu na teren obiektu.

Program ochrony zdrowia stada
Skuteczny program ochrony zdrowia stada wymaga szerokiego współdziałania ludzi bezpośrednio i pośrednio związanych z produkcją drobiarską. Ustawiczne szkolenie personelu fermy z zakresu przestrzegania warunków bioasekuracji oraz podstaw realizowania programu zdrowotnego jest szczególnie ważne dla dobrego funkcjonowania fermy. Każdorazowa np. kontrola transportu wjeżdżającego na teren fermy, w aspekcie właściwego umycia i wydezynfekowania, jest nieodzownym warunkiem bioasekuracji. Powinno się to odnosić zwłaszcza do transportu najemnego, wykorzystywanego do przewozu ptaków o różnym stanie zdrowia. W tym miejscu nie można zapominać o matach lub przejazdach przez środki odkażające. Każde wejście obcego człowieka na teren fermy powinien być traktowane jako, niezbędne i związane z przebraniem się, lub ewentualnie ubraniem się w ubranie jednorazowego użycia. Na terenie fermy powinien obowiązywać bezwzględny zakaz przebywania obcych ludzi. Lekarz weterynarii, czy też inseminator winni przed wejściem na teren gospodarstwa, podobnie jak i pracownicy, wziąć prysznic i zmienić ubranie. Właściciel kurników w swoim interesie powinien zadbać o to, by osoby wchodzące na teren kurnika okresowo miały tam swoje kombinezony i buty. Niezwykle ważne, a jednocześnie niedoceniane i lekceważone przez hodowców i obsługę jest mycie rąk lub kąpiel oraz zmiana ubrania przed wejściem do kurnika, szczególnie o najwyższym statusie zdrowotnym. Naukowcy i praktycy na całym świecie zwracają uwagę na to, że bardzo często patogeny dostają się na fermę na rękach pracowników lub osób wizytujących. Dlatego podstawą higieny jest właściwe mycie rąk.

“Czysty” pracownik
Pracownicy zatrudnieni na fermie drobiu powinni spełniać pewne warunki, pozwalające na wykonywanie tego typu zawodu. Pracodawcy powinni wymagać podpisania umowy, w której przyszły pracownik zaświadcza, że nie utrzymuje we własnym gospodarstwie, żadnego gatunku drobiu, nie ma również kontaktu z ptakami trzymanymi amatorsko w domu. Przepis ten jest uzasadniony ze względu na fakt, iż drób utrzymywany w przydomowych gospodarstwach jest bardzo często źródłem zakażeń. I tak, powinni wykonać badania lekarskie, w kierunku nosicielstwa, np. pałeczek Salmonelli. Badania takie powinny być wykonywane przed podjęciem pracy i cyklicznie powtarzane w zależności od wymogów konkretnej firmy. W momencie wystąpienia, bądź podejrzenia o wystąpienie w fermie konkretnej choroby, która może zostać przeniesiona między człowiekiem a zwierzęciem, wszyscy pracownicy powinni powtórzyć badania poza ustalonym programem.
Niewskazane jest utrzymywanie w budynkach inwentarskich psów lub kotów. Jeżeli jednak istnieją ku temu zasadnicze powody (psy stróżujące, koty walczą z myszami) należy jednak przyjąć zasadę, że zwierzęta te nigdy nie opuszczają terenu farmy. Jeżeli z jakichś powodów wyjdą one poza teren gospodarstwa, nie mogą być wprowadzane z powrotem.


Skuteczna dezynfekcja
Ważnym elementem bioasekuracji jest skuteczna dezynfekcja. W tym przypadku istotnym jest wstępne, mechaniczne uprzątnięcie wszystkich zanieczyszczeń organicznych (szczególnie ważne w obiektach wolnych od ptaków). Zanieczyszczenia organiczne (np. wysuszony kał, nawóz, kurz) zawierają ogromne ilości drobnoustrojów, które mogą być przyczyną chorób w nowo stworzonym stadzie. Niemożliwe jest wykonanie prawidłowej dezynfekcji bez oczyszczenia kanałów, usunięcia z hal produkcyjnych ruchomego sprzętu, paszy, ściołów itp. Warunkiem efektywności dezynfekcji jest uprzednie przeprowadzenie deratyzacji (całkowita likwidacja gryzoni). Kolejnym etapem procesu dezynfekcji jest solidne umycie hali produkcyjnej, najlepiej wodą zawierającą detergenty przy użyciu pomp wytwarzających ciśnienie. Mycie należy rozpocząć od górnych ścian w kierunku podłogi. Ściany zanieczyszczone w trakcie mycia podłogi należy ponownie spłukać. Ważnym elementem wymagającym sumiennego oczyszczenia i przepłukania jest system wodociągów i poideł. System ten należy odłączyć od dopływu wody i w całości przepłukać. Jeżeli jest to tylko możliwe, zasadne jest wymontowanie wszystkich poideł i przepłukanie ich w płynie dezynfekcyjnym. Ważne jest również mechaniczne oczyszczenie, przepłukanie i zdezynfekowanie zbiornika głównego odstojnika. Nie można zapomnieć o dokonaniu końcowego, solidnego przepłukania całego zdezynfekowanego systemu wodnego. Po dezynfekcji pomieszczeń należy ponownie umieścić w kurniku całe wyposażenie ruchome i w ślad za tym poprzez zamgławianie płynem dezynfekcyjnym dokonać końcowej dezynfekcji całego pomieszczenia, w tym miejsc trudno dostępnych. Opisane zabiegi należy przeprowadzać we wszystkich innych pomieszczeniach fermy, w których przebywały zwierzęta lub ludzie. Obiekt uznany za zdezynfekowany winien być dostępny wyłącznie dla obsługi i osób związanych z produkcją po spełnieniu przez te osoby stosownych procedur.
Oprócz przeprowadzania zabiegów odkażających wewnątrz fermy konieczne jest zabezpieczenie ptaków przed możliwością przedostania się chorobotwórczych zarazków z zewnątrz obiektu. W tym celu należy stosować ciągłą dezynfekcję w postaci mat wykładanych przed wjazdem i wejściem do gospodarstwa oraz przed budynkami inwentarskimi. Skuteczność działania mat zależy od stałego uzupełniania płynów dezynfekujących.
Do najczęściej zaniedbywanych elementów bioasekuracji należą:
■    brak mycia i dezynfekcji rąk przed wejściem do obiektu;
■    przestrzeganie karencji wejścia, kąpieli oraz przebierania się osób wchodzących;
■    dezynfekcja sprzętu, leków, telefonów komórkowych i innych przedmiotów wnoszonych na teren fermy oraz prawidłowa dezynfekcja pomieszczeń biurowych i inwentarskich;
■    dostatecznie długa i w odpowiednim miejscu zlokalizowana kwarantanna dla zwierząt nowo wprowadzonych;
■    zapominanie, że patogeny chorobotwórcze przedostają się na teren fermy również ze zwierzętami domowymi (psy, koty, króliki) oraz z gryzoniami (szczury, myszy), muchami oraz ptakami.

Za prawidłowo działający system bioasekuracji na fermie odpowiedzialność ponosi właściciel oraz obsługa obiektu. Nie mniej jednak, ważną rolę inspekcyjną, doradczą i szkoleniową powinien spełniać lekarz weterynarii. Tylko bowiem przestrzeganie zasad bioasekuracji, dobra współpraca z lekarzem weterynarii i prawidłowe zarządzanie gwarantuje utrzymanie dobrego zdrowia zwierząt. Bioasekuracja jest więc ważnym elementem w zabezpieczeniu i niedopuszczeniu do wystąpienia wielu schorzeń zakaźnych drobiu, a przez to również jest istotnym czynnikiem decydującym o bezpieczeństwie produktów drobiarskich (mięso i jaja) dla konsumentów, pozwalając na produkcję zdrowej i bezpiecznej żywności. Prawidłowa ochrona ferm przed czynnikami zakaźnymi, obejmująca dezynfekcję pomieszczeń jak również dezynsekcję, deratyzację, dbałość o higienę personelu i izolację budynków od innych gospodarstw, pozwala na efektywną produkcję przy dużym zagęszczeniu zwierząt. Należy jednak pamiętać, że nawet najlepiej zabezpieczony budynek inwentarski nie jest do końca pozbawiony czynników zakaźnych.

Tags: zoohigiena