Wytrzymałość skorup jaj kurzych PDF Drukuj Email
Hodowca Drobiu
Wpisany przez Alina Rachwał Poznań   

Zła jakość skorup jaj stanowi poważny problem w przemyśle drobiarskim. Straty z tego powodu sięgają w wielu krajach 7-10, a nawet 15% w stosunku do całej produkcji jaj.

Jakość skorupy ocenia się na podstawie jej grubości, gęstości względnej i zdolności elastycznego odkształcenia oraz niekiedy masy i porowatości. Wskaźniki odkształcenia elastycznego korelują z grobością skorupy (r = 0,75) i jej wytrzymałością (r = -0,65).
Rozwój, elektronowej mikroskopii skaningowej pozwolił scharakteryzować związki między ultrastrukturą skorupy i jej wytrzymałością. Ustalono, że wytrzymałość skorupy zależy od ułożenia kryształów, w siatce krystalicznej. Cienka, mniej wytrzymała skorupa różni się od normalnej mniejszą masą, mniejszym oporem na nacisk, a przede wszystkim mniejszą grubością warstwy znajdującej się bezpośrednio pod kutikulą, czyli tzw. warstwy gąbczastej (wapiennej).

 

 


Wytrzymałość skorupy wysoko koreluje z zawartością i rozmieszczeniem w niej substancji organicznych. Cienka skorupa jest uboższa w wapń, a bogatsza w azot i wodę. Istnieją duże różnice w rozmieszczeniu organicznych i mineralnych substancji w skorupie o różnej wytrzymałości. W skorupie cienkiej większa część azotu znajduje się między warstwami gąbczastą (zewnętrzną) i brodawkową (wewnętrzną), a w normalnej – w warstwie gąbczastej, głównie decydującej o grubości skorupy.
W wyniku badań przeprowadzonych w Uniwersytecie Cornell w USA stwierdzono, że u linii znoszących jaja o wytrzymałej skorupie, jej grubość wynosiła średnio 0,356 mm, podczas gdy u ptaków, produkujących jaja o słabej skorupie, tylko 0,307 mm.
Skorupa dobrej jakości stanowi ponad 10% masy całego jaja, z wahaniami od 7 do 11%. Za krytyczną uważa się masę skorupy wynoszącą 9%. Dalsze jej zmniejszanie prowadzi do znacznych strat w produkcji. Dlatego ważne jest utrzymywanie od pierwszych tygodni nieśności kur masy skorupy na poziomie co najmniej 10%.
Wytrzymałość skorupy zależy od wielu czynników, z których najważniejszymi są: genotyp, żywienie, zdrowotność i warunki chowu ptaków.


Wpływ genotypu na wtrzymałość skorup jaj
Szacuje się, że genotyp ptaka w 15% wpływa na wytrzymałość skorup jaj. Wskaźniki oddziedziczalności jakości skorupy obliczone bowiem dla pierwszej połowy okresu produkcyjnego wyniosły 0,3-0,5, dla drugiej – 0,24, a za cały okres użytkowania – około 0,20. Należy zaznaczyć jednak, że te wskaźniki określono nie na podstawie analizy wydajności, lecz w oparciu o dane uzyskane metodami pomiarów grubości skorupy, jej elastycznego odkształcenia, gęstości względnej i innych.
Selekcja kur na podstawie jakości skorup jaj jest wystarczająca, ale jeśli tę cechę traktuje się jako główną, obserwuje się obniżenie nieśności i morfologicznych cech jaj. Przy selekcji kur Biały Leghorn i Rhode Island z wykorzystaniem indeksu uwzględniającego tylko parametry jakości skorupy – nieśność, masa jaj i wysokość białka uległy zmniejszeniu. Zastosowanie indeksu opartego na takich wskaźnikach, jak: nieśność, wysokość białka i wytrzymałość skorupy, pozwoliło uzyskać widoczne polepszenie produkcyjności i jakości skorup.
Selekcja ptaków pod względem jakości skorup, prowadzona w przeciwnych kierunkach, już w drugim pokoleniu dała znaczne międzyliniowe różnice w liczbie stłuczek: 36,8 i 29,5% przy grubości skorupy odpowiednio 0,34 i 0,36 mm. Dla określenia wytrzymałości skorupy wykorzystywano aparat imitujący nacisk na skorupy jaj podczas transportu. Trzeba podkreślić, że wytrzymałość skorup należy oceniać z uwzględnieniem łatwości nakłuwania ich podczas lęgu przez pisklęta, aby nie obniżać procentu wylęgowości.


Wpływ żywienia na wytrzymałość skorup jaj
Żywienie stanowi podstawowy czynnik decydujący o jakości skorup i ich wytrzymałości. Bardzo ważne dla niosek jest stosowanie optymalnych dawek wapnia, fosforu i witaminy D3. Po 10.-14. dniach od początku nieśności u kur obserwuje się nasilone odkładanie wapnia w szkielecie. Stąd paszę ze zwiększoną zawartością tego pierwiastka, ptaki powinny otrzymywać na dwa tygodnie przed rozpoczęciem produkcji jaj.
Niedostatek wapnia w paszy zwiększa jej zużycie, co prowadzi do spożycia nadmiaru energii, wzrostu masy ciała kur i otłuszczenia wątroby.
Zbyt niski poziom wapnia w diecie wpływa niekorzystnie nie tylko na jakość skorup, lecz i na wskaźniki wylęgowości jaj, zdrowie i produkcyjność niosek.
Kury o małej masie ciała potrzebują mniej paszy, zatem powinny otrzymywać w dawce pokarmowej więcej wapnia niż ptaki większe.
Doświadczalnie ustalono, że nioski, niezależnie od poziomu rezerwowego wapnia w szkielecie, nie są w stanie zapewnić normalnego uwapnienia skorup, gdy przez jeden dzień dostają za mało lub zbyt dużo wapnia w paszy. Stąd normy i programy żywienia powinny zapewniać pokrycie dobowego zapotrzebowania kur na wapń.
Optymalny poziom wapnia w dawce dla niosek wynosi od 3,2 do 3,5%, a przy wysokiej temperaturze powietrza lub intensywnej nieśności – od 3,6 do 3,8%. Przez podniesienie udziału wapnia w diecie do 4% można w stosunkowo krótkim czasie poprawić wytrzymałość skorup. Dalsze zwiększanie zawartości wapnia oddziaływuje niekorzystnie na nieśność, masę jaj i nie polepsza jakości skorupy.
Wapń jest dostarczany kurom w paszy głównie w postaci kredy pastewnej i wapienia muszlowego. Ustalono optymalny stosunek wapienia muszlowego i kredy pastewnej w dawce paszowej, zapewniający maksymalną wytrzymałość skorupy. Wynosi on jak 3:1. Kury lepiej przyswajają wapń z pasz pochodzenia zwierzęcego niż roślinnego. Zasobne w wapń są skorupy jaj po uprzedniej ich sterylizacji. W badaniach wykazano, że dużo wapnia dla niosek może dostarczyć wapno defekacyjne, stanowiące odpad w przemyśle cukrowniczym. Kury otrzymujące wapno defekacyjne jako źródło wapnia znosiły jaja o większej masie i o grubszej skorupie niż pobierające kredę pastewną. Oceniono również w warunkach produkcyjnych efektywność dodatku do paszy 2% mączki ze skorup jajowych (30,4% Ca). Ogólny poziom wapnia w paszy wyniósł 2,10-3,65%. Masa jaj kur doświadczalnych wzrosła o 4,82 g.
Większość producentów jaj uważa, że poziom wapnia w diecie, a nie forma w jakiej występuje ma bezpośredni wpływ na jakość skorup jaj. Wapń natomiast przeważnie dostarczany jest kurom w postaci CaCO3, który często różni się pod względem fizycznej formy i zawartości wapnia oraz ceny. Powoduje to, że żywieniowcy nieustannie ustalają zapotrzebowanie ptaków na określone rodzaje wapienia. Często, gdy na fermie narasta problem słabych skorup, natychmiast zwiększa się udział wapnia w diecie kur, co nie zawsze powoduje w efekcie poprawę ich jakości.
W Kanadzie przeprowadzono badania, w których określano wpływ różnego poziomu wapnia w dawce pokarmowej na nieśność, masę jaj oraz jakość skorup i stwierdzono istotne pogorszenie jakości skorup jaj w grupie niosek żywionych mieszanką zawierającą 25 g Ca/kg paszy. Natomiast przy ilości 35 g Ca/kg paszy jakość skorup poprawiła się, lecz nieśność nieco się obniżyła (Tab. 1). Badania wykonane na indywidualnych kurach wykazały, że wraz ze wzrostem spożycia wapnia spadała masa jaj.
W doświadczeniach w Niemczech, przez cały okres produkcji jaj karmiono nioski dietami o różnym poziomie wapnia (Tab. 2). Stwierdzono, że nieśność nie zmienia się przy żywieniu paszą zawierającą od 25 do 40 g Ca/kg, natomiast, dla uzyskania odpowiedniej wytrzymałości skorup jaj ptaki muszą otrzymywać 30 g Ca/kg paszy. Przy zbyt wysokim udziale wapnia, tj. ponad 40 g/kg paszy, nieśność maleje i zwiększa się liczba jaj z anormalnymi skorupami.
Wykazano, że podawanie nioskom wapienia z gorzej przyswajalnym wapniem (słabiej rozpuszczającym się w HCl) powoduje okresowe pogorszenie jakości skorup i zauważalny wzrost ilości jaj o cienkiej, porowatej lub gąbczastej skorupie na końcach. Po 10.-14. dniach ptaki przyzwyczajają się do nowej formy CaCO3 i jakość skorup powraca do normy.
W podsumowaniu stwierdzono, że żywienie kur paszami zawierającymi od 30 do 40 g Ca w 1 kg, bez względu na formę wapienia, pozwala na utrzmanie normalnej produkcji nieśnej przy zachowaniu odpowiedniego stosunku Ca: P. W przypadku wystąpienia na fermie problemów z jakością skorup należy zwrócić uwagę nie tylko na poziom wapnia w diecie, lecz także na formę CaCO3 oraz na postępowanie z jajami i ich transport.
Uniwersytet w stanie Floryda (USA) wykonał dwa doświadczenia na kurach Leghorn w celu zbadania możliwości podawania nioskom dodatku wapnia w wodzie do picia. Każde doświadczenie trwało 28 dni i było prowadzone w 6. jednakowych przedziałach wyposażonych w 5 indywidualnych klatek, co umożliwiało jednoczesne prowadzenie oceny 4 różnych czynników. W doświadczeniu 1. w momencie rozpoczynania badań kury miały ukończone 42. tygodnie życia, a w doświadczeniu 2. – 56 tygodni. Ptaki żywiono mieszankami kukurydziano-sojowymi o różnym udziale wapnia. Jedna grupa otrzymywała mieszankę zawierającą 2,25% Ca, a druga 3,50% Ca. W obrębie każdej grupy połowie ptaków podawano do picia wodę z dodatkiem 0,20% Ca w postaci mleczanu wapniowego, a połowie czystą wodę bez dodatku wapnia, o zawartości 75 ppm Ca. W obu doświadczeniach odnotowano, że w grupach kur żywionych mieszankami o niskim poziomie wapnia masa właściwa jaj istotnie poprawiła się w efekcie podawania w wodzie do picia 0,20 Ca w postaci mleczanu wapniowego (Tab. 3). Natomiast produkcja i masa jaj nie zmieniły się po wprowadzeniu dodatku wapnia do wody. Z kolei dzienne spożycie wody uległo obniżeniu we wszystkich grupach ptaków otrzymujących wodę wzbogaconą wapniem.
Odnotowano też w obu doświadczeniach, że spożycie paszy spadło istotnie w przypadku niosek pobierających 3,5% Ca w mieszance i wodę z dodatkiem 0,2% mleczanu wapniowego.
W podsumowaniu stwierdzono, że podawany kurom wapń w wodzie do picia w formie mleczanu wapniowego jest efektywnie wykorzystywany do poprawy jakości skorup jaj zarówno przez starsze, jak i młodsze nioski, w przypadku gdy jego ilość w mieszance paszowej okaże się niewystarczająca. Odnotowano również, że dodatek wapnia do wody pitnej dla ptaków nie wpływa na produkcję i masę jaj.
Wielu autorów prac naukowych uważa, że wapń dostarczany w postaci większych cząstek w lepszym stopniu poprawia grubość skorup niż kreda pastewna, szczególnie podczas upałów, gdy spożycie paszy, a zatem i wapnia ulega zmniejszeniu. Tłumaczy się to dłuższym przebywaniem większych cząstek wapnia w jelitach, co pozwala na wolniejsze i bardziej ciągłe dostarczanie tego pierwiastka do krwi, zwłaszcza w nocy, gdy tworzy się skorupa jaja.
Określono istotną korelację między zawartością wapnia w paszy, a udziałem skorupy w masie jaja. Przy swobodnym dostępie do pasz mineralnych, kury są w stanie same regulować zapotrzebowanie na wapń. W okresie tworzenia się jaja wynosi ono 92%, a w przerwach – 68% tej ilości jaka jest stosowana przy tradycyjnym sposobie żywienia. Paszę mineralną powinno się podawać ptakom w godzinach od 12.00 do 20.00.
Przy 14-17-godzinnym oświetleniu kurnika tworzenie się skorupy u kur przypada na okres ciemności. W tym czasie wykorzystywany jest wapń z wola, żołądka mięśniowego i kości. Istotna okazała się przy tym rozpuszczalność wapnia. Na przykład wapień z muszli ostryg rozpuszcza się powoli i tym samym zaopatruje w wapń organizm ptaków w okresie nocy.
Badania zmierzające do zlikwidowania niedoboru wapnia występującego nocą, polegające na dokarmianiu kur tylko węglanem wapnia, nie przyniosły korzystnych wyników. Nioski nie są w stanie efektywnie absorbować wapia z przewodu pokarmowego lub mobilizować go z kości przy braku innych składników – fosforu, witaminy D3, niektórych aminokwasów itd. W związku z tym ważnym czynnikiem jest pora karmienia. Przy podawaniu podstawowej ilości paszy w pierwszej połowie dnia świetlnego, część wapnia przechodzi do krwi i odkłada się w kościach. Następnie – gdy jest on potrzebny – przedostaje się do macicy w celu tworzenia skorupy. Przy karmieniu ptaków w drugiej połowie dnia, wapń zostaje wykorzystany bezpośrednio do tworzenia skorupy.
Udowodniono, że pozbawienie niosek paszy w ostatniej części dnia świetlnego przyczynia się do pogorszenia jakości skorup jaj. Wynika to stąd, że kury zjadają najwięcej paszy po południu. Pozbawione karmy w tym okresie nie pobierają tym samym dostatecznej ilości wapnia potrzebnego do budowy skorupy. Dlatego zaczęto rozpatrywać ograniczanie rannego żywienia kur, zwłaszcza mięsnych.
Niezależnie od poziomu wapnia w diecie, jaja zniesione w godzinach od 14.00 do 16.00 cechuje lepsza jakość skorup. Wiąże się to ze wzrostem długości przerwy między zniesieniem kolejnych jaj, co sprzyja dodatkowej absorbcji wapnia przez organizm.
Prawidłowy stosunek wapnia, fosforu, manganu, cynku i witaminy D3 stanowi jeden z ważniejszych czynników przy układaniu receptur paszowych dla kur niosek.
Ocena związku między poziomami w dawce Ca (2,25-6,00%), P (0,45-070%) i NaCl (0,18-0,70%) wykazała, że dla uzyskania wysokiej nieśności i dobrej jakości skorupy należy zapewnić ptakom 3,0-3,5% Ca, 0,45% P i 0,70% NaCl. Zapotrzebowanie kur na fosfor jest niewielkie, a jego poziom nie limituje produkcyjności. Stąd w praktyce trzeba bardziej obawiać się nadmiaru niż niedostatku fosforu. Uważa się, że zbyt wysoki udział fosforu w dawce, bądź to zmniejsza absorpcję Ca z kości, bądź przeszkadza w tworzeniu się węglanu wapnia. Przy dużej zawartości fosforu w diecie zaleca się proporcjonalnie zwiększać ilość wapnia, chociaż bardziej racjonalne jest prawidłowe normowanie fosforu.
Wapń znajdujący się w skorupie decyduje o jej kruchości, a fosfor o elastyczności i sprężystości. Między zawartością wapnia a wytrzymałością skorupy stwierdzono ujemną korelację (r = -0,68).
Rola sodu wiąże się ściśle z równowagą kwasowo-zasadową i działaniem chloru. Dwuwęglan sodu polepsza jakość skorupy przy małym udziale fosforu w dawce pokarmowej.
Dobrą jakość skorup uzyskuje się, gdy pasza zawiera 400 mg/kg magnezu. Nadmiar tego pierwiastka w diecie (powyżej 1%) jest szkodliwy, gdyż przeszkadza w osadzaniu się wapnia.
Dzienne zapotrzebowanie nioski na cynk wynosi 50 mg. Stanowi on ważny składnik odżywczy, gdyż wchodzi w skład enzymu anhydrazy węglanowej biorącej udział w uwapnianiu skorupy w jajowodzie kury. Niedobór cynku może zmniejszać aktywność enzymu. Dla dobrego uwapnienia skorupy nioska potrzebuje 50 mg manganu dziennie. Jest on dodawany do paszy najczęściej w postaci siarczanu manganu.
Poziom chloru w karmie powinien wynosić 0,15%. Jest on niezbędny do trawienia i wykorzystania paszy, a tym samym do dobrego uformowania skorupy. Nadmiar chloru – powyżej 0,25% – może powodować powstanie acidozy, wpływającej na zmniejszenie ilości jonów węgla we krwi, które z kolei są niezbędne do tworzenia kryształów węglanu wapnia w skorupie. Podobną rolę spełnia potas, którego udział nie może być niższy niż 0,25%.
Witamina D3 należy do ważnych składników odżywczych warunkujących normalny wzrost, nieśność, jakość skorupy i produkcyjność ptaków.
Żywienie niosek mieszanką z niedoborem witaminy D3 już po 3. tygodniach prowadzi do ostrego spadku produkcji jaj (do 30%) i pojawienia się większej liczby jaj stłuczonych oraz bez skorupy. Jakość jaj pogarsza się znacznie szybciej niż sama nieśność. Witamina D3 służy do syntezy białka związanego z wapniem, aktywizacji przemian wapnia szkieletowego, nasilenia odkładania się fosforu w jelitach i jego przemiany w nerkach. Przy braku tej witaminy u kur zostaje zakłócona homeostaza wapniowa, w wyniku czego tworzą się jaja z defektami skorupy.
Stwierdzono, że pogorszenie jakości skorupy jaj wraz z wiekiem niosek jest następstwem zaburzeń w przyswajaniu witaminy D3. Optymalna jej norma wynosi 10-12% w stosunku do ilości witaminy A.
Uważa się, że duża zawartość energii przemiennej lub zmniejszony udział białka w paszy prowadzi do spadku zapotrzebowania na wapń i pogorszenia jakości skorupy. W doświadczeniach kanadyjskich wykazano jednak, że w przypadku Białych Leghornów obniżenie ilości białka surowego w karmie z 17 do 13% w okresie od 143. do 235. dnia życia lub podawanie im paszy zawierającej 15% białka do 504 dni życia nie wpłynęło na nieśność i jakość skorupy jaj. Oprócz tego, stworzenie pewnego deficytu białka w ostatnich 4.-8. tygodniach okresu produkcyjnego pozwoliło znacznie polepszyć jakość skorupy, chociaż masa jaj uległa zmniejszeniu. Szczególną rolę przy tym odegrało zbilansowanie diety pod względem wszystkich składników.
Zaobserwowano niejednakową reakcję kur różnych krzyżówek na wprowadzenie do karmy dodatków węglowodanów. Sacharoza i glukoza sprzyja wzrostowi indeksu skorupy i jej wytrzymałości.

Zdrowotność kur a wytrzymałość skorup jaj
Jakość skorupy zależy w wielu przypadkach od stanu zdrowia ptaków. Uważa się, że choroby dróg oddechowych, szczególnie zakaźne zapalenie oskrzeli, wywierają większy wpływ na organy reprodukcyjne niż na drogi oddechowe. Następstwem tych chorób jest pojawianie się jaj o nieprawidłowym kształcie i ze słabą skorupą. Spadek nieśności kur, pogorszenie się jakości skorupy mogą być wynikiem dużych dawek sulfonamidów. Przyczyną deformacji skorupy w postaci zgrubień na przemian z półprzeźroczystymi strefami często są adenowirusy.


Warunki chowu ptaków a wytrzymałość skorup jaj
Na jakość i wytrzymałość skorup jaj znaczny wpływ wywierają warunki chowu kur. Wiadomo, że przy temperaturze powietrza powyżej 25°C zmniejsza się apetyt ptaków, wzrasta spożycie wody, co prowadzi do zakłóceń w tworzeniu się skorupy. Uważa się, że wytrzymałość skorupy jaja ulega pogorszeniu przy wysokiej obsadzie kur w klatkach, wynoszącej poniżej 400 m2 na szt. i przy zagęszczeniu w 1 klatce przekraczającym 5 sztuk. Nadmierny – powyżej 8° – kąt nachylenia podłogi jest niepożądany, ponieważ zwiększa szybkość staczającego się jaja. Ściany boczne rynienek zbierających jaja muszą być pokryte materiałem zmniejszającym uderzenie, a ruszty podłogowe tak montowane, aby szybkość staczania się jaja zmniejszała się płynnie. Pręty rusztów nie powinny być zbyt grube. Duże znaczenie ma także sztywność konstrukcji: jeśli podłoga ugina się pod ciężarem kur lub w wyniku pracy mechanizmów, pojawia się więcej jaj zbitych i pękniętych.
Nieśność kur utrzymywanych w „głębokich” lub „płytkich” klatkach jest prawie jednakowa, lecz w głębokich odnotowuje się więcej stłuczek.
Około 5% ogólnej liczby stanowią jaja z mikropęknięciami. Nacisk, niezbędny dla zgniecenia skorupy z mikropęknięciami jest o 16% słabszy, aniżeli w przypadku jaj bez tej wady. Pęknięcia na skorupie pojawiają się w jajowodzie w jajniku niepokojenia ptaków. Wraz ze zmniejszeniem rozmiarów klatki i z wiekiem ptaków wzrasta liczba jaj z mikropęknięciami. Większość takich jaj kury znoszą w godzinach rannych.
Uważa się, że podstawową przyczyną pojawienia się mikropęknięć jest zwiększona aktywność ruchowa kur w krytycznym okresie uwapnienia skorupy, tj. w pierwszych kilku godzinach jej tworzenia się. Jeśli ten krytyczny okres przypada na jasną część doby, pojawia się więcej jaj z mikropęknięciami. Stąd przy znacznym wzroście liczby takich jaj zaleca się stosować programy świetlne z minimalnymi okresami światła (sekwencje kilkunastominutowe) zapewniającymi mały stopień aktywności ptaków. W celu poprawy jakości skorupy wprowadza się programy świetlne pozwalające przesunąć czas znoszenia jaj na godziny ranne, ażeby tworzenie się skorupy przypadało na bardziej spokojne godziny nocne. Wydłużenie dnia świetlnego tylko w godzinach rannych prowadzi do zniesienia 43% jaj w tym czasie i zmniejszenia ilości jaj wybrakowanych 2,2 raza.
Polepszeniu jakości skorup i wzrostowi masy jaj służą też niedobowe programy świetlne, np. 20S: 8C, 16S: 11C, 14S: 14C. Są one niekiedy bardziej efektywne niż korekta w dawce dla ptaków poziomu Ca, P, witaminy D3. Programy te stosuje się na początku, a częściej na końcu okresu produkcyjnego, po szczycie nieśności. Ich ujemnym następstwem jest jednak obniżenie nieśności kur o 4-8% i konieczność zmiany porządku dnia obsługi.
Dobry efekt uzyskuje się przy wykorzystaniu przerywanego oświetlenia, kiedy światło w bezokiennych kurnikach włącza się tylko na kilka minut w każdej godzinie dnia świetlnego. Oprócz tego, 30-60-minutowe oświetlenie kurnika nocą pozwala zmniejszyć niedobór substancji niezbędnych dla tworzenia się skorupy.
Kilkakrotny zbiór jaj w ciągu dnia sprzyja ograniczeniu liczby jaj z pęknięciami nawet do 50%.
Reasumując można stwierdzić, że jedna z ważniejszych gospodarczo cech – wytrzymałość skorup – jest w istotnym stopniu uzależniona od jakości i ilości paszy. Duże znaczenie ma genotyp ptaków i warunki ich utrzymania. Selekcja kur na jakość skorupy przynosi efekty tylko w tym przypadku, gdy uwzględnia indeks zawierający podstawowe wskaźniki produkcyjności.

Tags: jaja konsumpcyjne , jaja spożywcze