1 stycznia 2006 roku weszło w życie Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (Nr. 183/2005 z dnia 12 stycznia 2005 r.) ustanawiające wymagania dotyczące higieny pasz. W myśl tego rozporządzenia, każdy producent mięsa drobiowego lub jaj zmuszony jest do końca grudnia danego roku złożyć u powiatowego Lekarza Weterynarii oświadczenie, iż produkuje pasze na własne potrzeby. Konieczność ta wynika nie tylko z przepisów unijnych, ale i krajowej Ustawy z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. Nr 144, poz. 1045). Przepisy te przewidują, iż na rynku nie mogą funkcjonować jakiekolwiek wytwórnie pasz, które nie dopełniłyby obowiązku ewidencji w odpowiednich służbach weterynaryjnych.

Higiena wytwarzania, przechowywania oraz sposób zadawania pasz wpływa na ich jakość, jak i stopień wykorzystania przez drób. Od tego zależy produkcyjność ptaków, ich zdrowie oraz jakość surowców od nich pozyskiwanych (jaja, mięso).
Odpowiedzialność za jakość pasz dla zwierząt ponoszą zarówno producenci, jak o rolnicy wytwarzający surowce paszowe oraz pasze przeznaczone na własne potrzeby.
Komponenty paszowe, jak i pasze stanowią potencjalną drogę wnikania patogenów do łańcucha pokarmowego. Mogą też stanowić substrat dla drobnoustrojów, jeśli procesy produkcji, magazynowania lub skarmiania, pozostawiają wiele do życzenia. Mogą też być nośnikiem zanieczyszczeń mikrobiologicznych, niezależnie od sposobów postępowania z paszą.


Nie wszystkie bakterie są groźne
Bakterie występujące w surowcach paszowych dzieli się na typową mikroflorę, wskaźniki zanieczyszczenia paszy oraz bakterie patogenne. Charakterystyczną mikroflorą surowców paszowych lub pasz są:
•    bakterie: Flavobacteriaceae, Pseudomonas, Streptomyces spp.;
•    grzyby: Acremonium, Verticillium, Fusarium, Aureobasidium, Aspergillus, Penicillium;
•    drożdże.
Zawartość tych drobnoustrojów w komponentach paszy zależy od warunków panujących podczas zbiorów, sposobu jej przechowywania na fermie lub u producenta pasz. Zwykle są one typowe dla produktu, ale niektóre z nich mogą być wskaźnikiem zepsucia, a inne z kolei mogą być niebezpieczne dla zdrowia zwierząt i ludzi.
Procesy degradujące pasze powodowane są przez: pasożyty, bakterie i toksyny, pleśnie i ich produkty przemiany materii oraz drożdże. W zaawansowanych stadiach można je zauważyć gołym okiem lub poczuć powonieniem, ale bardzo często konieczne są testy laboratoryjne.
Po spożyciu przez zwierzęta paszy zainfekowanej przez drobnoustroje patogenne lub zawierającej toksyny (w tym mykotoksyny) nie zawsze występują objawy kliniczne.
Wtargnięcie pasożytów, ich produktów, bakterii patogennych lub domieszka niewłaściwej paszy mogą prowadzić do ograniczenia przyrostów masy ciała, szczególnie z powodu gorszego pobierania paszy i słabszego jej wykorzystania oraz zaburzeń trawienia, przejawiających się przede wszystkim w postaci różnego rodzaju biegunek. Mogą też być przyczyną zaburzeń oddechowych wywołanych zanieczyszczeniem powietrza kurzem powstałym przy zadawaniu pasz zawierających endotoksyny i spory. W konsekwencji dochodzi nie tylko do spadku wydajności ptaków, ale także do uszkodzeń urządzeń do zadawania paszy i wpływa na zdrowie ludzi pracujących w tym środowisku.

Wilgoć to grzyby
Metody zapobiegające psuciu się pasz polegają na wykorzystaniu składników jak najlepszej jakości, optymalizacji warunków higienicznych przechowywania pasz, zapobieganiu wysokiej wilgotności oraz regularnym czyszczeniu i dezynfekcji. Wilgoć jest jedną z ważniejszych przyczyn intensywnego namnażania się bakterii oraz pleśni.
W większości pasz pochodzenia roślinnego (od 25 do 80%) są zarodniki grzybów pleśniowych. Pochodzą one z mikroflory występującej na resztkach roślin oraz gleby. Najpowszechniejsze są grzyby z rodzaju Aspergillus, Penicillium oraz Fusarium. Grzyby bytując na liściach i łodygach powodują choroby roślin, obniżając ich plony. Po zbiorze zbóż, wraz z ziarnem trafiają do magazynów i silosów. Grzyby pleśniowe bardzo szybko się namnażają, szczególnie w mokre lata. Wytwarzają wówczas toksyny (mykotoksyny) – substancje przemiany materii grzybów.
Nie wszystkie toksyny grzybowe są równie szkodliwe dla zdrowia zwierząt i ludzi. Do najgroźniejszych należy sześć z nich. Są to: aflatoksyny, zearalenon, fumonizyna, womitoksyna, ochratoksyna i T2.
W ziarnach zbóż wysuszonych po zbiorze do 13% wilgotności grzyby rozwijają się słabo, zaś przy wilgotności powyżej 13% mają dobre warunki do rozwoju. Znacznie większy wzrost następuje przy zawartości wody powyżej 20%.
Pasze mogą zostać porażone grzybami na każdym etapie ich produkcji, począwszy od rozwoju rośliny na polu, poprzez zbiór, w trakcie obróbki, przechowywania jak i transportu.


Pasze potencjalnym źródłem salmonelli
Surowce paszowe mogą być potencjalnym źródłem zakażenia bakteriami Salmonelli. Salmonelloza jest ważnym problemem zdrowotnym, a częstotliwość jej występowania w produktach drobiarskich nie jest bez znaczenia. Ważną rolę w zanieczyszczaniu salmonellami produktów pochodzenia zwierzęcego odgrywa higiena w mieszalniach pasz oraz na poziomie fermy. Mieszalnie pasz są środowiskiem bytowania różnych typów salmonelli, które można identyfikować przez szereg lat, co wskazuje na długotrwałe zanieczyszczenie zakładów produkcyjnych.
Największym zanieczyszczeniem dla salmonelli są najczęściej surowce paszowe o wysokiej zawartości białka. Uważa się, że zanieczyszczeniem Salmonellą jest procesem wtórnym, który ma miejsce podczas niewłaściwego przechowywania pasz. Za źródło salmonelli uznawane są tradycyjne surowce bogate w białko, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Uważa się, że zanieczyszczenie Salmonellą jest wtórne i dochodzi do niego podczas niewłaściwego przechowywania pasz. Za źródło salmonelli uważane są, jak już wspomniane surowce bogate w białko, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. Jako źródło salmonelli uznawane są surowce paszowe bogate w białko, szczególnie pochodzenia zwierzęcego. W przypadku mączki rybnej pochodzącej z importu w 37% próbek ma się do czynienia z bakteriami z rodzaju Salmonella. Surowce roślinne, bogate w białko wykazują zróżnicowany poziom zanieczyszczeń (od 3 do 35%).


Metody poprawy higieny pasz
Metody polepszania pasz w celu ograniczenia wnikania patogenów do łańcucha pokarmowego polegają przede wszystkim na przestrzeganiu higieny w trakcie produkcji, transportu, magazynowania surowców, a także podczas wszelkich procedur na fermach. Przestrzeganie higieny w przemyśle paszowym skutecznie ogranicza zanieczyszczenie mikrobiologiczne surowców. Jedną z metod bezpiecznej produkcji pasz oraz zarządzania jakością jest poddawanie surowców paszowych działaniu wysokiej temperatury. Obecnie możliwe jest stosowanie zaawansowanych technologii, skutecznie zmniejszających koncentrację drobnoustrojów, w tym Salmonelli, w surowcach paszowych. Do takich technologii można między innymi zaliczyć: peletowanie, mikronizację, ekspandowanie, ekstruzję, sterylizacje oraz promieniowanie gamma. Zarządzanie jakością w przemyśle paszowym polega na stosowaniu dodatkowych działań, szczególnie ustalaniu optymalnego systemu wykrywania zanieczyszczeń, oddzieleniu szkodliwych surowców, zapobieganiu powtórnemu zanieczyszczeniu oraz restrykcyjnej kontroli higienicznej całego systemu produkcyjnego. Poza procedurami stosowanymi w zakładach produkcyjnych, należy brać pod uwagę również metody zadawania paszy na fermie.
Higiena pasz i systemy jej zadawania mają duży wpływ na występowanie bakterii patogennych. Zakwaszanie pasz na przykład umożliwia likwidację lub przynajmniej zmniejszenie kolonizacji przewodu pokarmowego przez bakterie Salmonella. Kwasy organiczne, takie jak propionowy, fumarowy lub mrówkowy oraz ich sole mogą być wykorzystywane jako dodatki paszowe, znacznie obniżające liczbę bakterii Salmonella. Są one dopuszczone do stosowania w krajach UE jako dodatki paszowe. Zazwyczaj stosuje się w stężeniach 0,5-1,0%. Te krótkołańcuchowe kwasy mają zdolność do wnikania do wnętrza komórek bakteryjnych, gdzie dysocjując wydzielają jony wodorowe. Niskie pH pociąga za sobą wydatkowanie dodatkowej energii przez bakterie w celu przywrócenia równowagi wewnątrz komórki. Dysocjowany anion kwasowy ponadto działa niszcząco na DNA i syntezę białek.
Inną z metod poprawiających higienę pasz jest stosowanie takich dodatków paszowych jak probiotyki, prebiotyki i synbiotyki. Wszystkie one wspomagają w przewodzie pokarmowym rozwój bakterii kwasu mlekowego. Korzystna mikroflora przewodu pokarmowego ma m.in. za zadanie zabezpieczenie ścian jelita przed ich kolonizacją szczepami patogennymi lub potencjalnie patogennymi.


Podsumowanie
Występowanie w paszach drobnoustrojów chorobotwórczych stwarza ryzyko przeniesienia ich, poprzez zwierzęta, na surowce i produkty żywnościowe pochodzenia zwierzęcego, co zagraża zdrowiu człowieka. Zanieczyszczenia mikrobiologiczne pasz nie są również bez znaczenia dla produkcyjności i zdrowia zwierząt, powodując ograniczenie wykorzystania paszy, pogorszenie stanu zdrowia oraz immunosupresję.
Zwykle zaleca się łączenie metod poprawy jakości paszy z polepszeniem zarządzania oraz higieny na fermie. Rozwiązywanie problemów dotyczących Salmonelli wymaga zawsze poprawy warunków sanitarnych oraz eliminacji bakterii. Trzeba też pamiętać, że źródłem reinfekcji zarówno w zakładach produkcyjnych, jak i na fermach są gryzonie – myszy i szczury. Przyjmuje się, że rocznie jeden szczur zjada od 18 do 40 kg paszy, a co najmniej dwa razy tyle zanieczyszcza swoimi odchodami. Jest to niebezpieczne, gdyż gryzonie są roznosicielami i siewcami wielu groźnych bakterii, wirusów oraz pasożytów; mogą być przyczyną ponad 200 groźnych schorzeń, przenoszonych za ich pośrednictwem.

Tadeusz Barowicz

Kraków

Tags: higiena pasz