Jeszcze kilkadziesiąt lat temu zwierzęta żywiono paszami roślinnymi pozyskiwanymi często z własnych upraw rolnika. Siano, zielonki, pastwiska były źródłem nie tylko roślin typowo odżywczych, ale również przeróżnych ziół. Zioła obecne w sianie, zielonkach, kiszonkach były swoistego rodzaju środkami prozdrowotnymi i profilaktyczno-leczniczymi dla zwierząt. Zwierzęta kierując się instynktem pobierały różnego rodzaju zioła, zależnie od potrzeby.

Obecnie zioła ponownie stały się popularnym dodatkiem, stosuje się je w terapii i profilaktyce weterynaryjnej oraz w żywieniu zwierząt. Prowadzone doświadczenia wielokrotnie wskazywały, że dodatek ziół do paszy wpływa korzystnie nie tylko na poprawę wyników produkcyjnych, ale również na jakość surowca, w tym również poprawę jego walorów dietetycznych i smakowych. Metody badawcze będące w dzisiejszych czasach niezwykle pomocnymi narzędziami, wyjaśniły dlaczego dane rośliny spożywane były przez dzikie ptactwo. Wiadomo już, że to właśnie rośliny lecznicze w dużym stopniu poprawiają apetyt, regulują trawienie, wzmagają wydzielanie enzymów i żółci, detoksykacje organizmu, przyczyniają się do poprawy trawienia białka, zwiększają przyswajanie składników pokarmowych. Ponadto bioaktywne substancje występujące w roślinach oddziaływają przeciwbakteryjne, antyutelniająco, przeciwgrzybicznie, przeciwwirusowo, a nawet przeciwpasożytniczo, zioła wpływają także stymulująco na funkcje odpornościowe organizmu ptaka.
Substancje o dużej aktywności biologicznej (substancje czynne) znajdujące się w roślinach leczniczych, można przyporządkować do jednej z dwóch grup określanych jako metabolity pierwotne i wtórne (tab. 1). Metabolity z pierwszej grupy są niezbędne do życia każdej roślinie, pełnią w niej określone i istotne funkcje fizjologiczne. Grupę metabolitów pierwotnych tworzą: węglowodany, tłuszcze, białka, aminokwasy i enzymy. Z kolei metabolity drugiej grupy nie są niezbędne roślinie do życia, stanowią jedynie produkty jej przemiany materii. Metabolity określane jako wtórne charakteryzują się zwykle znaczą aktywnością biologiczną w stosunku do innych organizmów, zalicza się do nich: glikozydy, alkaloidy, flawonoidy, garbniki, olejki eteryczne. Swoje specyficzne właściwości rośliny zawdzięczają właśnie metabolitom wtórnym.
Poza tym zioła mogą również zawierać składniki mineralne, witaminy oraz różne kwasy organiczne pozwalające na utrzymanie właściwego pH w przewodzie pokarmowym.

Substancje biologicznie czynne, zawarte w roślinach, stabilizują mikroflorę, a ich efektywność jest porównywalna ze skutecznością działania antybiotyków paszowych. Ponieważ rośliny lecznicze zawierają zwykle kilkanaście lub więcej substancji aktywnych spektrum działania ziół może być szerokie i wszechstronne.
Zioła można stosować pojedynczo lub w mieszankach, świeże lub w postaci suszu albo w formie różnego rodzaju wyciągów. Udowodniono, że lepszy efekt uzyskuje się stosując mieszaninę z odpowiednio dobranych ziół, niż przy wprowadzeniu pojedynczego zioła do dawki pokarmowej. Trzeba dodać, że preparaty ziołowe pomimo wszystkich zalet cechują się, stosunkowo małą stabilnością aktywności aktywnych związków chemicznych. Stąd przy ich stosowaniu uzyskiwano istotnie odmienne wyniki – od tych korzystnych do bardzo szkodliwych. Kompozycje ziołowe są niezwykle skomplikowane w standaryzacji, ponieważ zawartość chemicznie i biologicznie czynnych związków jest różna i zależy od takich czynników jak: zasobność gleb, ilość opadów, liczba słonecznych dni, wahania temperatury, technika zbioru, suszenie, przechowywanie.
Przeprowadzone w ostatnich latach doświadczenia naukowe, w których materiałem badawczym były ptaki gospodarskie, poświęcone są przede wszystkim wykorzystaniu wyciągów roślinnych, których skład dostosowany jest do gatunku, wieku, kierunku użytkowania. Przyczyną takiej sytuacji jest fakt, że w porównaniu do suszów roślinnych, ekstrakty umożliwiają uzyskanie korzystniejszych wyników. Aczkolwiek suszone zioła, z których produkuje się kompozycje ziołowe, mogą pozytywnie wpływać na barwę mięsa (ziele krwawnika, dziurawca, kwiaty nagietka), jego smak, przyrosty masy ciała, zmniejszenie zużycia paszy (ziele mięty, melisy, liście pokrzywy czy też kwiaty bratka polnego). Podając ptakom suszone zioła (w tym liście pokrzywy, krwawnika, dziurawca) należy uważać szczególnie na ich udział w paszy (do 5%). Wiąże się to z zawartością włókna surowego w mieszance.
Wśród najważniejszych przyczyn stosowania przez hodowców wyciągów ziołowych jest poprawa działania przewodu pokarmowego drobiu. Doskonałym przykładem doświadczenia, w którym wykazano wpływ ekstraktów roślinnych na funkcjonowanie układu pokarmowego, jest to przeprowadzone przez Hernandeza i in. (2004). W badaniu tym samcom kurcząt brojlerów Ross (między 1. a 42. dniem życia), podzielonym na 4 grupy, podawano jeden z trzech dodatków. Standardową dietę bez żadnego dodatku otrzymały ptaki zgromadzone w grupie kontrolnej. Pozostałe 3 grupy otrzymywały kolejno: 10 ppm avilamycyny (antybiotyk), 20 ppm wyciągu z oregano, cynamonu, pieprzu lub 5000 ppm wyciągu z szałwi, tymianku, rozmarynu (roślin z rodziny wargowatych). W doświadczeniu wykazano, że dodatek antybiotyku i ekstraktu roślinnego wpływa na poprawę działania całego przewodu pokarmowego, strawność jelitową składników pokarmowych paszy. Dodatek w postaci wyciągu z oregano, cynamonu, pieprzu, czy też wyciągu z szałwi, tymianku, rozmarynu, poprawił wyniki strawności kałowej suchej masy i białka surowego, a także zwiększył w widoczny sposób strawność jelitową suchej masy i skrobi.
Jak już wspomniano dodatek ziół może istotnie wpłynąć na smak, wygląd i barwę mięsa produkowanych ptaków. Na podstawie przeprowadzonego w latach 1998-2002 cyklu doświadczalnego, którego celem była ocena biologicznej wartości pokarmowej mieszanek paszowych z udziałem ziół suszonych i ich preparatów, stwierdzono, że stosując w żywieniu kurcząt brojlerów zamiennie za antybiotykowy stymulator wzrostu mieszanki ziół w zakresie od 1,0 do 2,5% można spodziewać się nieco gorszych wyników produkcyjnych, wydajności rzeźnej i dysekcyjnej, jednakże uzyska się kurczęta o korzystnych cechach jakości mięsa (barwa, wygląd, smak). Ponadto wykazano, że większość ocen cech jakości jaj była korzystniejsza dla jaj zniesionych przez kury żywione paszami z udziałem powyżej 1,0% zestawu ziół.
W innym badaniu wykazano z kolei, że dodatek ziół w połączeniu z innym dodatkiem – b-mannanooligosacharydem (MOS), działa stabilizująco na środowisko jelita, zwiększa tempo wzrostu, poprawia wykorzystanie paszy bez negatywnego wpływu na wydajność tuszy i masę głównych narządów wewnętrznych.
Zioła pomimo, że były stosowane w żywieniu i leczeniu ludzi i zwierząt od czasów starożytnych, to dopiero w ostatnich latach zyskały grono zwolenników jako dodatki paszowe. Wiąże się to z tendencją do zastępowania antybiotykowych stymulatorów wzrostu i kokcydiostatyków naturalnymi dodatkami paszowymi, co wynika z obawy przed niekorzystnym wpływem antybiotyków na zdrowie konsumentów, czyli nas, oraz na środowisko. Producenci już wiedzą, że produkcja bezpiecznej żywności staje się  coraz modniejsza, dlatego zioła znajdują coraz szersze zastosowanie w leczeniu i żywieniu drobiu.

Anna Wilkanowska

Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy

Piśmiennictwo dostępne u autorki.

Tags: gospogarka paszowa , żywienie drobiu