Podstawę żywienia drobiu stanowią pasze roślinne o zróżnicowanej zawartości i dostępności fosforu.

 

 

Rola i zapotrzebowanie
Fosfor należy do składników mineralnych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pierwiastek ten wchodzi w skład wielu związków organicznych, m.in. fosfolipidów, kwasów nukleunowych, ATP, fosfokreatyn itd. W około 80% występuje w kościach w postaci fosforanu wapnia oraz w postaci estrów organicznych. Rola fizjologiczna fosforu jest bardzo zróżnicowana. Uczestniczy m.in. w mineralizacji tkanki kostnej i regulacji równowagi kwasowo-zasadowej, w przemianach energetycznych, w reakcjach związanych z metabolizmem węglowodanów, tłuszczów i związków azotowych oraz w transporcie metabolitów przez błony komórkowe. Jego niedobór powoduje utratę apetytu, może być przyczyną anemii, osłabienia mięśni, hamuje wzrost i obniża płodność oraz wywołuje takie same objawy chorobowe jakie występują przy nieprawidłowym stosunku Ca:P, niedostatku Ca lub braku witaminy D w paszy. Ze względu na ogromne znacznie tego składnika dla organizmów, ważnym jest, aby dostarczać go w paszy w odpowiednich ilościach. W chowie i hodowli drobiu fosfor jest pierwiastkiem niezbędnym do prawidłowej mineralizacji kości, zaś w przypadku kur nieśnych – determinuje jakość skorupy jaja.

Zapotrzebowanie drobiu na fosfor waha się w granicach od 3 g/kg paszy w przypadku kur niosek do 7,5 g/kg paszy w przypadku indycząt. Ważny jest też stosunek wapnia do fosforu strawnego, który powinien wynosić 2:1 (ptaki rosnące) oraz 10:1 (nioski).

Występowanie
W tabeli 1 przedstawiono zawartość fosforu w wybranych komponentach paszowych stosowanych w żywieniu drobiu. I tak, komponentami paszowymi, zawierającymi dużą ilość fosforu o wysokiej strawności, są fosforany, szczególnie jednowapniowy. Dobrym źródłem fosforu są także produkty zwierzęce (mączka rybna, kazeina, mleko odtłuszczone w proszku). Stosunkowo dużo fosforu zawierają także śruta rzepakowa i otręby pszenne, jednak tylko w % jest on strawny, a tym samym dostępny dla drobiu. W ziarnach zbóż jest stosunkowo niewiele fosforu (2,6-3,7 g), ale jego strawność wynosi od 32% do 43%. Strawność fosforu w ziarnie kukurydzy jest bardzo niska, gdyż wynosi około 15%.
Powodem niskiej dostępności fosforu zawartego w paszach pochodzenia roślinnego jest fakt, że pierwiastek ten występuje w nich w formie fitynowej. Fityny są organicznymi połączeniami kwasu fitynowego i alkoholu inozytolu. Zalicza się je do czynników antyodżywczych dla zwierząt monogastrycznych. Fityna i kwas fitynowy, stanowią zapasowe formy organicznego fosforu w tkankach roślinnych i są związkami trudno ulegającymi degradacji. Kwas fitynowy połączony stabilnymi wiązaniami z takimi pierwiastkami jak: żelazo, cynk, wapń, magnez, miedź oraz białkiem i skrobią tworzy fityniany, które są złożonymi kompleksami obniżającymi strawność białka, skrobi i tłuszczu, oraz ograniczającymi wykorzystanie związków mineralnych z przewodu pokarmowego.

Na stopień trawienia związków fosforowych oraz wchłanianie tego pierwiastka wpływa szereg czynników, miedzy innymi: rodzaj paszy, gatunek drobiu, pH treści przewodu pokarmowego, zawartość witamin i probiotyków, stosowanie stymulatorów wzrostu, kwasów organicznych i czynników antyodżywczych, oddziaływanie hormonów (parathormonu i kalcytoniny), stosunek Ca:P i innych składników mineralnych. Czynniki te mogą w różnym stopniu decydować o dostępności fosforu z objętościowych pasz roślinnych, nasion roślin strączkowych, śrut poekstrakcyjnych oraz ziaren zbóż.
Słaba przyswajalność przez zwierzęta monogastryczne fosforu pochodzącego z kwasu fitynowego oraz jego soli związana jest z brakiem u tej grupy zwierząt enzymu fitazy, odpowiedzialnego za odszczepianie grup ortofosforanowych z kompleksu organicznego. Wiąże się to z koniecznością dodatku do mieszanek fosforu w postaci mączki rybnej czy fosforanów paszowych. Dostępność tego pierwiastka z pasz pochodzenia zwierzęcego i fosforanów przekracza 80 i więcej procent i jest dużo wyższa niż z pasz roślinnych. Cechuje je jednak duża zmienność, nawet w obrębie poszczególnych grup pasz. Utrudnia to właściwe pokrycie zapotrzebowania zwierząt na elementy mineralne. W tym celu najlepsze efekty uzyskuje się przy suplementowaniu pasz enzymem fitazą, najlepiej mikrobiologiczną. Jak wykazały liczne badania, dodatek fitazy pochodzenia mikrobiologicznego do mieszanki paszowej zwiększa dostępność fosforu z pasz roślinnych o około 35-55%.

Fitaza
Działanie fitazy polega na katalizowaniu odczepienia nieorganicznych ortofosforanów z fityn, przez co uwalnia ona chelatowo z nimi związane pierwiastki dwuwartościowe, a także białka i cukry. Jedna jednostka aktywności fitazy (FTU) odpowiada 1 μmola ortofosforanu uwolnionego z 1,5 mmola fosforanu sodowego w ciągu minuty, przy temperaturze 37°C i pH 5,5. Enzym ten występuje w mikroorganizmach (fitaza mikrobiologiczna), niektórych roślinach (fitaza natywna) oraz w przewodzie pokarmowym zwierząt (fitaza endogenna). Ta ostatnia jest enzymem produkowanym przez mikroorganizmy zasiedlające jelita grube u ptaków. W związku z tym, że trawienie pokarmu w tej części przewodu pokarmowego jest minimalne, hydroliza fitynianów jest ograniczona, a dostępność fosforu nie przekracza 30% i dlatego znaczenie fitazy jelitowej jest niewielkie w podwyższaniu i dostępności tego pierwiastka.

Fitazę mikrobiologiczną wyprodukowano i zaczęto stosować już w 1968 roku, jednak powszechnie stosowana zaczęła być dopiero w ostatnich 10-15 latach. Jest ona końcowym produktem fermentacji grzybów z rodzaju Aspergillus. Dziś stosuje się ją w różnych dawkach w zależności od rodzaju skarmianych pasz. Na skale przemysłową fitazę otrzymuje się w procesie fermentacji grzybów z rodzaju Aspergillus i Peniophora.

Dodatek fitazy a produkcyjność
W szeregu badaniach przeprowadzonych na drobiu wykazano pozytywny wpływ działania fitazy na efekty produkcyjne. Odnotowano lepsze przyrosty, istotnie mniejszą liczbę padnięć oraz zwiększone wykorzystanie paszy. I tak, przy zastosowaniu do paszy dla kurcząt brojlerów dodatku fitazy w ilości 500 FTU/kg obserwowano poprawę przyrostów w granicach 12-29%, natomiast przy dodatku fitazy w ilości 1000 FTU/kg zwiększone przyrosty wahały się od 40 do 50% w porównaniu do kontroli negatywnej. Wykorzystanie paszy bez względu na poziom stosowanej dawki było większe o około 6-8%. W innych badaniach, przy dodatku 1450 FTU fitazy w 1 kg paszy stwierdzono poprawę przyrostów o ok. 22%, a wykorzystanie paszy o 16%. Dodatek fitazy do pasz dla drobiu powoduje znaczny wzrost dostępności tego pierwiastka, a tym samym wyraźne zmniejszenie ilości wydalanych w kałomoczu (tab. 2).
W badaniach przeprowadzonych na rosnących indykach wykazano, że dodatek fitazy do paszy przyczynił się do nieznacznej poprawy efektów produkcyjnych w granicach 1-2%. Korzystny wpływ podawania fitazy w dawkach pokarmowych dla drobiu można także zaobserwować w przypadku kur niosek (tab. 3).
Obecnie większość premiksów dla drobiu posiada w swoim składzie fitazę, dzięki czemu szczególnie nadają się one do żywienia ptaków bez udziału mączek zwierzęcych. Doświadczalnie wykazano również, że dzięki dodatkowi fitazy wzrasta strawność magnezu o 8-13%, cynku o 7-13%, miedzi o 3-7% oraz żelaza o 2-9%. Stwierdzono także, że dodatek zakwaszaczy (np. kwasu mrówkowego, mlekowego, cytrynowego) stymuluje aktywność fitazy. Wykazano również, że dodatek fitazy poprawia trawienie i wykorzystanie białka oraz tłuszczu, przez co zmniejsza się także ilość wydalanego w odchodach nie tylko fosforu, ale także azotu. Tak więc zastosowanie fitazy przyczynia się nie tylko do lepszego wykorzystania fosforu fitynowego i innych składników pokarmowych, ale także do poprawy wskaźników produkcyjnych ptaków oraz chroni środowisko. Również zastąpienie fosforanów fitazą w znacznym stopniu zwiększa dostępność i wykorzystanie fosforu z pasz roślinnych, a tym samym przyczynia się do ograniczenia wydalania tego pierwiastka do środowiska.

Podsumowanie
Zastosowanie w żywieniu drobiu fitazy mikrobiologicznej poprawia przede wszystkim przyswajalność fosforu z pasz roślinnych, ograniczając tym samym jego dodatek w postaci związków mineralnych. Za optymalny dodatek fitazy do mieszanek paszowych dla drobiu uważa się 750 FTU/kg w mieszankach dla kurcząt brojlerów oraz 500 FTU/kg mieszanki dla niosek. Doświadczalnie wykazano, że dzięki dodatkowi fitazy można zredukować ilość wydalanego przez organizm ptaka fosforu o 20-40%. Stosując fitazę, bez obaw można zmniejszyć zawartość fosforu w mieszance co najmniej o 1 g/kg. Dodawanie fitazy do paszy nie stwarza żadnego zagrożenia zarówno dla zwierząt jak i człowieka. Nie wymaga również stosowania okresu karencji.
Dodatek fitazy w paszy dla drobiu pozwala racjonalnie gospodarować nie tylko fosforem, wapniem i innymi składnikami mineralnymi, ale także wpływać na poprawę strawności aminokwasów, cukrów i w mniejszym stopniu tłuszczów, co w konsekwencji przyczynia się do poprawy efektów produkcyjnych.

 

Tadeusz Barowicz

Kraków