Aktualnie w nowoczesnych warunkach utrzymywania drobiu jednymi z najczęściej występujących problemów są nieżyty przewodu pokarmowego objawiające się biegunką. Taki stan rzeczy (zwłaszcza u młodych ptaków) powodowany jest zazwyczaj zaburzeniami mikroflory jelitowej, niewłaściwą dietą oraz czynnikami stresotwórczymi.

Mikroflora przewodu pokarmowego drobiu odgrywa bardzo ważną rolę w zachodzących procesach trawienia, wchłaniania i zdrowia ptaków. Od całego szeregu czynników takich jak: żywienie, warunki higieniczne środowiska, gatunek, wiek ptaków, określony odcinek przewodu pokarmowego zależy odporność błony śluzowej na zakażenia i swoistość fizjologicznej mikroflory.
Pisklę wykluwa się z zupełnie jałowym wolnym od mikroorganizmów przewodem pokarmowym i prawie natychmiast automatycznie styka się z całym szeregiem mikroorganizmów, które pochodzą zarówno od stada rodzicielskiego jak i ze środowiska. Z całej tej puli pisklę wybiera takie mikroorganizmy, które stanowić będą charakterystyczną właśnie dla niego mikroflorę przewodu pokarmowego. Flora bakteryjna odgrywa znaczną rolę w fizjologii trawienia i może mieć wpływ korzystny, szkodliwy albo też nie wywierać żadnego wpływu. Ażeby zapewnić drobnoustrojom jelitowym prawidłowy rozwój, należy dbać o prawidłową integralność przewodu pokarmowego.

Przewód pokarmowy ptaków jest zasiedlony przez kilkadziesiąt bilionów drobnoustrojów, które wpływają na właściwe funkcjonowanie całego organizmu, a wszelkie zmiany równowagi tego swoistego ekosystemu rzutują na zdrowie, prowadzić mogą do szeregu różnych zaburzeń, a w konsekwencji przekłada się to na pogorszenie finalnych wyników produkcyjnych i tym samym na straty ekonomiczne.
Mikroflorę przewodu pokarmowego drobiu można ze względu na funkcje podzielić na:
•    drobnoustroje korzystne – hamują wzrost bakterii szkodliwych, stymulują ważne funkcje przewodu pokarmowego i organizmu np. Lactobacillus, Bifidobacterium,
•    drobnoustroje potencjalnie szkodliwe – ich obecność i negatywne oddziaływanie to zaburzenia funkcji przewodu pokarmowego np. Escherichia coli,
•    drobnoustroje bezwzględnie szkodliwe – zakłócają funkcje układu pokarmowego (biegunki), produkują toksyny, substancje kancerogenne m.in. niektóre gatunki Clostridium sp.

Zakażenia przewodu pokarmowego drobiu, których występowanie na fermach zależy w dużej mierze od higieny, warunków środowiskowych, są powodowane przez bakterie, wirusy oraz zakażenia mieszane wirusowo-bakteryjne. Pierwszymi ich objawami jest zazwyczaj biegunka, nadmierne uwodnienie kału, pozostawianie w kale resztek niestrawionej paszy. Częstokroć są to zmiany dość trudne do zauważenia w stadzie tuż po ich wystąpieniu, ale ich konsekwencją jest zawsze zahamowanie przyrostów, spadek nieśności. Istotne jest zapewnienie odpowiedniego fizjologicznie pH przewodu pokarmowego, dbałość o prawidłową strawność paszy, jako że źle strawiona zawiera wiele frakcji korzystnych dla bakterii patogennych oraz dla grzybów chorobotwórczych.
Metody hamowania patogennej mikroflory to odpowiednia profilaktyka, mająca na celu utrzymanie homeostazy przez pobudzenie własnych naturalnych umiejętności organizmu do zwalczania patogenów zgodnie z zasadą, że zdrowy organizm powinien bronić się sam albo też leczenie już istniejących zakażeń poprzez podanie antybiotyku lub preparatów alternatywnych bezpośrednio działających na patogen. Znakomitym sposobem poprawy tego stanu rzeczy jest odpowiednie stosowanie dodatków paszowych w wodzie do picia (działanie szybsze i silniejsze) albo też do paszy.
Istotnym czynnikiem odgrywającym bardzo ważną rolę w utrzymaniu równowagi mikrobiologicznej jest kwasowość treści przewodu pokarmowego. Bakterie patogenne w środowisku o niskim poziomie pH nie rozwijają się. Stosowanie w żywieniu drobiu kwasów organicznych powoduje ich antybakteryjne działanie zarówno w mieszance paszowej jak i w przewodzie pokarmowym. Do najważniejszych kwasów jakie powinny się znaleźć należy zaliczyć: propionowy, mrówkowy, ortofosforowy, cytrynowy, fumarowy. Profilaktyczne podanie preparatów zakwaszających poprawia strawność związków azotowych, poprawia apetyt, wykorzystanie paszy przez wzmożenie sekrecji enzymów trawiennych, ogranicza występowanie biegunek poprzez hamowanie wzrostu chorobotwórczych bakterii i grzybów oraz poprawia wykorzystanie witamin zawartych w paszy.
Kwasy organiczne powinny być stosowane w formie niezdysocjowanej i wtedy po przejściu przez ściany bakterii obniżają pH wewnątrz komórki. Bakterie są tym samym zmuszone pozbywać się kationów wodorowych, a to z kolei wymaga od nich nakładu energii, osłabia je i w konsekwencji zatrzymuje się ich rozwój i następuje obumieranie patogenów.
Zakwaszanie mieszanek paszowych oraz wody do picia w profilaktyce wszelkich problemów jelitowych powinno być powszechnie stosowane. Oprócz krótkołańcuchowych kwasów organicznych stosowane są też preparaty zawierające średniołańcuchowe kwasy lub też otoczkowane kwasy organiczne, co eliminuje konieczność stosowania dużych dawek kwasów organicznych, co z kolei może być nieobojętnym dla organizmu ptaka, jako że wprowadzają one także pewne ryzyko uodparniania się bakterii patogennych na niskie pH.
Preparaty zakwaszające charakteryzują się silnym działaniem antybakteryjnym. Polega ono na tym, że dany kwas wnika do komórki bakterii i tam hamuje syntezę DNA oraz zdolności namnażania się. Obniżanie pH wrażliwej flory bakteryjnej powoduje zmiany w jej składzie (głównie np. zahamowanie rozwoju patogennej Salmonelli czy pałeczki E. coli). Zastosowanie kwasów organicznych stanowi naturalną metodę profilaktyki przeciwko bakteriom chorobotwórczym i grzybom.

Preparaty sporządzane na bazie ziół także mogą odgrywać niebagatelną rolę w procesie hamowania patogennej mikroflory przewodu pokarmowego. Zioła w swoim składzie zawierają szereg składników i substancji czynnych biologicznie takich jak: alkaloidy, saponiny, glikozydy, garbniki, olejki eteryczne, terpeny, flawonoidy, śluzy roślinne, pektyny. Wszystkie te składniki pobudzają apetyt ptaka, wpływają korzystnie na motorykę jelit i sekrecję soków trawiennych. Działają przeciwbiegunkowo, antybakteryjnie i przeciwzapalnie. Przy wyborze preparatu ziołowego należy się kierować składem, najlepiej kiedy wyciągi w nim zawarte pochodzą z kilku różnych surowców roślinnych. Preparaty ziołowe sprawdzają się bardzo dobrze jako dodatki do preparatów zakwaszających. Można stwierdzić, że podstawą do działania ekstraktów ziołowych w obrębie przewodu pokarmowego jest preparat zakwaszający, który stwarza dogodne środowisko do ich wysokiej aktywności i zawsze należy go podawać jednocześnie.
Kolejną metodą hamowania wzrostu patogennej mikroflory jest stosowanie w żywieniu drobiu probiotyków. Są to preparaty zawierające pożądaną mikroflorę jelitową m.in. Lactobacillus acidophilus, L. casei, L. reuteri, Bifidobacterium bifidum, B. longum, Pediococcus acidilacticum. Ich zadaniem jest utrzymanie równowagi mikrobiologicznej przewodu pokarmowego. Stosowanie preparatów probiotycznych jako dodatku paszowego optymalizuje kolonizację i skład mikroflory jelit. Obecne w preparatach probiotycznych laseczki kwasu mlekowego konkurują z enteropatogennymi o cząsteczki pożywienia, walczą o adhezję do receptorów enterocytów nabłonka jelit oraz wpływają na obniżenie pH treści jelit, co z kolei wywiera hamujący wpływ na namnażanie się patogennych bakterii. Poza tym laseczki kwasu mlekowego wywierają korzystny wpływ na rozwój i czynności układu immunologicznego na poziomie błony śluzowej. Bakterie kwasu mlekowego przywracają równowagę w składzie mikroflory przewodu pokarmowego, ograniczają nadwrażliwość błony śluzowej jelit, a tym samym przeciwdziałają lub całkowicie ograniczają występowanie stanów zapalnych w przewodzie pokarmowym.
Bakterie wchodzące w skład substancji probiotycznych powinny się charakteryzować bardzo dobrą adhezją, zdolnością do szybkiego namnażania się i tym samym zasiedlania przewodu pokarmowego, dużą odpornością na niski poziom pH, w stosunku do patogennej mikroflory, dużą konkurencyjnością w zdobywaniu pożywienia, brakiem toksycznego wpływu na organizm ptaków. Pałeczki kwasu mlekowego produkują w dużych ilościach metabolity, które w sposób niespecyficzny hamują wzrost patogennej mikroflory. Niektóre szczepy, co jest cechą zwłaszcza bakterii wchodzących w skład preparatów probiotycznych posiadają zdolność produkcji substancji antybakteryjnych i bakteriocyn. Substancje te wykazują efekt hamujący lub zabójczy wobec bakterii patogennych. Probiotyki jako naturalne stymulatory wzrostu nie są wchłaniane do krwiobiegu, działają tylko miejscowo, wyłącznie w obrębie przewodu pokarmowego ptaka, poprawiają zdrowotność, procesy trawienia i wchłaniania składników pokarmowych, tym samym przyczyniają się do poprawy produkcyjności. Działanie probiotyków jest zbliżone do działania antybiotyków, jako że jedne i drugie redukują liczbę patogennych bakterii. Różnice polegają jednak na miejscu, szybkości i czasie ich działania.
Kolejny dodatek paszowy w żywieniu drobiu to oligosacharydy. Również korzystnie wpływają na układ pokarmowy. Oligosacharydy, które są związkami chemicznymi zaliczanymi do węglowodanów nieskrobiowych, nie podlegają procesowi trawienia w układzie pokarmowym przedostając się do końcowych jego odcinków i stanowiąc potencjalny substrat dla mikroorganizmów Węglowodany z grupy oligosacharydów są wykorzystywane przez bifidobakterie i bakterie kwasu mlekowego, a bakterie patogenne i niektóre gramujemne nie posiadają takich zdolności. Tym samym ograniczony jest rozwój bakterii chorobotwórczych i zwiększona liczba przyjaznych bakterii kwasu mlekowego. Tych ostatnich działalność z kolei obniża pH przewodu pokarmowego, co tym samym jeszcze dodatkowo eliminuje mikroorganizmy patogenne wrażliwe na niskie pH. To wszystko wpływa pozytywnie na namnażanie się korzystnej mikroflory i zapobiega rozwojowi patogennej flory, będącej przyczyną biegunek u drobiu. Działanie ich polega na hamowaniu kolonizacji jelit przez bakterie patogenne, konkurencyjności z mikroorganizmami patogennymi, adsorpcji drobnoustrojów i ich toksyn na swojej powierzchni, stymulacji układu odpornościowego.

Reasumując, należy stwierdzić, że jednym z ważniejszych sposobów stabilizacji mikroflory przewodu pokarmowego i hamowania wzrostu patogennej mikroflory jest „manipulowanie” składem dawek pokarmowych. Właściwe funkcjonowanie przewodu pokarmowego i odporność na schorzenia jelitowe często zależą od strawności składników pokarmowych i składu mieszanek paszowych. Żywienie powinno być ukierunkowane na zachowanie właściwej równowagi mikrobiologicznej w przewodzie pokarmowym. Należy unikać stosowania trudno strawnych komponentów paszowych, nagłych zmian składu mieszanek paszowych oraz ograniczać ilość związków antyżywieniowych w paszach.

Bartosz Korytkowski

Bydgoszcz